Türkçe Cümlenin ögeleri

Cümlenin ÖGeleri

Sözcüklerin cümle içerisindeki görev adlarına

“cümlenin öeleri”denir. Cümle öğelerini, temel öğeler
ve yardımcı öğeler olmak üzere iki grupta
inceleyebiliriz.
A) Temel Öğeler: 1- Yüklem 2- Özne
B) Yardımcı Öğeler:

1- Nesne
2- Dolaylı Tümleç
3- Zarf Tümleci

A- Temel Öğeler:

1-Yüklem: Cümlede işi, oluşu, hareketi kişi ve zamana
bağlı olarak anlatan yani yargı bildiren unsura
“yüklem” denir.
Cümlede yüklemi bulmak için herhangi bir soru
sorulmaz. Yüklem tek başına cümle olabilir. Diğer
öğeler yüklemi tamamlar. Yüklem kurallı cümlelerde
sonda bulunur.
Yüklem tek sözcükten oluşabileceği gibi değişik
söz gruplarından da oluşabilir.

2- Özne:

Cümlede yüklemin bildirdiği işi, hareketi yapan ve
yargıya konu olan unsurdur. Özneyi bulmak için
yükleme “Ne?, Kim?” sorularını sorarız.
Örnek: Adam umursamadan gülüyordu. (Gülen
kim?)
Bizim evimiz köyün dışındaydı. (Köyün dışında olan
ne?)
Dün akşam babamın arkadaşı geldi bize.
Çalışmak başarmaktır.

Uyarı:

Özneler cümlede yer alıp almamasına veya fiilin çatı
özelliğine göre değişik isimler alır.
a) Gerçek Özne: Fiilin bildirdiği işi yapan öznedir.
Örnek: Ahmet derslerine çok çalışır.
b) Gizli Özne: Cümlede yer almayan öznedir. Gizli
özne yüklemden anlaşılır.
Örnek: Bu imtihana çok çalıştım.
c) Sözde Özne: İşi yapmayan, yapılan işten
etkilenen öznedir.
Örnek: Cam kırıldı. Ezan okundu.

B)Yardımcı Öğeler:

1-Nesne: Cümlede öznenin yaptığı işten etkilenen
varlığa “nesne” denir. Nesneyi bulmak için yükleme
“Neyi? Kimi?” ve özneyi bulduktan sonra “Ne”
soruları sorulur.
Uyarı: “Ne” sorusu özneyi bulmak için de
sorulduğu için bir cümlenin önce yüklemi, sonra
öznesi, daha sonra nesnesi bulunmalıdır. (Y.Ö.N.)
Nesneler hal eki alıp almamalarına göre ikiye
ayrılır.

A) Belirtili Nesne:

Nesne görevinde bulunan söz ismin –i hal ekini almışsa
bu tür nesneye belirtili nesne denir. Yükleme sorulan
“Neyi? Kimi?” sorularına cevap verir.
Nesne tek kelimeden oluşabileceği gibi bir kelime
grubundan da oluşabilir.
Örnek: Türkçe dersini çok seviyordu. (Neyi seviyordu?)
Eski günleri çok özledik.
Onun gibisini görmedim hayatımda.

B) Belirtisiz Nesne:

Nesne görevinde bulunan kelime yalın halde
bulunuyorsa bu durumdaki nesneye belirtisiz nesne
denir. Yükleme özneyi bulduktan sonra sorduğumuz
“Ne?” sorusuna cevap olur.
Örnek: Önce bir bardak su içti. (Ne içti?)
Pazardan üç kilo elma almış. (Ne almış?)
Sabahtan beri kitap okuyor. (Ne okuyor?)
Ünlü yazar, bu konuda birkaç makale yazdı.

2- Dolaylı Tümleç:

Cümlede yüklemin anlamını yer bakımından tamamlayan
sözlere denir. Dolaylı tümleç, yüklemi yönelme, bulunma,
çıkma, yönünden tamamlar. Dolaylı tümleç olan kelimeler
mutlaka ismin “-e, -de, -den” hallerinden birinde bulunur.
Dolaylı tümleci bulmak için yükleme “Kime?, Kimde?,
Kimden?, Neye?, Neyde?, Neyden?, Nereye?, Nerede?,
Nereden?” soruları sorulur.
Örnek: Çocuklar sokakta oynuyorlar.
Eve geç gittim.
Çarşıdan henüz dönmediler.
Bayburt’tan ayrılacaklarmış.

3- Zarf Tümleci:

Yüklemi zaman, miktar, durum, yer-yön
bakımından tamamlayan kelimelere denir. Zarf
tümleci yüklemin yönünü, yüklemde bildirilen işin
ne zaman ve nasıl yapıldığını, miktarını bildirir.
Zarf tümlecini bulmak için yükleme şu
sorular sorulur.
Bunlar: “Ne zaman?, Niçin?, Neden?, Ne kadar?,
Nasıl?” gibi sorulardır.
Örnek: Halamlar dün bize geldiler.

Örnekler:

Örnek: Dün maçı kazandık. (Ne zaman?)
Yaşlı kadın durmadan konuşuyordu. (Nasıl?)
“Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden.”
Çocuk sessizce içeri girdi.
Mehmet hastalandığından okula gitmemiş.
İşçiler çok yorulmuştu.
Öğrenciler dışarı çıktılar.
Uyarı: Yer-yön bildiren kelimeler ismin hal eklerinden
birini alırsa zarf tümleci olmaz.

Cümlenin Öğeleriyle İlgili Bazı
Hususlar

- Bir cümle öğelerine ayrılırken sıfat ve isim
tamlamaları, deyimler, ikilemeler parçalanamaz.
Örnek: Çamurlu yollarda düşe kalka ilerliyordu.
Çoluk çocuğa karışmıştı. Cümlesinde “çoluk çocuğa
karışmak” deyimdir ve yüklem görevindedir.

Cümlenin Öğeleri

.

Öğe

Karşılık verdiği

sorular

ÖZNE

Kim?, Ne?

NESNE

Neyi?, Kimi?, Ne?

DOLAYLI
TÜMLEÇ

Kime?, Kimde?, Kimden?,
Neye?, Neyde?, Neyden?,
Nereye?, Nerede?, Nereden?

ZARF

TÜMLECİ

Ne zaman?, Niçin?, Neden?, Ne
kadar?, Nasıl?