литосфералық катаклизмдер

литосфералық катаклизмдер

​Литосфералық катаклизм деген не?
Олардың қандай түрлері бар?
Оның себеп салдары мен таралуы қандай?
Картада таралу аймақтарын анықтап, көрсете аламыз ба?
Катаклизм кезінде өзін-өзі ұстау ережелері қандай?
Жанартаудың құрылымы қандай?

мақсатымыз мына сұрақтарға жауап беру:

– табиғаттағы апатты жағдай, катастрофа.

Геологияда жер сілкінісі, жанартаудың атқылауы, сырғыма, опырылма, қар көшкіні, цунами.

Катаклизм (зілзала) дегеніміз тұрғындардың қалыпты тіршіліктерінің кенеттен бұзылуына, адамдардың өліміне, материалдық құндылықтардың бүлінуіне әкеп соғатын табиғи құбылыс. Зілзала салдарынан төтенше жағдай туады.

катаклизм

– литосфераның астыңғы қабаттарындағы дүмпу күштерінің әсерінен Жердің беткі қыртысының тербелуі.

Жер сілкінісін сейсмология ғылымы зерттейді. Оның туындауына және дамуына байланысты құбылыстарды сейсмикалық құбылыстар деп атайды.

​​​Жерсілкінісі

​– магма балқымаларының немесе өте ыстық қатты кесектердің, сұйық лавалардың және газ бөлшектерінің атқылау процесі.

Жанартаудың атқылауы

​– тау жыныстарының үлкен массасының тез бөлініп, құлауы (топырақ, құм, тас, балшық). Пайда болу аймақтары: тау беткейлері, теңіз, көл, өзеннің, ірі сайлардың тік жағалаулары. Себептері: жер сілкінісі, жер асты және жер беті суларының әсері, антропогендік жарылыстар.

Опырылым (обвал)

– тау жыныстарының үлкен массасының тау беткейімен төмен жылжуы. Мысалы, лайдың, топырақтың жылжуы. Пайда болу аймақтары: тау беткейлері, теңіз, көл, өзеннің, ірі сайлардың тік жағалаулары. Себептері: жер сілкінісі, жер асты және жер беті суларының әсері, антропогендік жарылыстар.

​Сырғыма (оползень)

– қардың үлкен массасының ормансыз тау беткейлерімен тез сырғып, жылжуы. Пайда болу себептері: қардың қалың жаууы, қардың тез еруі, жер сілкінісі, жарылыстар.

Қар көшкіні (снежная лавина)

– мұхиттың түбінде болатын жер сілкінісі мен жанартау атқылауынан пайда болатын апатты толқындар.

​Цунами

ОШАҒЫ
ЭПИЦЕНТР
ЖЫЛЖУ АЙМАҒЫ
СЕЙСМИКАЛЫҚ ТОЛҚЫН

​

ЖЕР СІЛКІНІСІНІҢ
ОШАҒЫ

1. Бірінші сейсмикалық белдеу - ТЫНЫҚ МҰХИТТЫҚ БЕЛДЕУ

2. Екінші сейсмикалық белдеу - ЖЕРОРТАТЕҢІЗДІК не АЛЬПІЛІК

3. ШЫҒЫС-АФРИКАЛЫҚ сейсмикалық белдеу

4. ОРТА-АЗИЯЛЫҚ сейсмикалық белдеу

СЕЙСМИКАЛЫҚ БЕЛДЕУЛЕР

Жер сілкінісін қандай шкаламен өлшейді?

Жер сілкіну 12 балдық шкаламен өлшенеді:

1-4 – елеусіз әлсіз сілкінулер

5-6 – күшті сілкіну

7-8 – өте күшті қиратушы сілкінулер

9-10 – Жойқын сілкіну

11-12 – Апатты сілкіну

ЖЕР БЕТІНДЕ ЛИТОСФЕРАЛЫҚ КАТАКЛИЗМДЕРДІҢ ТАРАЛУ АЙМАҚТАРЫ:

Гейзер – оқтын-оқтын ыстық су мен бу атқылап тұратын су көзі (қайнар, бұлақ). Магма ошағынан үздіксіз жылу келіп тұратын жанартаулық әрекеті тоқтамаған немесе таяуда тоқтаған аймақтарда кездеседі. Гейзердің (исландша geysa – саулау, шапшу) сырт пішіні кішігірім қиылған конус, аласа, жайпақ шұңқыр, кейде ор түрінде болуы мүмкін.

​

ГЕЙЗЕРЛЕР
ЫСТЫҚ БҰЛАҚТАР

ЦУНАМИ ҚАНДАЙ ӨЛШЕМ БІРЛІКПЕН ӨЛШЕНЕДІ?

 

балл	толқын биіктігі	сипаттамасы
1	1 м дейін	Цунами өте әлсіз, толқын тек толқын өлшегіштермен ғана тіркеледі.
2	1 м	лсіз цунами, жазық жағалауды су басып кетуі мүмкін.
3	2 м	орташа күшті цунами. Жазық жағалау сызығын су басып, жеңіл кемелер жағаға шығуы мүмкін.
4	3-8 м	күшті. Ірі кемелер жағаға шығып, жағалаудағы құрылыстар бүлінген.
5	8-23 м	жағалау бойында да, 400 км-ге дейінгі фронттың ішкі жағында да айтарлықтай қирау.
6	23-30 м	апатты. 500 км-ден астам фронт бойындағы жағалау мен жағалау аумақтарын толығымен қирату.