8 сынып Тас дәуірі

Алғашқы қауымдық адамдар өмірі.
Алғашқы адамдардың пайда болуы

Еңбек құралдарының жетілуі.

Алғашқы қауымдық адамдар өмірі.
Алғашқы адамдардың пайда болуы

❑ Ғалымдар алғашқы адамды

“епті адам” (австралопитек)
деп атайды.

❑ “Епті адам” Кения жеріндегі

Олдувай шатқалынан
(Африка) табылған.

❑ Бұдан 1 млн 750 мың жыл

бұрын өмір сүрген. Алғашқы
адамның кәсібі терімшілік
пен аңшылық болды.

❑ Баспаналары – үңгірлер.

Ертедегі адамдардың ұжымы
тобыр деп аталады.

❑Питекантроптың қаңқасы алғаш рет 1891

жылы Ява аралынан табылды.

✓ Ол бұдан 1 млн жыл бұрын өмір сүрген.

❑Адамзат дамуында бұдан кейінгі сатыда

Солтүстік Қытайдан табылған синантроп
(“Қытай адамы”) тұрады.

✓ Синантроп бұдан 500-200 мың жыл бұрын

өмір сүрген. Питекантроп пен синантропты
“тік жүретін адам” деп атайды.

❑Еліміздің аумағында алғашқы адамдар

бұдан 1млн-дай жыл бұрын пайда болған.

✓ Мұны Арыстанды өзенінің бойынан

(Жамбыл облысы) және Қаратаудан
(Оңтүстік Қазақстан) табылған еңбек
құралдары дәлелдейді.

✓ Қазақстан аумағында өмір сүрген алғашқы

адамдар – питекантроптың замандастары.

• Орта тас ғасырында (б.з.б. 12 – 5 мың

жыл аралығында) өмір сүрген адам
алғаш рет Неандерталь (Германия)
жерінен табылған.

• Сондықтан ғалымдар оған

неандертальдық деген атау берген.

• Ол тастан, сүйектен, ағаштан құралдар

жасай білген, шақпақ тастармен от
жағуды үйренген.

• Неандертальдықтың басы еңкіш, мойны

қысқа, ал тістері аса ірі болған.

• Оның сөйлеу қабілеті толық

қалыптаспаған.

• 1938 жылы Өзбекстанның Тесіктас

үңгірінен неандерталь баланың сүйегі
табылды.

• Алғашқы еңбек құралдары қазғыш таяқ,

үшкір тас, шоқпар болды.

❑ Кейінгі тас ғасырында (б.з.б. 40-12 мыңжылдықта)

адамзат дамуының жаңа кезеңі басталды.

❑ Адамзат жердің барлық дерлік аумағын игерді.

✓ Қажырлы еңбектің нәтижесінде бұдан 40-30 мың жыл

бұрын неандертальдықтан кейін “саналыадам” пайда
болды.

✓ Оның миы ”епті адамның” миынан екі есе үлкен

болды.

✓ Адамның жетілуінде еңбек шешуші рөл атқарған.

✓ Адам еңбек арқылы жетіліп, оның қолы, сөзі, миы

дамыды.

✓ Қазіргі адамға ұқсас адамдар қалыптасты.

❑ “Саналы адамның” сүйегі алғаш табылған жер Кро-

Маньон үңгірі (Франция) болғандықтан, ол
кроманьондық деп аталды.

✓ “Саналы адам” тік жүруді, анық сөйлеудімеңгеріп,

сөздік қорын жетілдіріп отырды.

✓ Рухани жағынан жетіле түсті. Үңгір қабырғаларына

салынған суреттер бұған дәлел болады.

✓ Діни наным-сенімдеріқалыптаса бастады, адамды

жерлегенде түрлі әшекей заттарын бірге көмген.

❑Алғашқы еңбек құралдары негізінен

тастан жасалып, өте қарапайым
болған. Алғашқы адамдар еңбек
құралдарын жасау үшін қолға ұстауға
ыңғайлы тастарды таңдап алды.

❑Адамдар қарапайым еңбек құралдарын

пайдалануды үйренген соң, табиғатқа
тәуелділігі азая бастады.

✓ Жеміс-жидектерді терді, жеуге

жарамды тамырларды қазып алды,
құстардың жұмыртқаларын жинап
қорек етті. Мұндай кәсіп терімшілік
деп аталды.

❑Алғашқы адамдардың келесі кәсібі аң

аулау болды.

✓ Олар негізінен мамонттарды,

бизондарды, маралдарды, жабайы
жылқыларды, үңгір аюларын
аулады.

ҮЙ ТАПСЫРМАСЫ

• Алғашқы адамдардың өмірінен алған білімдерін

қолданып, «Елсіз аралда аман қалу» жоспарын
құрастыру.

• § 3-4 ОҚУ (12-15 БЕТ)

❑ “Саналы адамның” сүйегі алғаш табылған жер Кро-

Маньон үңгірі (Франция) болғандықтан, ол кроманьондық
деп аталды.

✓ “Саналы адам” тік жүруді, анық сөйлеуді меңгеріп, сөздік

қорын жетілдіріп отырды.

✓ Рухани

жағынан

жетіле

түсті.

Үңгір

қабырғаларына

салынған суреттер бұған дәлел болады.

✓ Діни

наным-сенімдері

қалыптаса

бастады,

адамды

жерлегенде түрлі әшекей заттарын бірге көмген.

❑ Адамдар

қарапайым

еңбек

құралдарын

пайдалануды

үйренген соң, табиғатқа тәуелділігі азая бастады.

✓ Жеміс-жидектерді терді, жеуге жарамды тамырларды

қазып алды, құстардың жұмыртқаларын жинап қорек
етті. Мұндай кәсіп терімшілік деп аталды.

❑ Алғашқы адамдардың келесі кәсібі аң аулау болды.
✓ Олар негізінен мамонттарды, бизондарды, маралдарды,

жабайы жылқыларды, үңгір аюларын аулады.

✓ Қаратау үңгірінің тұрғындары домалақ малта тасты екі

жағынан егеп, жүзі өткір, ирек ара секілді құрал жасай
білген.

✓ Мұндай құралды чоппинг деп атайды. Бұл құралмен онша

жуан емес ағашты кескен.

❑ Алғашқы

адамдар

ұстауға

ыңғайлы

тасты

жарып,

бөлшектеп,

жүзін

өткірлеген.

✓ Бұл қару чоппердеп аталады.

✓ Онымен

таяқты

ұштады,

өлтірген

аңдардың денесін боршалады, терісін
сылды.

Еңбек құралдарының

жетілуі.

❑ Бұдан 100 мың жыл бұрын жер беті күрт суып, қыс ұзаққа

созылды.

✓ Еуропа мен Азияның солтүстігінде қалыңдығы 2 км алып

мұздық пайда болды.

✓ Жылы климатқа үйренген жануарлар қырылып, тірі қалғандары

оңтүстікке ауып кетті.

❑ Ертедегі

адамдар

ең

әуелі

найзағайдың

түсуінен

жанған

ағаштың отын пайдаланды және оны өшірмей ұзақ сақтауға
тырысты.

✓ Адамдар бірте-бірте отты өздері жағуды үйренді. Тасты тасқа

ұрып, одан шыққан ұшқынмен отынды тұтатты.

✓ Ағаш

таяқты

бір-біріне

үйкелеп

қыздырғанда,

бықсыған

жаңқаларға жүн немесе өсімдік талшығынан жасалған білтені
тигізіп тұтандырды.

✓ Отты пайдаланып адамдар жылынды, жыртқыш аңдардан

қорғанды, тамақ пісірді.

❑ Алғашқы

еңбек

құралдарын

жасау

тәжірибесібаяу жинақталды.

✓ Адамдар тастан ұсақ әрі жұқа құралдар

жасаудымеңгерді.

✓ Теріні кесетін және тесетін өткір жүзді,

үшбұрышты қалақшалар, пышақ тәрізді
кескіштер пайда болды.

✓ Аң аулауға шоқпармен бірге найза да

пайдаланылды.

✓ Cүйектен ине мен біз дайындалды.

✓ Кейінгі палеолитте сүйек пен ағаш сапқа

өткір

жүзді

ұсақ

қалақша

тастарды

желімдеп орнатып, кескіш құрал жасаған.

✓ Желім ретінде тау балауызы, қарағайдың

шайыры, битум қолданылған.

✓ Құрал жасаудың бұл әдісін “қыстырма

әдісі” дейді.

❑Алып мұздық бұдан 13 мың жыл

бұрын ери бастады.

✓ Жер беті мұздықтан босап, қазіргі

қалпына келді.

❑Жаңа тас ғасырында (неолитте)

адамдар

тасты

жылтыратып

тегістеуді үйренді.

✓ Еңбек

құралдарының

жаңа

түрлерін ойлап тапты: дәнүккіш,
келі, балта, қайла.

✓ Адамдар үшкір сүйектен

ине,

жануарлардың сіңірлерінен жіп
жасап, хайуандардың терісінен
киім тіге бастады.

✓ Саз балшықты күйдіріп, ыдыс

жасады. Пешке ағаш көмірін
жақты.

❑ Қолқашаудегеніміз – қалақ тасты екі жағынан

қашап, таяққа бекіткен құрал.

✓ Оның ұзындығы20 см, салмағы 1 кг болған.

✓ Жануарлардың терісін тазалайтын, етін боршалайтын

тас шапқылар мен қырғыштар жасалды.

✓ Жамбыл облысынантабылған 5 мыңнан астам

құралдың бәрі – қашау мен үшкір заттар.