İsimsiz Ders

8.10.2024

1

EMZ0005 - Türk Eğitim Tarihi
Hafta-2: İlk Türk Devletlerinde Eğitim

Doç. Dr. Murat Polat

NÖHÜ-EF Eğitim Bilimleri Bölümü

1

Milli Tarih ile
İlişkili
Kavramlar

Millî kimlik

Millî kültür

Millî mefkûre

Millî şuur

2

8.10.2024

2

Tarih Şuuru

• «Zamanı, mekânı

(coğrafya), olguyu ve
olayı kavrayacak,
anlayacak, müşahede
edebilecek kabiliyet ve
istidada sahip
olmaktır.»

Kaynak: Bilgili, A. S. (2017). Küreselleşme sürecinde millî tarih eğitimi meselesi. Milli Eğitim Dergisi, 46(216), 21-32.

• «Ahvalin farkında ve

uyanık olma halinde
geçmişle günümüz
arasındaki ilişkiyi
kurabilmektir.»

3

Bu hafta
nelerden
konuşacağız?

Orta Asya Türk topluluklarında eğitim

𐰆𐰺𐱃𐰀𐰀𐰽𐰖𐰀𐱅𐰇𐰼𐰚𐱃𐰆𐰯𐰞𐰆𐰞𐰸𐰞𐰀𐰺𐰃𐰦𐰀𐰀𐰏𐰃𐱅𐰢

Göktürk ve Uygur dönemleri

𐰏𐰜𐱅𐰇𐰼𐰚𐰋𐰀𐰆𐰖𐰍𐰆𐰺𐰞𐰀𐰺𐰑𐰀𐰀𐰏𐰃𐱅𐰢

Erken dönemde Türklerde eğitim sistemleri ve
anlayışları

𐰀𐰼𐰚𐰀𐰤𐰓𐰇𐰤𐰀𐰢𐰓𐰀𐱅𐰇𐰼𐰚𐰠𐰀𐰼𐰓𐰀𐰀𐰏𐰃𐱅𐰢𐰾𐰃𐰾𐱅𐰀𐰢𐰠𐰀𐰼𐰃
𐰋𐰀𐰀𐰣𐰞𐰀𐰖𐰃𐱁𐰞𐰀𐰺𐰃

4

8.10.2024

3

İslamiyet
Öncesi
Dönemde
Türklerde
Yaşam

5

Orta Asya Türk topluluklarında eğitim

Eğitim Türü

Eğitim Kurumları

Eğitimciler

Eğitim İçeriği

Resmi

Kurultay

Kağan ve Bilgeler

Yönetim, Savaş Stratejileri

Gayriresmi

Aile ve Boylar

Aile büyükleri

Gelenekler, Görenekler

Resmi

Ordu

Komutanlar

Savaş Teknikleri, At Binme

Gayriresmi

Şamanlar

Şamanlar

Şamanizm, Doğa Bilgisi

Önemli Notlar:

•Eğitim, toplumun temel yapı taşıydı.

•Resmi ve gayriresmi eğitim yaygındı. (Bugün için yaygın eğitim, Hayat Boyu Öğrenme (HBÖ) gibi…)

6

8.10.2024

4

«Ordu-Millet» Anlayışı

«Askerlik mesleğinin müstakil bir

sosyal müessese olarak görülmediği
ve seferberlik zamanlarında erkek,
kadın, çocuk bakılmaksızın eli silah

tutan bütün fertlerin asker olarak
muamele gördüğü ve bu fertlerin
gönüllülük esası ile vazife aldığı

toplum tipi…»

“Her Türk Asker Doğar”

Kaynak: Kalelioğlu, U. B. (2021). Türklerde ordu-millet geleneğinin sosyolojik ve tarihi temelleri. Türk Kültürü Araştırmaları Serisi -I-, Berikan Yayınevi.

7

İslamiyet
Öncesi Türk
Devletleri

Hunlar

Göktürkler (Köktürkler)

Uygurlar

8

8.10.2024

5

Türklerin Ana Yurdu - Ötüken

Kaynak: https://www.trthaber.com/haber/kultur-sanat/turklerin-tarihi-baskenti-otuken-619928.html , Görseller: Prof. Dr. Ahmet Taşağıl Arşivi

9

Hunlarda
(Büyük Hun/Asya Hun)
Eğitim Anlayışı

• Eğitim, göçebe yaşamın getirdiği

pratik beceriler,

• Savaşçı toplum yapısının ihtiyaç

duyduğu fiziksel dayanıklılık ve
savaş becerileri,

• Toplumsal ahlak ve düzenin

korunması üzerine kurulu…

• Eğitim, daha çok deneyim ve

uygulamalı öğrenme yoluyla
sağlanır, aile ve toplum bu
süreçte merkezi bir rol oynar…

10

8.10.2024

6

11

12

8.10.2024

7

Kaynak: https://www.turkbitig.com/orhun-yazitlari/

Bilge Tonyukuk anıtları, Orhun Yazıtları'nın bir parçası

Orhun Yazıtları'nı ilk çözen Danimarka'lı Türkolog Vilhelm Thomsen'in 1893 yılında
yayınladığı Inscriptions de L'Orkhon Déchiffrées adlı kitabındaki Göktürk Alfabesi, Orhun
ve Yenisey biçimleri ile. https://www.turkbitig.com/gokturkce/ (Çeviri Aracı)

13

Orhun Yazıtlarının
Eğitim Bilimleri
Açısından
İncelenmesi

• Didaktik bir üslup
• Örnek olay verme
• Meslek eğitimi
• Eğitim yönetimi
• Öğretim ilke ve yöntemleri
• Tarih eğitimi – Tarihsel empati

Kaynak:
Topsakal, C. (2018). Orhun yazıtlarının eğitim bilimleri açısından incelenmesi. Recep Tayyip Erdoğan
Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(8), 296-312. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/605111
Koç, R. (2016).Göktürk kitabeleri’ndeki dil ve anlatımın günümüz öğretim ilke ve yöntemleri açısından incelenmesi.
Journal of Turkish Studies, 11(3), 1555-1568. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.9229

14

8.10.2024

8

15

Özellik

Hunlar

Göktürkler

Uygurlar

Yaşam Tarzı

Göçebe

Göçebe

Yerleşik

Eğitimin Temel Amacı

Savaşçı bireyler
yetiştirmek, hayatta
kalma becerileri

Askeri beceriler ve devlet
yönetimi

Dini, sanatsal ve kültürel
eğitim, ticari ve tarımsal
beceriler

Askeri Eğitim

Okçuluk, ata binme, kılıç
kullanma, avcılık

Okçuluk, ata binme, kılıç
kullanma, askeri
stratejiler

Askeri eğitimden ziyade
ticaret ve tarım
becerilerine
odaklanmıştır.

Aile İçi Eğitim

Büyükler tarafından
verilen pratik yaşam ve
savaş eğitimi

Devlet yönetimi ve askeri
beceriler aile içinde
öğrenilir

Dini, kültürel ve
ekonomik bilgi aile
içinde aktarılır

Yazı ve Dil Eğitimi

Yazılı eğitim yok; sözlü
kültür hakim

Orhun Yazıtları ile yazılı
kültür gelişmiştir

Yazı dili (Uygur alfabesi),
matbaa kullanımı, yazılı
eserler yaygın

Dini Eğitim

Dini eğitim sistematik
değil, Şamanizm etkisi

Töre ve gelenekler
önemli, yazılı dini
metinler yok

Maniheizm ve Budizm
eğitimi, manastırlarda
dini eğitim verilmiştir

16

8.10.2024

9

Özellik

Hunlar

Göktürkler

Uygurlar

Sözlü Kültür ve Bilgi
Aktarımı

Bilgi nesiller arası sözlü
olarak aktarılırdı

Sözlü kültür devam eder,
ancak yazıya da geçiş
vardır

Yazı ve matbaa
sayesinde bilgi aktarımı
hızlanmıştır

Sanat ve Kültür Eğitimi

Sanat eğitimi sınırlı,
daha çok günlük yaşam
becerilerine dayalı

Göçebe yaşamda sanat
sınırlı, taş ve ahşap
işlemeciliği

Sanat, edebiyat ve
mimaride ileri düzeyde,
dini ve kültürel eserler
üretilmiştir

Ekonomik Eğitim

Avcılık ve hayvancılık ön
planda

Avcılık, hayvancılık,
devletin idaresi

Tarım, ticaret ve
zanaatkârlık eğitimi
önemli

Tablo Özeti

Hunlar: Eğitim, göçebe

yaşamın gerektirdiği pratik

becerilere ve savaşçı
bireyler yetiştirmeye
odaklanmıştır. Yazı
kullanılmamış, bilgi
aktarımı sözlü olarak

yapılmıştır.

Göktürkler: Eğitim hem
askeri hem de yönetsel
becerileri kapsar. Yazı
kullanımı yaygınlaşmış,
Orhun Yazıtları gibi yazılı
eserler ortaya çıkmıştır.
Sözlü kültür hâlâ önemli

olsa da yazıya geçiş

başlamıştır.

Uygurlar: Yerleşik hayata

geçerek eğitim

anlayışlarında değişiklik

yapmışlardır. Tarım,

ticaret, sanat ve din eğitimi

önem kazanmış; yazı dili

ve matbaa kullanımı

yaygınlaşmıştır. Dini ve
kültürel eğitim kurumları

kurulmuştur.

17

Göktürk ve Eski Uygur Alfabelerinin Karşılaştırılması

Göktürk Alfabesi

Eski Uygur Alfabesi

Kaynak: https://evrimagaci.org/turklerin-tarih-boyunca-kullandigi-alfabeler-7798

18

8.10.2024

10

Göktürk ve
Uygur
Alfabelerinin
Karşılaştırılması

Özellik

Göktürk Alfabesi

Uygur Alfabesi

Köken

Türklerin kendi geliştirdiği;
Runik yazı ile benzerlik
gösterir

Soğd alfabesinden türetilmiştir

Harf Sayısı

38 harf (4 ünlü, 34 ünsüz)

18 harf (4 ünlü, 14 ünsüz)

Yazı Yönü

Sağdan sola

Sağdan sola

Kullanım Alanı

Resmi yazıtlar, devletin
kahramanlıklarının
kaydedilmesi

Dini, ticari ve edebi metinler,
resmi yazışmalar

Harflerin Yapısı

Sert ve köşeli hatlar

Yuvarlak ve akıcı hatlar, harfler
bitişik yazılır

Kullanıldığı
Dönem

7. ve 8. yüzyıllar

9. Yüzyıldan itibaren

Dini Metinler

Şamanizm etkisinde, dinle
ilgili çok az metin

Maniheizm, Budizm ve
Hristiyanlık metinleri

Yazı Biçimi

Harfler ayrı yazılır

Harfler bitişik yazılır

19

Alfabe neden
önemlidir?

• «Alfabe, yazının en gelişmiş, en

kullanışlı ve uyarlanabilir biçimidir.
Harf adı verilen ve her biri en
azından teorik olarak tek bir sesi
ifade eden, tamamen geleneksel bir
dizi işaret ya da sembolden oluşur.»
- Okuryazarlık

• «Alfabetik yazı artık uygar halklar

tarafından evrensel olarak
benimsenmiştir; kullanımı
çocuklukta kolaylıkla edinilir –
Örneğin; 22, 24 ya da 26 işareti
öğrenmek, örneğin 45.000 ya da
10.000, hatta 3000 Çince sembolü
öğrenmekten çok daha kolaydır.» -
Öğrenmeyi Kolaylaştırma

• «Alfabe aynı zamanda bir dilden

diğerine büyük zorluklarla
karşılaşmadan aktarılabilir. Eskiden
olduğu gibi sadece rahiplerin ya da
diğer ayrıcalıklı sınıfların ayrıcalığı
değildir.» – Herkes İçin Eğitim

Kaynak:

Diringer, D. (1943). The origins of the
alphabet. Antiquity, 17(66), 77–90.
https://doi.org/10.1017/S0003598X00017932[
Opens in a new window]

20

8.10.2024

11

Tarihte İlk Matbaayı Kim İcat Etti?

Kaynak:
Begtimur, M. E. (2018). İlk matbaanın mucidi. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (12), 160-168. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/612085
Ünalan, S., & Öztürk, H. (2008). İslamiyet‟ ten önce Türklerde eğitim ve öğretim. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(2), 89-109.

Helmuth Theodor BOSSERT

Bir toplumda basım sanatının icat edilip
geliştirebilmesi için, o toplumda üç
önemli koşulun yerine getirilmiş olması
gerektiği fikri…

• Harf sayısı az bir alfabe kullanılması,
• Okuma arzusunun artmış ve kitapların çok

kullanılıyor olması,

• Kâğıdın bilinip kullanılması

Önemli: Tarihte ilk matbaayı Çinliler
değil Uygurlar icat etti iddiası…

21

Yeni Bilgi Teknolojisi
Olarak Matbaa
Neden Önemlidir?

•Bu çalışmada, 15. yüzyıl Avrupa'sında

matbaaların kurulması ile şehrin gelişmişlik
düzeyi arasındaki boylamsal ilişkiye bakılmıştır.
İki temel soru analiz edilmiştir: Yeni bilgi
teknolojisi (matbaa) şehirlerin büyümesiyle ilişkili
miydi? Eğer öyleyse, bu ilişki ne kadar büyüktü?

•1500 ve 1600 yılları arasında, matbaanın

1400'lerin sonunda kurulduğu şehirler, erken
benimsemeyen benzer şehirlere göre en az
yüzde 60 daha hızlı büyümüştür. Yani 1500 ile
1800 yılları arasında matbaa kentleri %25 daha
hızlı büyümüştür.

•Tarihsel kanıtlar, matbaanın beşeri sermaye

birikimi ve teknolojik değişimde yerel yayılmalarla
ilişkili olduğunu doğrulamaktadır.

Kaynak: Dittmar, J. (2009). Ideas, technology, and economic change: The impact of the printing press. Science, 1-49.

22

8.10.2024

12

İslam Öncesi Türk Toplumunda Eğitim Aracı Olarak Spor

At Yarışları: yarışın günü, yeri, düzenleniş sebebi ve ödülü daha önce ilan edilirdi. Yarışın
yapılacağı gün herkesin huzurunda koşacak atlar sıraya dizilir, “akın” adı verilen görevli atları
dolaştırarak tanıtır ve koşulacak uzaklığı da duyururdu. “Talas” veya “tasal” denilen varış
yerindeki ipi göğüsleyen at birinci olurdu.

Ok Atma Yarışları: “Ok taşmak” veya “ok atışmak” tabirleriyle ifade edilen ok atma yarışmaları
Türk sosyal hayatının rutin bir parçası idi. Ok atma yarışları ya en uzun mesafeye atış ya da
belirlenen bir hedefe atış şeklinde gerçekleşirdi.

Güreş: Güreş sporunda güreşçiler ayaklarına kıl bezden yapılmış siyah renkli “pırpıt”
(pehlivanların güreşirken giydikleri kalın bezden veya keçi kılından örülmüş don) giyerler ve yalın
ayakla güreşirlerdi. Karakucak, aba, kuşak, şalvar ve yağlı güreş türleri olan güreş sporunda eski
Türkler arasında en yaygın olan karakucak güreşi idi.

Kaynak: Ahmetbeyoğlu, A. (2017). İslam öncesi Türk toplumunda eğitim aracı olarak spor. Türk Dünyası Araştırmaları 117(231), 127-136.
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1513701

23

İslam Öncesi Türk Toplumunda Eğitim Aracı Olarak Spor

Gök Börü Oyunu: Gök Börü Türklerin eski oyunlarından birisi olup post kaçırma olarak da
bilinirdi. Bu oyunun esası at salıp koşarak oğlağı kapmaktı.

Çevgân, Çöğen Oyunu (Çevgen, Çöğel): Çevğân (Çöğen) atlı veya yaya olarak, tek yahut çift
kale olarak oynanırdı. Oyunda kullanılan top yumruk büyüklüğünde ve 10-15 cm çapında idi.
Topa vurulan ucu kıvrık çöğen denilen sopalar ise 120 ile 150 cm arasında, ortalama 130 cm
uzunluğundaydı ve kızılcık ağacından hazırlanırdı. Daha çok bir askeri talim oyunudur.

Tepük: Çocuklar bunu ayaklarıyla teperek oynardı. Bugünkü futbolun iptidai şekli olarak kabul
edilen bu oyunun oynanış şekli ve kuralları açıkça bilinmemektedir.

Kaynak: Ahmetbeyoğlu, A. (2017). İslam öncesi Türk toplumunda eğitim aracı olarak spor. Türk Dünyası Araştırmaları 117(231), 127-136.
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1513701

24

8.10.2024

13

Sonuç olarak ortaya çıkan durum şudur;

«Türk Bozkır kültüründe eğitim faaliyetleri; ailede başlayan kültürel

eğitim, dil, yazı ve yazıtlar, destanlar, askeri eğitim, mesleki eğitim

faaliyetleri şeklinde geniş alanları kapsayan bir mahiyette kendisini

göstermiştir. Bu durum Türk Bozkır kültürünün ilkel atlı göçebe

kültüründen farklı olduğunu ortaya koymaktadır.

Kaynak: Şalgam, M. (2021). Türk bozkır kültüründe eğitim. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.

25

Derse Gelmeden
Önce Okuyunuz!

• Kenan, S. (2013). Türk eğitim düşüncesi ve deneyiminin

dönüm noktaları üzerine bir çözümleme. Osmanlı
araştırmaları, 41(41), 1-31. Erişim linki:
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/112166

26

8.10.2024

14

Dinlediğiniz İçin
Teşekkür Ederim!

İletişim için e-posta:
[e-mail]

27