SŁOWOTWÓRTSTWO

SŁOWOTWÓRSTWO

​OPR. MGR IGA ZAWADSKA

SŁOWOTWÓRSTWO

dział językoznawstwa
zajmujący się sposobami
powstawania nowych wyrazów
w języku.

Multiple Choice

Słowotwórstwo to dział gramatyki, który zajmuje się:

• odmianą wyrazów

• poprawnością ortograficzną

• tworzeniem wyrazów

• wymową wyrazów

Multiple Choice

Czym jest słowotwórstwo?

• Jest to dział gramatyki, który zajmuje się szczegółowym wyjaśnianiem znaczenia wyrazów

• Jest to dział gramatyki, który zajmuje się budową wyrazów i mechanizmami ich powstawania.

• Jest to dział gramatyki, który zajmuje się poprawnym zapisem ortograficznym wyrazów.

• Jest to dział gramatyki, który zajmuje się tłumaczeniem wyrazów obcokrajowcom.

od niego tworzymy wyraz pochodny
KOT
BRAĆ

​​wyraz podstawowy

utworzony od wyrazu podstawowego
KOTEK
WYBRAĆ

​​wyraz pochodny

BRAĆ ---> WYBRAĆ --> WYBRANIE

Multiple Choice

Wyrazy utworzone od innych słów nazywamy:

• wyrazami podstawowymi

• wyrazami pochodnymi

• tematem słowotwórczym

• formantem

Multiple Choice

Zaznacz wyraz podstawowy.

• Dom

• Domeczek

• Domostwo

• Domowy

Multiple Choice

Wyrazem podstawowym dla wyrazu nauczyciel jest:

• nauczać

• uczyć

• uczeń

• nauczanie

WYJAŚNIENIE WYRAZU PODSTAWOWEGO. W PARAFRAZIE SŁOWTWÓRCZEJ POJAWIA SIĘ WYRAZ PODSTAWOWY, NP.

KOTEK - MAŁY KOT - KOT (WYRAZ PODSTAWOWY)
BIEGACZ - TEN, KTÓRY BIEGA - BIEGAĆ (WYRAZ PODSTAWOWY - CZASOWNIK W BEZOKOLICZNIKU)

PARAFRAZA SŁOWOTWÓRCZA

Multiple Select

Zaznacz wypowiedzenie, w którym pojawił się błąd dotyczący formułowania parafrazy słowotwórczej.

• kotek- to mały kot

• piłeczka-to mała piłka

• biegacz-ten, który biega

• książeczka-można ją zakupić w księgarni

Multiple Choice

Wskaż niewłaściwą parafrazę słowotwórczą.

• pisarz- ktoś, kto pisze

• malarz- ktoś, kto maluje

• tłumacz- ktoś, kto czyta

• murarz- ktoś, kto muruje

Multiple Choice

Parafraza słowotwórcza wyrazu czytelnia brzmi:

• miejsce, gdzie panuje cisza

• miejsce, gdzie się czyta

• pomieszczenie biblioteki, gdzie przebywają czytelnicy

• wydzielone miejsce w bibliotece

Multiple Choice

Podstawą słowotwórczą dla wyrazu wyszkolenie jest wyraz:

• szkoła

• wyszkolony

• szkolić

• wyszkolić

Multiple Choice

Parafraza słowotwórcza wyrazu czytelnia brzmi:

• wydzielone miejsce w bibliotece

• miejsce, gdzie panuje cisza

• miejsce, gdzie się czyta

• pomieszczenie biblioteki, gdzie przebywają czytelnicy

Multiple Choice

Poprawna parafraza słowotwórcza wyrazu "wiertarka" to

• coś, co robi dziurki

• przedmiot do wiercenia

• coś, czym się wierci

• coś, co wiruje

Multiple Choice

Parafraza słowotwórcza: cecha rzeczy kruchej pasuje do wyrazu pochodnego

• okruch

• kruchy

• kruchość

• kruszący się

WYRAZ POCHODNY = WYRAZ PODSTAWOWY + FORMANT
KOTEK = KOT + EK
WYJECHAĆ = JECHAĆ + WY

BUDOWA WYRAZU POCHODNEGO

​FORMANT - TO CZĄSTKA, KTÓRĄ DODAJEMY DO WYRAZU PODSTAWOWEGO

TEMAT SŁOWOTWÓRCZY TO CZĘŚĆ WSPÓLNA WYRAZU PODSTAWOWEGO I POCHODNEGO

TE WYRAZY TWORZĄ RODZINĘ WYRAZÓW
(MAJĄ WSPÓLNĄ CZĄSTKĘ)

Multiple Choice

Rodzina wyrazów to wyrazy o

• podobnym znaczeniu

• podobnej budowie

• podobnym znaczeniu i budowie

• wspólnej cząstce

Multiple Choice

Do jednej rodziny wyrazów należą:

• góra, przedgórze, góral, Giewont

• kabaczek, kabanos, kabała, kabaret

• dom domek, adorator, domostwo

• pisak, pismo, pisanie, pisarz

Multiple Choice

Wyraz pokrewny do wyrazu kolega to:

• koleżeński

• kolejka

• kolekcja

• kumpel

Multiple Choice

Wyraz pokrewny do wyrazu klasa to:

• klaser

• sala lekcyjna

• klasówka

• klaskać

Multiple Choice

Zaznacz wyrazy należące do jednej rodziny wyrazów.

• ogród, ogrodniczka, ogon

• skarb, skarbonka, skarbnik

• koleżanka, przyjaciółka, kumpela

• pies, kot, chomik

Multiple Choice

Wyrazem podstawowym do słowa pisarz jest

• pisarka

• pisak

• pisać

• pisanie

Multiple Choice

czym jest rodzina wyrazów?

• grupa wyrazów mających wspólny formant i przedrostek, czyli wywodzących się od jednego wyrazu podstawowego

• grupa wyrazów mających wspólny rdzeń, czyli wywodzących się od jednego wyrazu podstawowego

• nie ma czegoś takiego ja rodzina wyrazów

• grupa wyrazów nieposiadających wspólnego rdzenia i nie powiązanych wspólnie z wyrazem podstawowym .

Multiple Select

Zaznacz wyrazy pochodne, które zostały utworzone od słowa czytać.

• przeczytać

• odczytać

• zaczytać się

• książka

Multiple Choice

Wyraz "brzoskwiniowy" to

• wyraz pochodny

• wyraz podstawowy

• parafraza słowotwórcza

OBOCZNOŚCI W TEMACIE (WYMIANY)

LAS : LEŚ|NY -> A:E, S:Ś
SKRAC|AĆ : SKRÓT -> A:Ó, C:T
STOŁ|OWY : STÓŁ -> O:Ó
MUCH|A : MUSZ|KA -> CH:SZ
ŻABA : ŻABI -> B:B'
PIES : PSI -> P:P', E:Ø, S:S'

Multiple Choice

Temat słowotwórczy to:

• część wspólna wyrazu podstawowego i pochodnego

• element różniący wyraz pochodny od podstawowego

• wyraz pochodny

Multiple Choice

W temacie rzeczownika stół-stołu zachodzi następująca wymiana głosek:

• ó-o

• ł-l

• u-o

• e-o

Multiple Select

Oboczności w wyrazie:las-lesie to:

• a-e

• s-si

• e-o

• l-ł

Multiple Choice

Oboczności rzeczownika mucha,

• y:e

• sz;e

• ch:a

• ch:sz

Multiple Choice

Wskaż oboczności w podstawie słowotwórczej mózg-móżdżek

• g:dż

• z:ź, g:dż

• z:ż, g:dż

• z:e, g:k

Multiple Choice

W wyrazach MRÓZ i MROŹNY występują oboczności w podstawie słowotwórczej:

• ó : o i z : ź
• o : ó
• z : źny
• 0 : -ny

OBOCZNOŚCI W TEMACIE (WYPISZ)

BIAŁY -> BIELUTKI -
LAS -> LEŚNY -
LEK -> LECZYĆ -
DŁUG -> DŁUŻNIK -
LÓD -> LODOWY -
FARTUCH -> FARTUSZEK -

OBOCZNOŚCI W TEMACIE (WYPISZ)

BIAŁY -> BIEL - UTKI - A:E, Ł:L
LAS -> LEŚ - NY - A:E, S:Ś
LEK -> LECZ - YĆ - K:CZ
DŁUG -> DŁUŻ - NIK - G:Ż
LÓD -> LOD - OWY - Ó:O
FARTUCH -> FARTUSZ - EK - CH:SZ

Multiple Choice

Cząstka słowotwórcza, za pomocą której tworzy się nowy wyraz, to:

• formant

• koniec słowotwórczy

• rdzeń

• oboczność

RODZAJE FORMANTÓW:

WYRÓŻNIAMY JE W ZALEŻNOŚCI OD MIEJSCA WYSTĘPOWANIA, NP.

PRZEDROSTEK WROSTEK PRZYROSTEK FORMANT ZEROWY Ø
(PRZED TEMATEM (POMIĘDZY DWOMA TEMATAMI) (PO TEMACIE SŁOW...) (PRZEZ ODRZUCENIE WYRAZU)
SŁOWOTWÓRCZYM)

NAJ-SZYBSZY LIS-O-NOSZ DOM-EK ZLEW (OD ZLEWAĆ) - ODRZUCENIE -AĆ

Multiple Choice

Który z formantów stworzy zdrobnienie od wyrazu pies

• -isko

• -ek

• -eł

Multiple Choice

Formant, który pełni taką samą funkcję jak w wyrazie "murarz", występuje w wyrazie...

• budowlany

• budowanie

• budowlaniec

• budulec

Multiple Choice

Prawidłowy podział wyrazu parowóz to...

• paro/wóz

• pa/rowóz

• pa/ro/wóz

• par/owóz

• par/o/wóz

Multiple Choice

Wyrazem pochodnym, utworzonym za pomocą formantu pełniącego tę samą funkcję, co w wyrazie "przyjechać", jest wyraz

• uderzać

• przytakiwać

• skończyć

• zdumiewać

Multiple Choice

Prawidłowy podział wyrazu kwiaciarka na podstawę słowotwórczą i formant to

• kwiaci/arka

• kwia/ciarka

• kwiacia/rka

• kwiaciar/ka

Multiple Choice

Który z formantów utworzy zdrobnienie od słowa kot?

• -ek

• -isko

• -owy

• -arnia

Multiple Choice

Który z wyrazów jest zgrubieniem?

• pianino

• fortepian

• psisko

• kosz

Multiple Choice

Formant - ARZ tworzy wyrazy pokrewne o znaczeniu:

• wykonawca czynności

• miejsce

• stopień wyższy przymiotnika

• nazwa cechy

Multiple Choice

Formant - ARNIA i - ALNIA tworzy wyrazy pokrewne o znaczeniu:

• wykonawca czynności

• miejsce

• stopień wyższy przymiotnika

• nazwa cechy

Multiple Choice

Wskaż nazwę czynności utworzoną poprzez formant zerowy.

• biegać

• słuchanie

• śpiew

• gotowanie

ZAPISZ SŁOWA, KTÓRE MOŻNA ZBUDOWAĆ Z PODANYCH PAR. PODKREŚL WROSTEK.

PRALKA + SUSZARKA =
WIERCIĆ + PIĘTA =
JĘZYK + ZNAWCA =
JASNY + ZIELONY =
ŁAMAĆ + GŁÓWKA =
ŻYWY + PŁOT =

ZAPISZ SŁOWA, KTÓRE MOŻNA ZBUDOWAĆ Z PODANYCH PAR. PODKREŚL WROSTEK.

PRALKA + SUSZARKA = PRALKOSUSZARKA
WIERCIĆ + PIĘTA = WIERCIPIĘTA
JĘZYK + ZNAWCA = JĘZYKOZNAWCA
JASNY + ZIELONY = JASNOZIELONY
ŁAMAĆ + GŁÓWKA = ŁAMIGŁÓWKA
ŻYWY + PŁOT = ŻYWOPŁOT

Multiple Choice

Nazwij formant w wyrazie PŁYWAK.

• przedrostek

• przyrostek

• formant zerowy

• wrostek

Multiple Choice

Nazwij formant w wyrazie MALARZ

• przedrostek

• przyrostek

• formant zerowy

• wrostek

Multiple Choice

Nazwij formant w wyrazie SAMOSĄD.

• przedrostek

• przyrostek

• formant zerowy

• wrostek

Multiple Choice

Nazwij formant w wyrazie ODSKOCZYĆ.

• przedrostek

• przyrostek

• formant zerowy

• wrostek

Multiple Choice

Nazwij formant w wyrazie ODLEW.

• przedrostek

• przyrostek

• formant zerowy

• wrostek

Multiple Choice

Nazwij formant w wyrazie CIASTKARNIA.

• przedrostek

• przyrostek

• formant zerowy

• wrostek

Multiple Choice

Nazwij formant w wyrazie PRZEGLĄD.

• przedrostek

• przyrostek

• formant zerowy

• wrostek

Multiple Choice

Nazwij formant w wyrazie PIESEK.

• przedrostek

• przyrostek

• formant zerowy

• wrostek

Multiple Choice

Nazwij formant w wyrazie LISTONOSZ.

• przedrostek

• przyrostek

• formant zerowy

• wrostek

Multiple Choice

Nazwij formant w wyrazie KOCISKO.

• przedrostek

• przyrostek

• formant zerowy

• wrostek

Multiple Choice

Przedrostek to:

• cząstka, która występuje przed tematem słowotwórczym

• cząstka, która występuje po temacie słowotwórczym

• cząstka, która występuje pomiędzy dwiema częściami tematu słowotwórczego

Multiple Choice

Przyrostek to:

• cząstka, która występuje przed tematem słowotwórczym

• cząstka, która występuje po temacie słowotwórczym

• cząstka występująca między dwiema częściami tematu słowotwórczego

Multiple Choice

Jaki to typ formantu:

- arz, - ka ?

• wrostek

• przedrostek

• przyrostek

Multiple Choice

Jaki to typ formantu:

- o - ?

• przedrostek

• wrostek

• przyrostek

Multiple Choice

Nazwy wykonawców czynności to:

• bucior, paluch, nochal

• młodość, głupota, spryt

• pisarz, podróznik, wykładowca

Multiple Choice

Wrostek występuje w wyrazie:

• przechodzić

• śrubokręt

• zasłona

• kubek

Po co nam te formanty...?

​

Za pomocą odpowiednych formantów tworzymy:

• zdrobnienia, np. kotek, chlebek, klocek, ząbek.

• zgrubienia, np. babsko, psisko, chłopisko.

• nazwy miejsc, np. szklarnia, palarnia, kwiaciarnia.

Ćwiczenie:

Od wyrazu ręka utwórz:

* przymiotnik

* czasownik

* rzeczownik

KŁOPOTLIWE PRZEDROSTKI I PRZYROSTKI

• PRZED DŹWIĘCZNYMI, np. zignorować, zbić

• PRZED H, np. zheblować

• przed S, SI, SZ, np. zsypać, zsiadać, zszargać

Z-

• PRZED BEŹDZIĘCZNYMI (oprócz: s, si, sz), np. spłynąć, skaleczyć

• PRZECH CH, np. schładać

S-

• GDY SŁYCHAĆ Ś (przed ci), np. ściszyć

Ś-

​KŁOPOTLIWE PRZEDROSTKI:

Multiple Choice

Poprawny zapis to:

• zdziczeć

• shańbić

• ssiadać

Multiple Choice

Poprawny zapis to:

• sciągać

• ściągać

• zciągać

Multiple Choice

Poprawny zapis to:

• schłodzić

• zchłodzić

• zhłodzić

-DZKI, -DZTWO

​KŁOPOTLIWE PRZYROSTKI:

-CKI, -CTWO

GDY W WYRAZIE PODSTAWOWYM WYSTĘPUJE: T, C, Ć, K

STUDENT -> STUDENCKI
SZPERACZ -> SZPERACTWO

-STWO

GDY W WYRAZIE PODSTAWOWYM JEST: W
ZAWODOWIEC -> ZAWODOSTWO
* SZEF -> SZEFOSTWO
LENIWY -> LENISTWO

GDY W WYRAZIE PODSTAWOWYM WYSTĘPUJE: D, DZ, DŹ
INWALIDA -> INWALIDZKI
DORADZAĆ -> DORADZTWO

Multiple Choice

Poprawny zapis to:

• kupiectwo

• kupiedztwo

Multiple Choice

Poprawny zapis to:

• sąsiedztwo

• sąsiectwo

Multiple Choice

Poprawny zapis to:

• schłodzić

• zchłodzić

• zhłodzić

Multiple Choice

Poprawny zapis to:

• sciągać

• ściągać

• zciągać

Multiple Choice

Poprawny zapis to:

• zdziczeć

• shańbić

• ssiadać

Fill in the Blank

DODAJ ODPOWIEDNIĄ CZĄSTKĘ DO WYRAZU, ZAPISZ CAŁY WYRAZ:

wz-, ws-, wez-, wes-

___bogacić się

^{(uczynić się bogatszym)}

Fill in the Blank

DODAJ ODPOWIEDNIĄ CZĄSTKĘ DO WYRAZU, ZAPISZ CAŁY WYRAZ:

wz-, ws-, wez-, wes-

___strząsnąć

⁽silnie, gwałtownie poruszyć czymś⁾

Fill in the Blank

DODAJ ODPOWIEDNIĄ CZĄSTKĘ DO WYRAZU, ZAPISZ CAŁY WYRAZ:

wz-, ws-, wez-, wes-

___tchnąć

⁽głęboko i głośno odetchnąć, dając tym wyraz smutkowi, przygnębieniu lub uczuciu ulgi⁾

Multiple Choice

Wskaż prawidłową pisownię:

• wschodzić

• wzchodzić

Ćwiczenie 2.

Od podanych wyrazów utwórz czasownik z przedrostkiem:

s- lub z-

______

bić -

lepić -

kleić -

toczyć -

głosić -

pisać -

WYRAZY PODZIELNE I NIEPODZIELNE SŁOWOTWÓRCZO

(wyrazy pochodne) = temat + formant
usłyszeć = słyszeć + u
pracodawca = praca, dawać + o

podzielne:

​​niepodzielne:

​wyrazy:

(wyrazy podstawowe)
komputer, Polska

Multiple Choice

Wyrazy niepodzielne słowotwórczo są w szeregu:

• dach, mama, domek, ciepło

• dach, dom, drzewo, kąt

• kwiat, ogród, dom, daszek

• daszek, mamusia, domek, ciepełko

Multiple Select

Który z podanych wyrazów jest niepodzielny słowotwórczo?

• szklanka

• zszywacz

• widelec

• nabierka

słonecznik, słoneczny, słonina, słonko, słony, słoń, słońce

Które wyrazy należą do jednej rodziny?

RODZINA WYRAZÓW

RODZINA WYRAZÓW, RDZEŃ

RDZEŃ

​GRUPA SŁÓW, KTÓRA MA WSPÓLNĄ CZĄSTKĘ ZNACZENIĄ -> RDZEŃ

TAKIE WYRAZY TO WYRAZY POKREWNE

NAJMNIEJSZA, NIEPODZIELNA CZĄSTKA WYRAZU
* W NIEJ DOCHODZI DO OBOCZNOŚCI

Multiple Select

Co to rodzina wyrazów?

• Wyrazy bliskoznaczne

• Wyrazy o tej samej podstawie słowotwórczej

• Wyrazy rodzimego pochodzenia, pochodzące z Polski

• Wyrazy posiadające ten sam rdzeń, pochodne

Multiple Choice

Zaznacz wyrazy należące do jednej rodziny wyrazów.

• ogród, ogrodniczka, ogon

• skarb, skarbonka, skarbnik

• koleżanka, przyjaciółka, kumpela

• pies, kot, chomik

Multiple Choice

Od jakiego wyrazu utworzona została rodzina wyrazów: książka, księgarz, księgarnia?

• książeczka

• księga

• księgarka

• księżniczka

Multiple Choice

Które wyrazy należą do jednej rodziny?

• listek, lis, list

• chłopiec, chłodno, wychłodzony

• zachmurzeni, pochmurny, chmura

• słoń, słoneczny, słonecznik

Multiple Choice

Które wyrazy nie należą do jednej rodziny?

• las, leśniczy, leśniczówka

• mama, syn, tata

• liść, listek, listopad

• klasa, klasówka, klasowy

Multiple Choice

Jaki jest rdzeń w rodzinie wyrazów: las, leśnik, leśniczy, zalesie?

• las

• leś

• lesi

• las:leś:lesi

Multiple Choice

Które wyrazy należą do rodziny wyrazu dom?

• domofon, domator, domownik

• domki, domowy, budynek

• domek, Tomek, Romek

• domator, podomka, rodzice

Multiple Choice

Który wyraz nie pasuje do rodziny wyrazu król?

• królewna

• korona

• bezkrólewie

• królestwo

Multiple Choice

Wskaż rodzinę wyrazów.

• brat, braterstwo, bratać się

• mur, murarz, cegła

• mecz, piłkarz, boisko

• kura, kurczak, kurtka

Multiple Choice

Polska i Polak to:

• Wyrazy bliskoznaczne.

• Wyrazy pokrewne.

Multiple Choice

Do rodziny wyrazów słowo, słownik, słowny należy:

• Wyraz.

• Słówko.

Multiple Choice

Do rodziny wyrazów słowa "muzyka" nie należy:

• Granie.

• Muzykować.

Multiple Choice

Słowo "karze" wymienia się na:

• Kara.

• Kazać.

Multiple Choice

Wyraz "maże" wymienia się na:

• Mazać.

• Mara.

Multiple Choice

Wyrazy pokrewne to:

• Grzyb i maślak.

• Masło i maślany.

Multiple Choice

Rdzeniem wyrazów "pies, piesek i pieseczek" jest:

• Pi

• Pies

Multiple Choice

Który wyraz nie pasuje do tej rodziny?

• szkoła

• szkło

• szkolny

• przedszkole

Multiple Choice

Co należy do rodziny wyrazu głowa?

• czapka

• główny

• twarz

• łamigłówka

ZROSTY, ZŁOŻENIA I ZESTAWIENIA

WYRAZY ZŁOŻONE:

DWA WYRAZY
+
FORMANT

ZŁOŻENIA:

ZROSTY:

ZESTAWIENIA:

DWA WYRAZY
POŁĄCZONE

DWA SAMODZIELNE WYRAZY

BRZUCHOMÓWCA
WOZIWODA
MĘCZYDUSZA

WIELKANOC
SWAWOLA
WIDZIMISIE

MORZE BAŁTYCKIE
PANNA MŁODA
BOŻE NARODZENIE

Multiple Select

Wyraz ROŚLINOŻERCA jest

• złożeniem

• zrostem

Multiple Select

Wyraz ZAWALIDROGA jest

• zrostem

• złożeniem

Multiple Select

Wyraz PÓŁNOC jest

• zrostem

• złożeniem

Multiple Select

Zielony o ciemnym odcieniu to

• ciemnozielony

• ciemno-zielony

Multiple Select

Flaga Polski jest w kolorze

• białoczerwonym

• biało-czerwonym

Multiple Select

Wybierz przymiotnik złożony zapisany poprawnie

• bladoróżowy

• blado-różowy

Multiple Select

Wyraz DESKOROLKA jest

• zrostem

• złożeniem

Multiple Select

Słowo DUSZPASTERZ JEST

• złożeniem

• zrostem

Multiple Choice

Wyraz Wielkanoc to

• złożenie

• zrost

• zestawienie

Multiple Choice

Bielsko Biała to

• złożenie

• zrost

• zestawienie

Multiple Choice

W zestawieniach oba człony

• można przestawiać

• nie można przestawiać

Multiple Choice

BRZUCHOMÓWCA

• ZROST

• ZŁOŻENIE

• ZESTAWIENIE

Multiple Choice

MASZYNA DO PISANIA

• ZROST

• ZŁOŻENIE

• ZESTAWIENIE

Multiple Choice

JELENIA GÓRA

• ZROST

• ZŁOŻENIE

• ZESTAWIENIE

Multiple Choice

SPADOCHRON

• ZROST

• ZŁOŻENIE

• ZESTAWIENIE

Multiple Choice

SAMOCHÓD

• ZROST

• ZŁOŻENIE

• ZESTAWIENIE

Multiple Choice

CZARNA OWCA

• ZROST

• ZŁOŻENIE

• ZESTAWIENIE

Multiple Choice

DŁUGOPIS

• ZROST

• ZŁOŻENIE

• ZESTAWIENIE

Multiple Choice

ŁYŻWOROLKA

• ZROST

• ZŁOŻENIE

• ZESTAWIENIE

Multiple Choice

RZECZOZNAWCA

• ZROST

• ZŁOŻENIE

• ZESTAWIENIE

Multiple Choice

CZTEROWIERSZ

• ZROST

• ZŁOŻENIE

• ZESTAWIENIE