Қаржы негіздері

ТАРАЗ ИННОВАЦИЯЛЫҚ-ГУМАНИТАРЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ҚАРЖЫНЫҢ НЕГІЗДЕРІ

Оқытушы: э.ғ.к., доцент

Жакашев Бейбит Райкулович

Тараз, 2020 ж.

Тақырып: Қаржының негіздері

Дәрістің мақсаты: қаржының мәнін, маңызын, атқаратын қызметін ашып көрсету
Сұрақтар:

1. Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттілігі
2. Қаржының белгілері
3. Қаржының функциялары
4. Қаржы ресурстары мен ақшалай қорлары
Негізгі ұғымдар: ақша, қаржы, қаржы ресурстар, қаржы қорлары

1.Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттілігі

• Қаржы натуралдық шаруашылықтан жүйелі тауар-ақша айырбасына көшу
жағдайында пайда болды. Қаржы ұдайы өндірісінің өндіру, бәлу, айырбастау және
тутыну стадиялары ыңң екінші бөлу сатысында қалыптасты

«Қаржы»

• Қаржы термині тұңғыш рет «ақшалай төлем», «есептелінді» мағынасымен ХІІ-XV
ғасырларда Италияның Венеция, Генуя қалаларында кең қолданылды. Кейіннен
«financia» деп аталып қорлар, табыстар, кірістер, шығыстар ретінде қолданылды.

«Қаржы»

• Қаржы халықаралық дәрежеде таралып кетті. Мемлекет өзінің әлеуметтік-
экономикалық функцияларын орындау үшін қаражат қажет етті. Қаржы мемелекеттің
кірісі, шығысы, ақша ресурстары ұғымы ретінде қолданыла бастады. ..

«Қаржы»

• Қаржының мәні, іс-әрекет механизмі және рөлі оның функцияларынан айқын
көрінеді. Қаржының мәнін толық ашу оның ұғымы мен қажеттігін ғана емес,
қоғамдык арналымын, яғни оның функцияларын анықтауды да талап етеді.

«Қаржы»

1.Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттілігі

• Бүгінде қаржы терминін күнделікті қолданысқа енгізген авторды атау қиын.

«Қаржы»

• Қаржы терминін қолданысқа енгізген авторы белгісіз .Алайда бұл терминнің
авторы 1577 жылы "Республика туралы алты кітап" деген жұмысын бастырып
шығарған француз ғалым Ж. Боден деп есептейді.

«Қаржы»

• Қаржы туралы жұмыстың ("Афин республикасының кірістері туралы") алғашқы
авторы Ксенофонт (б.э.д. 430-365 жж.) болды.
«Қаржы»

• Аристотельдің (б.э.д. 384-322 жж.) қаржы саласындағы көзқарасы оның "Афиннің
мемлекеттік құрылысы" атты жұмысында баяндалған.
«Қаржы»

1.Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттілігі

• Қаржы‘ — мемлекеттің, шаруашылық жүргізуші субъектілердің, заңи
және жеке тұлғалардың ақшалай қаражатының қалыптасуымен, бөлінуімен,
қайта бөлінуімен, оларды пайдаланылуымен байланысты санат (категория)
•
•

«Қаржы»

• алайда, қаржы ақша қатынастарының бүкіл жиынтығын қамтиды деп санау
дұрыс болмас еді. Ақша қатынастары жалпы алғанда қаржыдан кең қаржы
тек, ақша қорларының қозғалысымен байланысты

Қаржы

• бұл шаруашылық жургізуші субъектілердің және мемлекетте ақшалай
табыстары мен корларын қалыптастырумен, бөлумен, қайта бөлумен
болатын ақша қатынастары

Қаржы

• тауар-ақша

қатынастарының

болуынанжәне

қоғамдық

дамудың

қажеттіліктерінен туындайды.

Қаржының
қажеттілігі

1.Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттілігі

• ол ақшалай қорларды қалыптастырумен, жасаумен оларды бөлумен және
пайдалануымен болатын ақшалай қатынастар, экономикалық категория
• ол ішкі жалпы өнімді оның ішінде ұлттық табысты бөлудің құралы, тетігі

«Қаржы»

• алайда, қаржы ақша қатынастарының бүкіл жиынтығын қамтиды деп санау
дұрыс болмас еді. Ақша қатынастары жалпы алғанда қаржыдан кең қаржы
тек, ақша қорларының қозғалысымен байланысты

Қаржы

• бұл шаруашылық жургізуші субъектілердің және мемлекетте ақшалай
табыстары мен корларын қалыптастырумен, бөлумен, қайта бөлумен
болатын ақша қатынастары

Қаржы

• тауар-ақша

қатынастарының

болуынанжәне

қоғамдық

дамудың

қажеттіліктерінен туындайды.

Қаржының
қажеттілігі

2 Қаржының белгілері

Қаржының өзіне тән

белгілері

Арнайы ақшалай
қорларды
қалыптастыру,бөлу.
Ақшаның бір
бағытта қозғалуы

Заңға сәйкес
міндетті төлемдер.

Қаржыға тепетендік
тән емес

Ортақ белгілері

Ақша қатынастары.

Бөлу қатынастары.

Қаржының ақшадан айырмашылығы

Ақша – ерекше тауар, ол

кезгелген тауарға айырбасқа

түседі

Ақша – жалпыға
бiрдей эквивалент

Ақша – бұл ең алдымен
өндірушілердің еңбек

шығындары өлшейтін құрал

Қаржының ақшадан айырмашылығы

Қаржы –ақша

қатынастарының
ажырағысыз бөлігі

Қаржы – жалпы ішкі өнім

мен ұлттық табысты

бөлудің тетігі

Қаржы – материалдық

ресурстар бөлігінің ақшалай

көрінісі болып табылады

Қаржының ақшадан айырмашылығы

Ақша

Төлем құралы

Айырбас құралы

Қор жинақтау құралы

Құн өлшеуші құрал

Әлемдәк ақша

Қаржы

Бөлу

функциясы

Бақылау

функциясы

Қаржының экономикалық рөлі

• айналымын тездетеді
Капиталдың

• есебін нығайтып дамытады
Фирмалардың

• тиiмдiлiгiн арттырудың экономикалық негiзiн жасайды

Қорлардың

• дамуына мүмкiндiк туғызып, мемлекеттің функциясын

орындауға жағдай жасайды

Меншіктің,

шаруашылықтың

3 Қаржының функциялары

1 – түжырымдама
2 - түжырымдама

1-тұжырым
Бөлу

2-тұжырым

Ақшалай табыстар
мен қорларды жасау

2-тұжырым

Ақшалай табыстар

мен қорларды

пайдалану

1-тұжырым
Бақылау

2-тұжырым
Бақылау

Қаржы ресурстары мен ақшалай қорлары

Қаржы ресурстары дегеніміз, жалпы алғанда, –
бұл мемлекеттің, кәсіпорынның қарамағындағы

және оның қаржылық міндеттемелерін
орындауға, өндірісті қаржыландыруға

бағытталатын ақша қаражаттарының жиынтығы

Ақша нысанындағы таза табысты бөлу

және қайта бөлу процесінде жасалынатын

мемлекеттің ақша қаржаттары

(табыстары мен түсімдері)

Ақша нысанындағы таза табысты бөлу

және қайта бөлу процесінде жасалынатын
шаруашылық жүргізуші субъектілердің

қаражаты (табыстары мен түсімдері)

Халықтың қарамағындағы ақша

қаражаттары (табыстары мен түсімдері)

Қаржы ресурстар

Қаржы қорлары

Белгілі бір қажеттіліктерді

қанағаттандыруға пайдаланылатын

мақсатты ақша қаражаттары

Қорлану қоры

Сақтандыру қоры

Тұтыну қоры

Қаржы қорлары

• Капитал – активтің (айналымнан тыс және айналым)

пайда болған көзі.

• Кіріс – тауар сатудан алынатын және өзге де

операциялық және сатудан тыс алынған түсімнің нысаны
болып табылады.

• Ақша қоры тұтыну, жинақтау және резерв қорына

бөлінеді. Ақша қоры – көзделген мақсатқа сәйкес және
біршама дербес қолданылатын шаруашылық жүргізуші
субъектінің ақшалай қаражатының жеке бөлігі.

• Резервтiк капитал – бұл кәсiпорынның ақша қоры. Оның

қалыптасу көзi болып кәсiпорынның өз меншiгiндегi қалған
табыс б.т. Ол есеп жылындағы нақты мақсаттарға табыстың
жетiспеуiмен яғни есептi жылдың шығындарын жабуға,
төлеуге жұмсалады.

• Жинақтау қоры - өндiрiстiң дамуына арналған ақша

қаражаттары. Бұл қор кәсiпорын мүлкiн кеңейту мақсатында
негiзгi өндiрiстi дамытуға, сондай-ақ табыс алу үшiн
қаржылық салымдарды салу және пайдаланумен
байланысты.

• Тұтыну қоры - әлеуметтiк қажеттiлiктерге өндiрiстiк емес

салаларды қаржыландыруға, марапаттауларға, компенсация
түрiндегi төлемдерге және т.б. мақсаттарға бағытталған ақша
қаражаттары.

Макродеңгейдегі қаржы ресурстарының көздері

жалпы ішкі өнім;

ұлттық байлық;

тартылған (қарыз) ресурстары

Микродеңгейдегі қаржы ресурстарының көздері

меншікті
қаржы

ресурстар

сатуға

болатын
активтер

Cатуға
болатын

пассивтер

бағалы
қағаздар,

несие

капиталда

ры

жоғары

инстанциял

ардан

алынатын
қаражаттар

Қорытынды

Осы тақырып бойынша қорыта айтатынымыз:экономикалық пайда түсінктерінің мәні кеңінен ашылып
көрсетілді
Дәріс барысында сипаты ашылып көрсетілді