Untitled Lesson

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

1

1.0 Pengenalan

Secara umumnya, tulisan kali ini bertujuan untuk membahaskan sebuah pernyataan

iaitu sejarah merupakan sebahagian daripada sains dan bukanlah sastera. Adapun

pernyataan ini terhasil daripada sebuah kenyataan yang dipetik daripada jurnal

yang dikaryakan oleh J. W. Swain yang menyatakan bahawa ahli sejarah bukan

sahaja ahli dalam ruang lingkup bidang sejarah sahaja akan tetapi juga arif dalam

bidang sains malah mampu membuat pembuktian berkenaan sejarah dalam prestij

sains.1 Lantas, beberapa perbahasan dan penghujahan akan didatangkan bagi

membuktikan bagaimana sejarah itu mampu diangkat sebagai salah satu bidang

ilmu sains dan bagaimana pula hubungannya dengan sastera. Walaupun benar

sekalipun sejarah merupakan sains bukanlah sastera, lalu bagaimana pula

keaadannya dengan sastera, adakah sejarah terus sahaja menyingkirkan

kedudukan sastera daripada ruang lingkup keilmuan ini atau kemungkinan juga

memberinya tempat sebagai ilmu bantu, semua ini akan kita bahaskan.

Bagi menghuraikan kedudukan sejarah sebagai sains atau sebaliknya,

hendaklah terlebih dahulu kita memahami bahawa terdapat dua aliran utama yang

digunakan untuk memahami makna dan falsafah ilmu sejarah itu sendiri iaitu

mereka yang berpegang kepada fahaman empirisme dan juga rasionalisme. Kedua-

duanya mempunyai pandangan yang berbeza dalam melihat sejarah sebagai sains.

Leopold Von Ranke misalnya, mentakrifkan sejarah sebagai sebuah pengajian yang

bersifat objektif, bebas, dan saintifik tentang sesebuah peristiwa yang telah

berlalu.2 Matlamat pengajian itu pula adalah untuk menggambarkan kejadian-

kejadian yang dikaji seperti sebagaimana yang berlaku. Justeru, bagi mendapatkan

hasil kajian sejarah yang baik seperti ini kita seharusnya menkaji sesebuah

peristiwa itu berlandaskan fakta-fakta dan dokumen yang telah dikaji secara

saintifik. Ketepatan sumber yang digunakan untuk menghasilkan sebuah karya

sejarah amat penting kerana sejarah seharusnya membicarakan sesebuah peristiwa

berdasarkan kebenaran dan kesahihan, bukan sekadar memperindahkan cerita atau

untuk memuaskan hati mana-mana pihak yang berkaitan.

1 J.W. Swain, What Is History?, United States Of America: Journal Of Philosophy Inc, 1923, hlm. 281.
2 Abdul Rahman Haji Abdullah, Pengantar Ilmu Sejarah, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka,

1994, hlm. 23.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

2

Setelah kita dijelaskan dengan pendapat yang mengatakan bahawa sejarah

itu seharusnya bersifat bebas dan saintifik, maka perbincangan mengenainya tidak

akan terlepas daripada membicarakan tentang proses yang dilalui bagi mengkaji

sesebuah peristiwa. Daripada perbicaraan ini, kita akan mendapat penjelasan yang

lebih konkrit bagaimana sejarah itu boleh dikatakan sebagai salah satu cabang ilmu

sains. Secara mudahnya, sejarah dikatakan sebahagian daripada sains jika kita

menilainya dari sudut metodologinya yang banyak melibatkan kajian dan

penyelidikan untuk mendapatkan sesebuah jawapan terhadap persoalan sejarah.

Kita juga seharusnya jelas, persoalan-persoalan yang timbul dalam sejarah

kebanyakannya tidak boleh dijawab dengan hanya sekadar meluahkan pendapat

peribadi seseorang sejarahwan sahaja. Tetapi penilaian yang bersifat kritis dan

analitis perlu dilaksanakan bagi mengkaji kebenaran sesebuah kenyataan yang

dikeluarkan terhadap peristiwa yang dikaji. Hal ini bertepatan dengan takrifan

sejarah secara etimologinya, daripada perkataan Greek iaitu ‘historia’ yang

dimaksudkan sebagai kajian dan penyelidikan terhadap sesebuah perisitiwa.3

Kaedah yang bersifat saintifik dan bermodelkan sains seperti membuat

pemerhatian terhadap dokumen atau artifak yang ditinggalkan, bersoal jawab

dengan orang sumber yang mengalami kejadian atau pernah diceritakan oleh saksi,

dan membuat perbandingan diantara bukti atau kesan tinggalan sejarah diantara

dua tamadun kuno semua ini menjadi alasan yang kuat bagi para pemikir sejarah

mengelaskan ilmu sejarah sebagai sains dan bukannya sastera. Penerimaan konsep

ini semakin meluas dalam dunia akademik, sehingga ada aliran radikal yang

berfahaman bahawa sejarah itu berdiri atas disiplin ilmu yang tersendiri. Hal

mengakibatkan munculnya kolaborasi antara kaedah hermenutiks dan filologi klasik

dalam mentafsirkan sebarang sumber sejarah. J.B. Bury pernah menukilkan

bahawa sejarah itu adalah sains, tidak lebih dan tidak kurang.4 Bagi Bury, sains

yang maksudkan disini ialah berkenaan usaha untuk memastikan sumber sejarah

itu telah melalui penganalisaan yang teliti dan sistematik. Sifat skeptikal yang

sebegini haruslah wujud bagi memastikan fakta yang digunakan untuk meleraikan

sesebuah persoalan sejarah itu tidak dipengaruhi oleh unsur-unsur luar.

3Ibid.
4Anna Green & Kathleen Troup, The Houses of History: A Critical Reader in Twentieth Century

History and Theory, Manchester: Manchester University Press. 1999, hlm. 23.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

3

2.0 Ciri-Ciri Sains Dalam Ilmu Sejarah

Setelah kita memahami sejarah sebagai sains secara konseptual, maka perbahasan

ini akan diteruskan dengan membincangkan tentang ciri-ciri yang perlu ada bagi

meletakkan sejarah sebagai salah satu ilmu yang boleh dibuktikan dengan prestij

sains. Elemen-elemen ini menjadi syarat umum dan juga sebagai justifikasi yang

kukuh untuk kita mengatakan bahawa sejarah itu ialah sains. Berikut ialah

beberapa ciri umum yang menjadi alasan untuk kita menyokong kehujahan ini.

2.1 Bersifat Kajian dan Penyelidikan

Umum mengetahui bahawa sains sejak seawal revolusi sains yang berlaku di

Eropah lagi telah mengaplikasikan kaedah empirikal dan penghujahan secara

induktif dimana semua keputusan mahupun pendapat hanya akan dinyatakan

setelah melalui perkiraan yang sangat teliti dan mendalam hingga akhirnya

disimpulkan menjadi sebuah penjelasan yang mudah untuk disebarkan kepada

umum. Sejak pertengahan kurun ke 16 lagi ahli sejarah yang berpegang dengan

prinsip sejarah adalah sains telah berpendapat bahawa ilmu ialah pengenalan

tentang fakta yang boleh ditanggapi oleh pancaindera yang bersifat induktif.5 Hal

ini seharusnya boleh ditemui dalam sesebuah karya tentang sejarah, dimana untuk

menghasilkan sebuah pensejarahan yang baik dan boleh diterima umum haruslah

bermula dengan usaha untuk membuat penyelidikan tentangnya terlebih dahulu

sebelum memberi sebarang jawapan mahupun pandangan tentang isu-isu sejarah.

Kaedah menyelidik dan menyiasat ini telah diamalkan sejak zaman Bapa

Sejarah iaitu Herodotus lagi dimana ciri ini boleh didapati melalui karyanya Histories

mengenai peperangan diantara Greek dan Parsi yang dihasilkan melalui kaedah

penyelidikan dan kajian.6 Beliau telah turun ke lapangan dimana lokasi peperangan

berlaku untuk membuat pemerhatian sendiri dan Herodotus turut menemubual

saksi kejadian yang menyaksikan perang tersebut. Tidak lupa juga dengan

Thucydides yang mengembangkan lagi kaedah kajian dan penyelidikan sejarah

dalam karyanya The Polenessian War walaupun berakibat daripada penulisannya

yang bersifat empirikal ini telah menimbulkan tuduhan kepada beliau sehingga

5 Abdul Rahman Haji Abdullah, op.cit., hlm. 19.
6 P. Sivarajan & S. Malar Arasi, Pengantar Sejarah, Selangor: Penerbitan Multimedia Sdn. Bhd., 2009,

hlm. 6.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

4

Thucydides dianggap sebagai pengkhianat bangsa dan kerajaan kerana tidak

memenuhi kepuasan masyarakatnya ketika itu.

Bagi seorang ahli sejarah, mereka seharusnya faham dan maklum bahawa

segala maklumat dan fakta yang diperlukan untuk membuat kerja-kerja

pensejarahan tidak wujud didepan mata seperti adanya bahan kajian sains tabii.

Namun, bahan-bahan untuk kajian sejarah boleh didapati dengan menggunakan

bantuan ilmu sains itu sendiri barulah penghasilan karya sejarah yang saintifik dan

tepat boleh dihasilkan. Kaedah kajian yang mengheret kita untuk memperhatikan

bahan dari masa lalu menjadikan ilmu sejarah ini bersifat lebih kompleks daripada

ilmu sains itu sendiri. Hal ini sekaligus menolak pendapat ahli sejarah yang

memandang sejarah dari sudut masa kini seperti Benedetto Croce yang percaya

bahawa semua sejarah ialah sejarah masa kini. Benedetto juga menolak pendapat

bahawa sejarah seharusnya dilihat dari sudut evolusi dimana kajian sejarah yang

menyentuh daripada awal kejadian sesebuah peristiwa.7 Namun penolakan ini

tidaklah bermakna Benedetto Croce menolak sekilagus fahaman bahawa sejarah

ialah sains, tetapi pendapat beliau ini menguatkan lagi hujah tersebut kerana

desakan untuk melihat sejarah dari kerangka pemikiran manusia kini hanya akan

membawa kita kepada sains juga pada akhirnya.

Maka, bagi meneliti sumber atau bahan sejarah kita hendaklah kembali

kepada konsep heteronomi sejarah. Dimana, secara sedar mahupun tidak sejarah

memerlukan ilmu bantu lain atau lebih dikenali sebagai auxilliary sciences dalam

menghasilkan sesebuah kajian sejarah.8 Contohnya, penggunaan ilmu arkeologi

dalam penelitian terhadap sumber-sumber kajian. Dalam bidang pembacaan tulisan

misalnya, kejayaan sejarahwan untuk membaca tulisan lama seperti Jean Francouis

Champollion pada 1822 telah berjaya membaca tulisan hieroglyph daripada warisan

Mesir Purba yang kemudiannya melahirkan papyrology satu bidang yang lebih

khusus untuk membaca tulisan papyrus. Tidak lupa juga bagaimana ilmu epigrafi

telah berjaya menghuraikan prasasti dan inskripsi kuno. Kesemua maklumat yang

menggambarkan tentang situasi dan kehidupan zaman lampau banyak yang telah

dirungkaikan melalui bidang ini.

7 Rene Wellek, Benedetto Croce:Literary Critics and Historian, North Carolina : Duke University

Press on behalf of the University of Oregon, 1953, hlm. 76.

8 Abdul Rahman Haji Abdullah, op.cit., hlm. 89.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

5

Melalui kajian dan penyelidikan juga, kepastian tentang sesebuah pendapat

atau penulisan sejarah juga boleh bertambah dan mengimbangi perasaan skeptikal

sesebuah pihak terhadap sejarah. Persoalan sejarah tentang dimanakah kewujudan

terawal manusia di Malaysia misalnya, pentarikhan karbon telah memberi jawapan

iaitu 235 000 tahun lalu manusia telah mendiami Borneo iaitu di Lembah Mansuli,

Lahad Datu dan ini ialah bukti bahawa ciri sains yang bersifat kajian dan

penyelidikan telah mencorak bentuk dan pendekatan dalam ilmu sejarah.

Lebih hebat lagi apabila perkembangan ilmu sejarah hari ini turut mendapat

impak daripada ledakkan teknologi terkini. Alat dan kaedah baharu mulai

diperkenalkan yang pada asasnya untuk membantu para ahli akademik untuk

mentafsirkan fakta dan data penyelidikan mereka. Contoh yang paling jelas hari ini

ialah terdapat pengkaji sejarah yang melazimi penggunaan kaedah kuantifikasi

dalam membuat sesebuah penulisan atau karya sejarah. Penggunaan kaedah

kuantifikasi ini sangat meluas terutamanya oleh aliran Annales telah menghadirkan

satu disiplin ilmu baharu dalam pengajian sejarah iaitu sejarah kuantitatif.9

Walaupun pada dasarnya kaedah ini lebih sesuai untuk perbincangan sejarah

ekonomi sahaja tetapi ia membawa bukti betapa sejarah sangat sesuai dikatakan

sebagai sains.

Jika kita lihat dari sudut penggunaan teknologi terkini seperti komputer

misalnya, kita tidak menafikan bahawa perbincangan ini akan menimbulkan sikap

prejudisme dalam kalangan sejarahwan yang lebih suka berpegang dengan cara

tradisional. Hal ini kerana penggunaan alat canggih seperti komputer telah

membawa nilai ilmu sejarah sebagai sains ke tahap yang sangat tinggi dan terlalu

saintifik.10 Perkembangan ini merupakan satu ancaman kepada mereka yang masih

tegal untuk mempertahankan pendapat bahawa sejarah ialah sastera. Mana

tidaknya,

pembuktian

yang

empirik

berdasarkan

kaedah

saintifik

yang

merangkumkan ilmu-ilmu sains seperti fizik, kimia, biologi, matematik dan

sebagainya ditambah dengan data-data yang muncul dipaparan digital telah

memberi

bukti

bahawa

sejarah

itu saintifik

sifatnya

dan

cara

untuk

memanifestasikan sebuah karya sejarah sahaja berkehendakkan kepada kita untuk

kembali kepada asas-asas ilmu sains iaitu kajian dan penyelidikan yang saintifik.

9 Ibid, hlm. 102.
10Ibid. hlm. 103.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

6

2.2 Bukti Yang Konkrit Dan Tepat

Dalam ciri ini, kita membuat sebuah perbandingan dimana sekiranya sejarah ialah

sains pastinya sumber yang digunakan untuk membuktikan sesebuah kajian atau

penyelidikan seharusnya benar dan tepat. Terdapat dua perkara yang harus

diperhatikan terhadap sesebuah sumber atau bahan sejarah yang pertama ialah

sumber itu hendaklah ia bersifat konkrit yang dimana sumber ternyata kesahihan

dan kebenarannya sama ada dari sudut perincian mahupun keasliannya. Keduanya

ialah sumber tersebut seharusnya tepat dimana ia mampu menyokong

penghujahan sejarahwan dan tidak lari daripada ruang lingkup sesebuah

perbincangan. Disini muncullah sebuah polemik iaitu tindakan memilih fakta yang

tepat pastinya mengakibatkan sejarahwan tidak mampu menunaikan obligasi untuk

bersifat bebas dan tidak dipengaruhi oleh unsur luar sewaktu menulis. E.H. Carr,

sejarahwanlah yang akan memilih fakta atau kejadian mana yang akan dibicarakan

untuk dijadikan fakta sejarah.11 Carr juga telah mengajar kita untuk bersifat

memilih kerana baginya tidak semua fakta sesuai untuk digunakan.

Pencirian ini juga berkehendakkan kita untuk menilai semula bukti dan

sumber yang ditinggal ke hari ini. Sejarah Melayu karya Tun Sri Lanang misalnya,

banyak memasukkan unsur mitologi dan retorika dalam penulisannya. Penguasaan

ilmu dikotomi untuk memisahkan unsur sastera dengan fakta sejarah amat

diperlukan dalam perkara ini. Maka, kaedah hermeunistik diperkenalkan untuk

memanusiakan segala fakta yang ditinggalkan dalam naskhah-naskhah lama itu.

Tidak lupa juga bahawa dalam pembicaraan tentang penelitian sumber ini kita turut

tidak terlepas daripada dua perkara penting iaitu heuristik dan kritik. Heuristik

digunapakai untuk mengumpulkan bahan-bahan sejarah yang berselerak sekaligus

dengan konsep kita dapat menemukan bahan sejarah yang lebih telus dan asli.12

Manakala konsep kritik pula muncul dalam bentuk keraguan atau skeptisisme

sebelum kita menerima kebenaran sesebuah sumber.13 Kritikan pula terbahagi

kepada kritikan luaran yang berfokus kepada keaslian sesebuah sumber dan

kritikan dalaman yang menekankan kemunasabahan isi kandungan sesebuah

sumber. Hal ini membuktikan bahawa sejarah itu sifatnya saintifik dan teliti.

11 E.H.Carr (terjemahan Abdul Rahman Haji Ismail), Apakah Sejarah?, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa

dan Pustaka, 1984, hlm. 4.

12 Abdul Rahman Haji Abdullah, op.cit., hlm. 70.
13 Ibid. hlm. 76.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

7

2.3 Pengkaji Seharusnya Seorang Pakar

Daripada kenyataan awal yang menjadi titik tolak perbahasan ini, J.W. Swain

menyatakan bahawa sejarahwan bukan sahaja ahli dalam bidang sejarah tetapi

juga mahir dalam ilmu sains tetapi hakikatnya sejarahwan bukanlah saintis.14 Ini

menunjukkan bahawa antara sebab utama sejarah dikelaskan sebagai salah satu

bidang ilmu sains ialah kerana keahlian ahli sejarah juga luas dalam pelbagai

disiplin ilmu. Hal ini sangat mustahak kerana kebanyakan pembuktian-pembuktian

sejarah sangat memerlukan bantuan ilmu lain apatah lagi jika sejarah yang dikaji

berkait rapat dengan bidang lain seperti sejarah ekonomi dan sejarah fenomena

alam misalnya yang sangat memerlukan sejarahwan menilai dari sudut pandang

kacamata seorang ahli ekonomi dan ahli geologi pastinya.

Kegagalan untuk memahirkan diri dalam bidang ilmu yang hendak dikaji

sejarahnya akan menyukarkan sejarahwan menghurai dan menginterpretasikan

pandangan terhadap sesebuah sejarah. R.G. Collingwood menyatakan bahawa

sejarah hanya boleh huraikan oleh mereka yang berkelayakan sahaja.15 Kelayakan

yang dimaksudkan oleh Collingwood ini bukan sekadar mendapatkan pendedahan

tentang ilmu sejarah semata-mata, tetapi mempunyai kepakaran dalam

merangkumkan kepelbagaian ilmu bantu bagi mendapatkan keputusan yang benar-

benar tepat walaupun pada dasarnya sejarah itu sendiri tidak mempunyai

kebenaran mutlak namun penggunaan ilmu saintifik akan membantu kita menilai

yang manakah pandangan yang terhampir kepada kebenaran.

Pada hari ini, kerja-kerja pensejarahan semakin mudah dan sistematik.

Setiap tugas dan fungsi sudah dibahagikan. Mereka yang terlibat dalam meneliti

artifak dan tinggalan lama akan menjalankan kajian sebagai ahli arkeologi, muzium,

dan arkib manakala yang lain pula akan mengambil peranan sebagai penulis yang

mentafsirkan maklumat-maklumat sejarah itu dalam bentuk deskriptif. Kita tidak

lupa bagaimana Willard Libby dan kumpulan ahli kimianya telah berjaya

menyumbangkan penemuan baru iaitu pentarikhan radiokarbon bagi memastikan

usia sesebuah sumber. Libby bukanlah ahli sejarah namun atas pedoman iaitu sifat

sejarah yang berbentuk dikotomi maka perkaitan antara bidang ilmu itu dianggap

sebagai satu rahmat buat mereka yang amat menghargainya.

14 J.W. Swain, op.cit., hlm. 281.
15 P. Sivarajan & Malar Arasi, op.cit., hlm. 4.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

8

3.0 Implikasi Sejarah Sebagai Sains Dalam Pensejarahan

Pada dasarnya, sekiranya ilmu sejarah diangkat sebagai salah satu daripada bidang

ilmu sains maka banyaklah kesan yang akan terjadi dalam ilmu sejarah itu sendiri.

Keadaan ini akan memberikan kesan terhadap corak dan bentuk ilmu sejarah itu

sendiri terutama sekali dalam proses menghasilkan sesebuah pensejarahan.

3.1 Kajian Dibuat Berasaskan Sumber Yang Nyata

Ironisnya dalam perbincangan ini, pengiktirafan sejarah sebagai sebahagian

daripada ilmu sains telah memberi kesan yang agak meluas dalam corak untuk

memahami disiplin ilmu sejarah itu pada dasarnya. Hal ini kerana pensaintifikan ini

menjadikan ilmu sejarah menjadi agak rigid dalam menjaga standardisasinya

sebagai salah satu cabang ilmu sains. Diantaranya ialah pada sumber yang

digunakan untuk sesebuah kajian sejarah. Pendapat yang beranggapan sejarah

sebagai sains secara tidak langsung telah menyebabkan penyelidikan dan kajian itu

disandarkan kepada bukti-bukti dan sumber yang sedia ada serta wujud.16 Sumber

yang nyata itu penting kerana sumber tersebut merupakan bahan untuk

membuktikan bahkan menyokong sesebuah kajian sejarahwan. Adakalanya fungsi

sumber bukan sahaja sebagai bahan untuk mencari jawapan tetapi juga boleh

menimbulkan persoalan terhadap jawapan semasa sesebuah penemuan sejarah.

Pemilihan dan penelitian sumber amat penting dalam memastikan sejarah

yang disusun tidak menimbulkan sebarang percanggahan, bantahan, mahupun

kepalsuan walaupun hakikatnya untuk mencapai tahap ini sukar dan kemungkinan

mustahil namun usaha ke arah itu sudah cukup baik rasanya. Contohnya, R.G

Collingwood telah menolak autobiografi sebagai sumber sejarah kerana bagi

collingwood autobiografi dikaryakan hasil daripada ingatan manusia itu sendiri

terhadap sesebuah perkara yang dirujuknya sebagai sejarah, hal ini dinyatakan

secara jelas bahawa ingatan seseorang tidak diterima sebagai sumber sejarah oleh

Collingwood sendiri.17 Penolakkan ini wajar disokong kerana kebenaran tekstual

yang disandarkan kepada mereka yang tidak berkreadibiliti adalah tidak boleh

diterima dan sepertinya nilai saintifik itu sendiri tidak ambil serius.

16 Ibid.
17 R.G. Collingwood, The Idea Of History, Oxford: University Press, 1946, hlm. 2.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

9

3.2 Penolakan Terhadap Pensejarahan Yang Tidak Saintifik

Setelah penerapan unsur sains dan pengkategorian semula ilmu sejarah sebagai

sains, isu penolakan ilmu dan sumber yang tidak saintifik ini telah mulai

menimbulkan perbalahan dalam kalangan ilmuan sejarah itu sendiri. Polemik ini

bukan sahaja timbu dalam kalangan sejarahwan malah turut timbul dalam kalangan

ilmuan-ilmuan lain yang turut merasakan ledakkan sains ini pastinya. Hal ini kerana

penulisan sejarah yang tidak bersandarkan kepada kajian dan penyelidikan (kaedah

saintifik) maka ia tidak boleh dikatakan sebagai sejarah.18 Walaupun begitu, ada

beberapa perkara yang boleh dipertimbangkan beralasankan bahawa kemungkinan

sesuatu itu bukanlah sejarah tetapi boleh dianggap sebagai sejarah. Contohnya

pengiktirafan babad yang dinafikan kedudukannya oleh ilmuan sejarah seperti F.J.

Teggart dan A.C Danto lantaran sifat babad itu sendiri yang tidak memberikan

pengertian dan makna terhadap sesuatu peristiwa yang berlaku bahkan hanya

melampirkan rekod-rekod kejadian yang berlaku semata-mata.19 Namun ada juga

babad-babad yang diiktiraf lebih daripada sebagai sumber sejarah serta dianggap

sebagai sebuah pensejarahan seperti babad yang dikenali sebagai Cheng-shih dan

T’ung-shih yang diterapkan dalamnya unsur pengadilan moral dan penilaian

penyusun walaupun secara asasnya babad ini masih kurang dalam aplikasi

perkaedahan sejarah itu sendiri. Dalam tradisi penulisan sejarah Melayu sendiri

banyak berlakunya penolakan, hal ini kerana wujudnya penerapan unsur-unsur

bukan saintifik seperti mitos, lagenda, dan sebagainya. Hal ini menjadikan

kesukaran akal fikir manusia yang waras tidak mampu menerima isi yang

disampaikan sebagai hujah kenapa pensaintifikan sejarah menolak pensejarahan

seperti ini. Sejarah itu seharusnya bebas daripada sebarang unsur berlebih-lebihan

dan lebih jelas lagi ia mestilah logik. Begitu juga jika kita menilainya daripada

kelayakan orang yang boleh berbicara atas kapasiti sejarah mestilah orangnya

mempunyai pemahaman yang mendalam tentang ilmu sejarah dan bukan sekadar

didedahkan secara asas sahaja, jika tidak kenyataan yang dikeluarkannya adalah

tertolak. Sebab itulah, kenyataan awal perbahasan ini menyatakan bahawa ahli

sejarah itu bukan sahaja sejarahwan tetapi juga seorang yang mahir sains bahkan

menjadi antara yang terbaik diantaranya walaupun hakikatnya dia bukanlah saintis.

18 P. Sivarajan & S. Malar Arasi, op.cit., hlm. 6.
19 Ibid, hlm. 8.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

10

4.0 Perbandingan Dan Kedudukan Sastera Dalam Ilmu Sejarah

Pada asasnya, diawal perbahasan ini kita telah ditinggalkan dengan persoalan

bagaimanakah perbandingan dan kedudukan sastera dalam ilmu sejarah. Maka,

daripada pembuktian-pembuktian yang lepas sedar bahawa sejarah bukanlah

sastera secara pasti kerana wujudnya perbezaan yang amat besar diantara dua

bidang keilmuan ini. Secara asasnya, perbandingan yang boleh kita lihat secara

jelas diantara sejarah dan sastera ialah sifatnya yang sama iaitu bercorak naratif

atau berbentuk penceritaan. Kaedah penyampaian yang memerlukan kepada

penulisan ini adalah titik persamaan namun percanggahan mulai terjadi apabila isi

penyampaian jauh berbeza kerana sastera terhasil daripada khayalan dan imaginasi

sedangkan sejarah pula sifatnya deskriptif dan analisis.20 Justeru, perbezaan inilah

yang menjadi justifikasi betapa sebenarnya ilmu sejarah bukanlah sastera.

Perbezaan bukan sahaja dicaknai oleh para ahli sejarah malahan ahli

sastera turut berpendapat perlunya satu disiplin ilmu yang membezakan ruang

lingkup ilmu-ilmu ini. Lantara itulah, muncul subdisiplin sastera yang dikenali

sebagai Comparative Literature (sastera perbandingan) yang bukan sahaja

membandingkan antara kesusasteraan tetapi turut membandingkannya dengan

falsafah, sejarah, potilik, dan sebagainya.21 Perkara ini memperlihatkan kepada

umum bahawa golongan sasterawan sendiri tidak mahu menerima sejarah sebagai

sebahagian daripada sastera. Seiring dengan perkembangan waktu, ilmu sastera

hari ini tidaklah seperti zaman dahulu yang banyak melibatkan aspek estetika

semata-mata tetapi sastera hari telah mulai berkembang sama seperti bidang ilmu

bahasa yang seperti linguistik dan sebagainya. Maka, persoalan sama ada peranan

sastera dalam ilmu sejarah itu masih perlu atau tidak pasti akan muncul. Bagi

menjawab persoalan ini hendaklah kita kembali kepada pucuk pangkal konsep

kemandirian ilmu sejarah itu sendiri. Jika kita berpegang dengan konsep dikotomi

idiographic-nomothetic yang berpendapat bahawa sejarah seharusnya berdiri

sebagai disiplin ilmu tersendiri pastilah kita akan menolak peranan sastera dan

ilmu-ilmu lain sebagai ilmu bantu sejarah. Namun, jika kita berpegang kepada

konsep yang menyatakan sejarah itu sifatnya heteronomi maka keterbukaan ini

akan membuka jalinan yang baik kerana sejarah itu sendiri sifatnya amat

20 Abdul Rahman Haji Abdullah, op.cit., hlm. 101.
21 Ibid, hlm 102.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

11

memerlukan kepakaran dan keahlian dalam pelbagai bidang ilmu lain seperti

arkeologi, kuantifikasi, sosiologi, kesusasteraan dan sebagainya. Keperluan yang

mendesak ini memberi kita satu gambaran bahawa sejarah itu dinamik sifatnya.

Namun, penggunaan ilmu lain sebagai ilmu bantu khususnya sastera

berkehendakkan kepada kita untuk mewujudkan satu garis peraturan yang perlu

dipatuhi bagi mengelakkan kita terbuai dalam pengaplikasian sastera sehingga

menyebabkan kita terkeluar daripada landasan sejarah yang bebas daripada unsur-

unsur retorika dan berlebih-lebihan. Benedetto Croce misalnya, beliau berpendapat

bahawa pengamalan subdisiplin sastera perbandingan diawal sebarang kajian akan

menyebabkan banyak kandungan sumber akan dianggap sebagai huraian yang

berlebih-lebihan atau dalam kata lain pleonasm.22 Rentetan daripada itu,

penggunaan yang terkawal dan terpandu perlu ada bagi mengelakkan daripada

sastera menguasai sejarah sedangkan seharusnya sejarahlah yang memandu

sastera dalam konteks ilmu bantu sejarah.

Dalam perbincangan ini juga, tidak mahu tidak pastinya persoalan

perbezaan epistemologi yang digunakan untuk memahami sejarah akan muncul.

Jika benar sejarah menerima sastera sebagai salah satu ilmu bantu lantas

bagaimana pula dengan kehujahan yang berpegang dengan prinsip bahawa sejarah

itu hanyalah bercerita tentang fakta-fakta yang benar tanpa melibatkan sebarang

unsur-unsur lain seperti pendirian individu seseorang penulis terhadap sejarah

diantara dua pihak yang bertelagah. Adapun sebenarnya tidak kira sejarahwan

berpegang kepada pemikiran empirisme mahupun rasionalisme kedua-duanya tetap

memerlukan kemahiran naratif tanpa mengenepikan lunas-lunas deskriptif dan

analisis. Ilmuan yang mengambil pendekatan positivisme seperti E.H Carr misalnya,

turut menyokong kedudukan sejarah sebagai sains sekalipun sifat sejarah itu yang

tidak lepas daripada daripada memerlukan bantuan ilmu lain, hal ini kerana

perkataan sains itu sendiri mencakupi kesekian banyaknya ilmu-ilmu lain dan teknik

yang berbeza.23 Kesimpulannya, sejarah adalah sains namun mengangkat sastera

sebagai ilmu bantu dalam sejarah. Dalam mempertahankan ilmiah dan saintifiknya

sejarah, kita juga tidak lupa untuk mempraktikkan sifat konvensional sejarah itu

sendiri yang menyediakan narafatif yang menarik (I’Histoire hisstorissant).

22 Rene Wellek, op.cit., hlm. 75.
23 E.H. Carr, op.cit., hlm. 90.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

12

5.0 Penilaian

Secara holistiknya, pelbagai penghujahan yang dipaparkan dalam perbahasan kali

ini berkehendakkan kita untuk percaya bahawa pernyataan sejarah sebagai sains

dan bukanlah sastera seharusnya diterima oleh mereka yang benar-benar

mengamatinya. Apatah lagi, bagi menyahut seruan ilmiah yang dicanangkan oleh

sejarahwan moden seperti Leopold Von Ranke yang berpendapat bahawa sejarah

seharusnya digambarkan seperti sebenarnya berlaku (wie es eigentlich gewesen)

hanya akan dapat dimanifestasikan jika ciri-ciri saintifik diamalkan dalam

pensejarahan seperti penelitian terhadap sumber secara analitis dan kritis.24

Daripada sifat sejarah yang berbentuk kajian dan penyelidikan pula

memantapkan lagi bahawa penghujahan yang mengatakan sejarah sebagai sains

seharusnya diterima pakai oleh setiap sejarahwan walaupun berbeza paradigma

dalam mendekati ilmu sejarah itu sendiri. R.G Collingwood menyatakan bahawa

saintifiknya sejarah apabila kita melihat kepada sifatnya yang mengambil kaedah

penyelidikan dalam usaha untuk mendapat sebarang jawapan terhadap persoalan-

persoalan sejarah.25 Sedangkan para ahli sejarah yang berfahaman positivisme

sendiri menerima dan berjuang untuk meletakkan sejarah sebagai salah satu

bidang dalam pengajian sains bagaimana pula masyarakat akademik mempertikai

akan kenyataan ini. Pelbagai alasan dan justifikasi yang didatangkan bagi

membantah

kenyataan

sejarah

sebagai

sains

sendiri

tidaklah

sekonkrit

penghujahan mereka yang berpegang dengan kenyataan tersebut.

Daripada perbincangan ini juga, jelaslah kepada kita sejarah itu dikatakan

sains bermula daripada asas keilmuannya sehinggalah kepada sub-sub disiplin

ilmunya kerana hampir keseluruhan perincian ilmu sejarah itu sendiri boleh

huraikan daripada kacamata saintifik dan penuh penelitian pastinya.

24 Abdul Rahman Haji Abdullah, op.cit., hlm. 23.
25 P. Sivarajan & Malar Arasi, op.cit, hlm. 3.

ISKANDAR ZULKARNAIN BIN RAMLI
UMS (HA-24 SEJARAH) 2017

13

6.0 Kesimpulan

Secara deduksinya, dapatlah kita simpulkan di akhir perbincangan ini bahawa

perbahasan lebih memihak kepada pernyataan sejarah ialah sains dan bukanlah

sastera. Kita telah dipaparkan dengan pencirian yang dimiliki oleh ilmu sejarah itu

sendiri hakikatnya bersifat saintifik. Kita juga turut menyentuh tentang kesan yang

mempengaruhi corak pensejarahan apabila sejarah diangkat sebagai salah satu

bidang ilmu sains. Perbincangan kali ini turut menghuraikan perbandingan diantara

sejarah dengan sastera dan menerangkan kedudukan sastera dalam pensejarahan

iaitu sebagai ilmu bantu terutama dalam penulisan sejarah pastinya.

Perbincangan yang terlalu padat dengan hujah-hujah ini mengheret kita

kepada satu kesimpulan yang adil dimana kita tidak bersifat terlalu prejudis

sehingga menyingkirkan peranan sastera dalam sejarah hanya kerana kita

berpegang bahawa sejarah bukanlah sastera tetapi sains. Namun, kita mengambil

pendekatan yang saksama dimana sejarah sememangnya adalah sains tanpa

mengenepikan peranan ilmu lain sebagai sokongan. Justeru, percayalah bahawa

pernyataan yang menyatakan sejarah adalah sains dan bukanlah sastera adalah

benar dan seharusnya menjadi pegangan oleh setiap ahli sejarah dan akademik.