roma

TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNA

w granicach całego

IMPERIUM RZYMSKIEGO

(ITALIA I PROWINCJE)

w okresie

od połowy VI w. p.n.e.

(powstawanie Forum Romanum)

do końca IV w.

(podział cesarstwa na wschodnie i zachodnie)

395 r.

HISTORIA

I

OSIĄGNIĘCIA

PODCZAS PANOWANIA
ETRUSKICH KRÓLÓW,
RZYMIANIE POZNALI

KONSTRUKCJE ŁUKOWE

I

SKLEPIENIA.

WTEDY TEŻ NAUCZYLI SIĘ ODLEWAĆ

BRĄZ

I WYPALAĆ
TERAKOTĘ,

ROMULUS

pierwszy

król rzymski
legendarny

założyciel Rzymu

i jego brat bliźniak

Remus

KRÓLESTWO RZYMSKIE

do roku 509 p.n.e.

Wilczyca kapitolińska , V w. p.n.e., brąz

- rzeźba wilczycy, stanowiąca symbol stolicy starożytnego imperium rzymskiego.

Wilczyca była świętym zwierzęciem Marsa - boga wojny.

Jak głosi legenda zwierzę miało zaopiekować się i wykarmić Romulusa i Remusa.

Rzeźba została wykopana na Palatynie we wczesnym średniowieczu

i od IX wieku stała na Lateranie. W 1471 r. papież Sykstus IV podarował ją Rzymowi

i wtedy trafiła do Palazzo dei Conservatori na Kapitol.

Gajusz Juliusz

CEZAR

najsłynniejszy
rzymski polityk

wódz

dyktator
pisarz

REPUBLIKA RZYMSKA

509-27 p.n.e.

W II w. p.n.e. opanowali umiejętność

wypalania cegły.

Stosowali porządki architektoniczne

poznanych i podbitych kultur

(przeważnie greckie)

WYNALEŹLI TEŻ

WŁASNE PORZĄDKI :

TOSKAŃSKI

I

KOMPOZYTOWY

Wpływom greckim

Rzymianie zawdzięczają

porządek koryncki,

sami wykształcili

PORZĄDEK

KOMPOZYTOWY

i

PORZĄDEK
TOSKAŃSKI

GŁOWICA

KOMPOZYTOWA

W budowlach stosowali

na szeroką skalę

ŁUKI

SKLEPIENIE KOLEBKOWE

SKLEPIENIE KRZYŻOWE

oraz

KOPUŁY

ŁUK

linia krzywa, według której prowadzony jest łęk.

ŁĘK

element konstrukcyjny w kształcie łuku,

stosowany do przekrycia otworów,
jako przęsła wiaduktów i mostów

oraz jako łęk sklepienny,

do konstruowania sklepień.

Arkada

(łac. arcus - łuk)

szereg łuków opartych na słupach lub filarach

SKLEPIENIE

konstrukcja budowlana o zakrzywionej powierzchni

stosowana do przykrycia od góry określonej przestrzeni.

Rozróżnia się sklepienie zamknięte

(wsparte na murach oporowych)

i sklepienie otwarte

(wsparte na podporach,

np. słupach, filarach, kolumnach).

W zależności od kształtu i konstrukcji

dzieli się sklepienia na:

kolebkowe, beczkowe, klasztorne, krzyżowe, krzyżowo-żebrowe,

kopulaste, zwierciadlane, wachlarzowe, żaglaste, sieciowe,

dekoracyjne

(gwiaździste, sieciowe, palmowe, kryształowe i in.),.

KOPUŁA

sklepienie w kształcie czaszy

wzniesione na okrągłej podstawie

(rzadziej eliptyczne),

spoczywające na koronie muru

lub na bębnie cylindrycznym

przeprutym oknami,

często zwieńczona latarnią

wprowadzającą światło.

PANTEON - wnętrze kopuły

ARCHITEKTURA

Makieta Rzymu w okresie cesarstwa

DROGI

Układ dróg na Półwyspie Apenińskim

przyczynił się do powstania powiedzenia:
"Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu".

W sposób urzędowy

potwierdził to powiedzenie Oktawian August,

umieszczając na Forum Romanum

złoty kamień milowy (milliarium aureum)

w formie pokrytej pozłacaną blachą kolumny.

Stała ona w miejscu, gdzie krzyżowały się drogi,
łączące Rzym z wszystkimi prowincjami imperium.

Via Appia - Droga Appijska, najstarsza droga rzymska

Via Appia włśc. Via Appia Antica

Droga Appijska, najstarsza droga rzymska,

zwana przez Rzymian regina viarum, czyli królową dróg.

Drogę wytyczono w taki sposób, by skrócić odległość do minimum,

tak więc całymi kilometrami biegnie ona w linii prostej,

a nad doliną Arriccia przez potężny wiadukt.

Rozpoczyna się w Rzymie przy Circo Massimo i biegnie (obecnie z przerwami)

na południe w okolice Kapui pod Neapolem,
aż do miasta Brindisi na wybrzeżu Adriatyku.

Na przedmieściach Rzymu droga przebiega przez Parco dell'Appia Antica,

w którym zlokalizowane są ruiny starożytnych willi, a także rzymskie katakumby.

Budowę drogi rozpoczął cenzor (rzymski urzędnik) Appiusz Klaudiusz w 312 p.n.e..
Była pierwszą drogą rzymską nazwaną imieniem urzędnika, który nakazał budowę.

Była też czymś w rodzaju cmentarza.

Prawo XII tablic (V wiek p.n.e.) zabraniało grzebania zmarłych w obrębie miasta,

więc grzebano ich w pobliżu dróg, tuż za murami (zobacz: nekropole).

Z tego powodu przy Via Appia wyrosły takie monumentalne grobowce jak:

grobowiec Metellusów, grobowiec rodziny Scypionów,

Katakumby świętego Kaliksta i in.

KAMIENIE
MILOWE

znaki kamienne,

które służyły do oznaczania drogi
w czasach Imperium Rzymskiego.

Kamienie milowe

Rzymianie rozmieszczali na poboczu dróg

co rzymską milę, czyli 1478,5 m.

Kamienie milowe miały kształt walca,

często z prostokątną bazą.

Wyryta na nich była odległość od początku drogi.

Austria

Kamień
milowy

nr I

z Via Appia

AKWEDUKTY

(łac. aquae ductus, ciąg wodny)

kanał wodociągowy,

rurociąg podziemny lub nadziemny,

doprowadzający wodę z odległych źródeł

na ogół do miast,

przy wykorzystaniu siły ciążenia ziemskiego.

Może być umieszczony na arkadach

przeprowadzonych nad rzekami

lub nierównościami terenu.

łuk - arkada

Aqua Appia

jest najstarszym akweduktem

w Rzymie
312 r. p.n.e.

FORUM

Plac rzymski, centralny punkt miasta

powstawał

przecięciu się głównych dróg miasta,.

Forum zwykle miało kształt prostokąta
(wyjątki: Trójkątne Forum w Pompejach,

Owalne Forum w Gerazie w Jordanii).

Od czasów cesarstwa

zwykle obudowane z kilku stron

kolumnowym portykiem.

plac w starożytnym Rzymie,

powstały ok. VI w. p.n.e.

otoczony sześcioma z siedmiu wzgórz:

Kapitolem, Palatynem, Celiusem,

Eskwilinem, Wiminałem i Kwirynałem.

Centrum polityczne, religijne i towarzyskie Rzymu.

Główne budowle starożytnego Forum Romanum:

ŚWIĄTYNIE,
BAZYLIKI,

ŁUKI TRIUMFALNE

FORUM ROMANUM

FORUM ROMANUM - rekonstrukcja

Forum Romanum

-ruiny

w tle wzgórze Palatyn,

z lewej strony widoczny łuk triumfalny Septymiusza Sewera

WILLE - PAŁACE

Były bogatszymi formami

rzymskich domów

budowano je w trzech standardowych wersjach:

wiejska (villa rustica),

nadmorska (villa maritima)

i miejska (villa urbana)

Plan rzymskiej willi

ATRIUM

centralne pomieszczenie w kształcie prostokąta,

wokół którego rozmieszczone były pokoje mieszkalne.

Najczęściej z otworem w dachu i zbiornikiem na wodę deszczową,

którą później w czasach republiki zastąpiono fontanną.

w Rzymie hala sądowo-targowa na forum,

podzielona kolumnami na 3 części,

z trybuną naprzeciw wyjścia

BAZYLIKA

Starożytne świeckie bazyliki

budowano jako budynki jedno lub wielonawowe

na planie prostokąta,

odkryte lub kryte,

parterowe lub piętrowe,

często z apsydą

W ARCHITEKTURZE:

typ kościoła wielonawowego

W KOŚCIELE:

„większa”, „mniejsza” – tytuł honorowy kościoła nadawany przez papieża

odkryte lub kryte,

Bazylika Maksencjusza – plan: nawa główna, boczna, absyda, przedsionek

Rzym,

Bazylika Maksencjusza

rekonstrukcja

sklepienie krzyżowe - łuk - arkada

Rzym, Bazylika Maksencjusza i Konstantyna
największy budynek na Forum Romanum,

308-312 r., widok obecny

Pozostałości kolosalnego posągu cesarza Konstantyna (głowa, ręka i stopa),

który stał w zachodniej apsydzie, wykonany z brązu i marmuru

eksponowane na dziedzińcu Muzeum Palazzo dei Conservatori (na Kapitolu)

TERMY

łaźnie rzymskie,

kompleks obiektów

ulokowanych na rozległym terenie,

dostępnych dla wszystkich
o określonych godzinach

Termy Karakalli

– największe termy rzymskie zasilane wodą

dostarczaną akweduktem Aqua Marcia.

Zabudowania wzniesione

podczas panowania

Marka Aureliusza Antoniusza

– Karakalli

ok. 3 wiek n.e.

Łaźnie rzymskie w Bath, Anglia

budowla

przeznaczona do oglądania wyścigów konnych,

walk gladiatorów,

igrzysk

i innych uroczystości.

CYRK

CIRCUS MAXIMUS

Najstarszy i największy cyrk starożytnego Rzymu.

Jego początki wiąże się z panowaniem

Tarkwiniusza Starego, piątego króla Rzymu,

panującego w latach 617-578 p.n.e..

Ostatnie igrzyska w cyrku zostały rozegrane w 550r.

Circus Maximus (rekonstrukcja)

Pozostałości Circus Maximus – stan obecny

AMFITEATR

odkryta arena o kształcie elipsy lub koła,

otoczona ławkami dla widzów

i przeznaczona do publicznych pokazów

m.in. walk gladiatorów, walk z dzikimi zwierzętami,

naumachii

(widowiska przedstawiającego bitwę morską).

Budowla ta jest rzymskim wynalazkiem,

a wykształciła się z wydzielonego na forum dziedzińca,

na którym walczyli gladiatorzy.

KOLOSEUM

Amfiteatr Flawiuszów,

łac. Amphitheatrum Flavium,

Colosseum
wł. Colosseo,

amfiteatr w Rzymie,

wzniesiony w latach 70-80 n.e.

przez cesarzy z dynastii Flawiuszów.

BUDOWLE
SAKRALNE:

PANTEON

Z greckiego pan – wszystko, theoi – bogowie,

– miejsce poświęcone wszystkim bogom,

okrągła świątynia na Polu Marsowym

Budowę rozpoczął Marek Agrypa w 27 roku,

pragnąc wznieść świątynię

ku czci wszystkich bogów - stąd nazwa.
Panteon, wtedy o kształcie prostokąta,
zniszczony przez pożar w roku 80 n.e.,

odbudowany został w czasach Hadriana (lata 110-125)

już w zmienionej formie -

pozostawiono oryginalny portyk

W roku 609, papież Bonifacy IV zamienił go na świątynię chrześcijańską

pod wezwaniem Matki Bożej i (od) Świętych Męczenników

PANTEON

przedsionek

kolumnowy portyk
zwieńczony frontonem
(przyczółkiem)

cella

główne i najważniejsze

pomieszczenie

świątyni

kopuła
rotunda

PANTEON

widok

z lotu ptaka

Wysokość rotundy
i średnica kopuły
jest taka sama:

44 metry

Kopuła

wysoka na 21 m

waży

4,5 tys. ton

Ściany kopuły

na dole

mają 6 m grubości

i „chudną”

ku górze

Świątynia Wenus i Romy
największa znana świątynia

w Starożytnym Rzymie

121-141 r.

MAUZOLEUM

rodzaj grobowca w formie monumentalnej,

samodzielnej budowli

o bogatym wystroju architektonicznym.

Pierwszym znanym mauzoleum

jest wybudowany w IV wieku p.n.e.

grobowiec króla Mauzolosa w Halikarnasie.

Od imienia tego króla

pochodzi nazwa wzorowanych na jego grobowcu

późniejszych obiektów tego typu.

Mauzoleum Augusta

zbudowane zostało na Polu Marsowym, w Rzymie, w 29 p.n.e.

przez Oktawiana Augusta jako miejsce pochówku dla siebie i swojej rodziny

Mauzoleum Hadriana, Zamek św. Anioła

– grobowiec przeznaczony dla cesarza Hadriana, jego rodziny oraz następców.

ok. 135 - 139 r.

Mauzoleum Hadriana

KATAKUMBY

- po raz pierwszy tego terminu użyli Rzymianie

by określić miejsce na ulicy Via Appia,

gdzie wydobywano skałę tuf, używaną do budowy umocnień.

Miejsce wydobycia

znajdowało się niedaleko jamy,

w której pochowany był Święty Sebastian.

Dlatego nazwano je katakumbami.

(z gr. kata kyumbas blisko jamy, blisko wydrążenia)

W IX wieku zaczęto używać słowa katakumby

dla wszystkich podziemnych cmentarzy.

W średniowieczu o katakumbach zapomniano.

Współczesny widok katakumb

św. Kaliksta w Rzymie,

które powstały jako pierwsze od I w. do IV w.

Katakumby w Neapolu, J. Coote, 1760.

BUDOWLE

SYMBOLICZNE
(PAMIĄTKOWE):

tzw. mała architektura

ŁUK TRIUMFALNY

Budowla

w kształcie monumentalnej,

wolno stojącej bramy

stawiana dla upamiętnienia

ważnej osoby

lub uczczenia ważnego wydarzenia,

zwykle zwycięstwa militarnego.

Łuk Tyberiusza w Orange, Francja, 27 r.

KOLUMNA

element architektoniczny,

pełniący rolę konstrukcyjną,

dekoracyjną
i symboliczną.

Kolumna Trajana

została wzniesiona w 113 r. w Rzymie

na Forum Trajana

dla upamiętnienia zwycięstwa

nad Dakami.

Na szczycie kolumny

Trajan nakazał umieścić orła.

Po jego śmierci,

na polecenie Hadriana,
orzeł został zastąpiony

posągiem Trajana.
Dopiero w 1587 r.
na jego miejsce

postawiono posąg św. Piotra.

Kolumna Marka Aureliusza

została ustawiona
na Polu Marsowym

w starożytnym Rzymie

po śmierci cesarza
Marka Aureliusza

(budowa została ukończona

w 196 r.).

PŁASKORZEŹBA

RELIEF

HISTORYCZNY:

Ołtarz Pokoju

relief

ORNAMENTY

meander

groteska

GROTESKA

określenie

nieregularnych ornamentów
i fantastycznych malowideł;

składa się z wici roślinnej,

w którą nierozerwalnie

są wplecione inne elementy,

takie jak postacie ludzkie,

zwierzęta, panoplia
(części uzbrojenia),
obrazy, owoce i inne.

K
O
L
U
M
N
A

T
R
A
J
A
N
A

MALARSTWO

MOZAIKA

dekoracyjna technika malarska,
polegająca na układaniu wzorów

z kolorowych kamyczków,

kawałków szkła,

ceramiki na odpowiednim podłożu

(na świeżej zaprawie)

Typowa mozaika rzymska przedstawiająca wilczycę, karmiącą Romulusa i Remusa.

S.P.Q.R., Senatus Populusque Romanus

[łac., ‘senat i lud rzymski’],

w Rzymie cesarskim oficjalne określenie nadrzędnego czynnika w państwie

— źródła władzy i prawa.

Willa Hadriana – w teatrze

Willa Hadriana

Willa Hadriana – posadzka w „szpitalu”

Łaźnie rzymskie w Bath, Anglia

Pompeje, Dom Fauna

Pompeje, Dom Fauna

Pompeje, Dom Dramaturga

Pompeje

MALARSTWO

ŚCIENNE

Dziewczyna

z rylcem

(tzw. Safona)

z Pompei

muzeum
w Neapolu