8-b klass Ashiq sabaq

TATARMAQTI JOYBARLASTIRIW. 

TAYARLAG'AN: L.ALLASHOVA

​1)Kirisiw  (Introduction):

üTarmaqtin’  ne   ekenligin  tu’sindiriw

üJoybarlastiriwdin’   tiykarg’I  maqseti  ha’m  a’hmiyeti

üTarmaq   joybarinin’  tu’rli  tarmaqlar  ushin   (korporativ, jeke,  global)   parqlaniwi.

2)Tarmaq   arxitekturasi  (Network   Architecture):

üTarmaq   strukturasin  ko’rsetiw:  qaysi   u’skeneler  ,  protokollar     ha’m   xizmetler  paydalaniladi.

üTopologiya  tu’rleri: juldizli,    tor,    shina    h.t.b

üTarmaqtin’  komponentleri: Router,  switch,  firewall  ha’m  basqalar.

3)Tarmaq   dizayni  (Network   dizayn):

üTarmaqtin’   talaplarin  aniqlaw  (ma’selen,   tezlik,  qa’wipsizlik,  ken’lik).

üTarmaqti  ken’eyttiriw,  uzatiw .

üTarmaq  ma’nzilleri,  IP   diapazonlardi   rejelestiriw.

4) Qa’wipsizlik  (Security):

üTarmaq  qa’wipsizligin  ta’miyinlew   usillari:  shifrlaw,  qa’wipsiz  protokol,  firewall  ha’m  kiriwdi  aniqlaw  (intrusion  detection)  sistemalari.

Kiriw  qadag’alawi   ha’m   autentifikaciya.

Kompyuter  tarmag’I bul  bir-biri  menen  baylanisqan bir  yaki bir  neshe  qurilmalardan duzilgen bolip,  bir  biri menen mag’liwmat  almasiw, baylanisiw imkaniyatin beredi.

Tarmaq  to’mendegi  elementlerden ibarat boladi:

1)Qurilmalar (Devices): kompyuterler, printerler, serverler, routerler, switchler h.t.b.

2)Baylanisiw (Connection):Bul qurilmalardi o'zara baylanistiriw ushin paydalanatug’in kabel yaki simsiz baylanis   sistemasi(Wi-Fi, Ethernet kabeli, ha’m  basqalar).

3)Protokollar: Tarmaqtag’i qurilmalar ortasinda mag'liwmat almasiw ushin qollanilatug’in qag’iydalar (ma’selen, TCP/IP, HTTP, FTP).

4)Tarmaqtin’  orayliq  bo’lekleri: Router, switch, hub, firewall siyaqli  qurilmalar tarmaqti payda  etedi ha’m  onin’ islewin basqaradi.

Tarmaqtin’ tu’rleri:

Local Area Network (LAN): Aymaqliq  tarmaq, a’detde kishi  bir aymaqta, ma’selen, bir ofis yaki imaratda  isletiledi.

Wide Area Network (WAN): U’lken  ko’lemdegi aymaqti o’z  ishine   aliwshi  tarmaq, ma’selen, qalalar yaki ma’mleketler ortasindagi  baylanisti  ta’miyinleydi.

Metropolitan Area Network (MAN):a’detde   bir qalani  yaki  u’lkenrek  aymaqti   o’z   ishine  aliwshi  tarmaq.

Wireless Local Area Network (WLAN): Simsiz aymaqliq  tarmaq, ma’selen, Wi-Fi arqali baylanisadi.

Virtual Private Network (VPN): Araliqtan  baylanisiwdi  ta’miyinlewshi tarmaq, internet arqali qa’wipsiz   baylanis  ornatadi.

​Tarmoq arxitekturasi — bul tarmaq  sistemasinin’  sho’lkemlestirilgen  strukturasin, yag’niy tarmaqtin’  qanday  sho’lkemleskenin  ha’m  onin’  komponentlerinin’  qanday o'zara baylanisqanlig’in belgilewshi  sistema. Tarmaq arxitekturasi tarmaqtin’  islew    prinsipleri, qurilmalar ha’m  va protokollardi o'z ishine  aladi. Olar tarmaqti joybarlawda, sho’lkemlestiriwde  ha’m  basqariwda   tiykar   bolip   xizmet  etedi.

​Tarmaq dizayni - bul tarmaqtı qurıw yamasa ámeldegi tarmaqtı optimallastırıw procesi bolıp tabıladı. Tarmaq dizayni tarmaqtı nátiyjeli, qawipsiz, isenimli hám keńeytiriletuǵın etiwge qaratılǵan. Ol paydalanıwshılardıń mútajliklerin, resursların hám qawipsizlikti esapqa alǵan halda, tarmaqtıń qanday dúziliwin belgileydi.

 Tarmaq dizayni tómendegi tiykarǵı basqıshlardı óz ishine aladı :

 1. Talaplardı analiz qılıw

 Tarmaqtı proektlestiriwdiń baslanǵısh basqıshı - bul mútajliklerdi anıqlaw bolıp tabıladı. Bul processda tómendegiler anıqlanadı :

 Paydalanıwshı mútajlikleri: Neshe paydalanıwshı tarmaqtan paydalanadı? Olardıń qanday xızmetlerge mútajligi bar? (fayl almaslaw, internetge kirisiw, elektron pochta hám basqalar )

 Tarmaqtan paydalanıw maqseti: Tarmaq qanday xızmetlerdi usınıs etedi? Tarmaqtaǵı tiykarǵı funksiyalar ne boladı?

 Qawipsizlik talaplar : Maǵlıwmatlardı qorǵaw ushın qanday qawipsizlik ilajları kerek? (VPN, firewall, shifrlaw, hám basqalar )

 Tezlik hám keńeyiw talaplar : Tarmaqtıń islew tezligi qanday bolıwı kerek hám keleshekte keńeytiw múmkinshiligi qanday támiyinlenedi?

​ Juldız (Star) tapologiyasi: Barlıq qurılmalar oraylıq apparatqa (mısalı, switch yamasa hub) jalǵanadı. Bul tapologiya ańsat keńeytiriledi hám buzılıwlardı anıqlawdı ańsatlastıradı.

​ Aylana (Ring) tapologiyasi: Qurılmalar bir-birine sheńber formasında jalǵanadı. Bul tapologiyada maǵlıwmatlar uzatılıwı ushın birinshi qurılmadan ekinshisine, ekinshisidan úshinshisine hám taǵı basqa dawam etedi.

​ Terek tapologiyasi (Tree tapology) kompyuter tarmaqlarında sistemalardıń dúzilisi hám jalǵanıw usılın tariyplaydigan tarmaq tapologiyalaridan biri bolıp tabıladı. Terek tapologiyasida tarmaqtıń dúzilisi ierarxik formada boladı, yaǵnıy oraylıq túyin (root node) hám odan keyingi túyinler (leaf nodes) yamasa sub-túyinler arqalı baylanısadı. Bul tapologiya tiykarlanıp iri tarmaqlar, mısalı, kárxana tarmaqları hám maǵlıwmat uzatıw sistemalarında qollanıladı.

​1)Star tapologiyasi - bul tarmaqlardı shólkemlestiriwdiń bir turi bolıp tabıladı, bul tapologiyada barlıq qurılmalar (kompyuterler, printerler hám taǵı basqa ) oraylıq bir qurılma, mısalı, switch yamasa hubga jalǵanadı. Oraylıq qurılma barlıq tarmaq kommunikatsiyaların basqaradi. Star tapologiyasida, hár bir qurılma oraylıq apparatqa tikkeley jalǵanadı, hám olar arasındaǵı barlıq maǵlıwmatlar oraylıq qurılma arqalı ótedi.

2) Ring tapologiyasi- kompyuter tarmaqlarında málim bir túrdegi tapologiya bolıp tabıladı, bul jerde barlıq tarmaq qurılmaları (mısalı, kompyuterler yamasa basqa qurılmalar ) bir-birine úzliksiz halqa (ring) formasında baylanısqan boladı. Hár bir qurılma tek eki basqa apparatqa jalǵanadı - biri aldınǵa, biri bolsa keyin basıp. Ring tapologiyasi ádetde " dairaviy tarmaq" dep da ataladı.

3) Tree tapologiya- tarmaq arxitekturasında bir túrdegi strukturanı ańlatadı. Bul struktura tarmaqlardı bir-birine bólewde paydalanıladı, tiykarlanıp juldız (star) hám liniyali (bus) tapologiyalarining kombinatsiyası retinde qollanıladı.

​IP mánzilleri - bul tarmaqtaǵı hár bir apparatqa berilgen kem ushraytuǵın cifrlı identifikatorlar bolıp tabıladı. IP mánzilleri járdeminde qurılmalar bir-birine jalǵanadı hám maǵlıwmatlardı tuwrı uzatadi. IP mánzilleri eki túrge bólinedi: IPv4 hám IPv6.

 1. 1 IPv4 (Internet Protocol version 4)

 IPv4 - bul eń keń tarqalǵan IP mánzil túri bolıp, 32 bitdan ibarat. IPv4 mánzilleri tórt tolıq nomerden ibarat bolıp, hár bir nomer 0 den 255 ke shekem bolıwı múmkin. Mánzil tómendegishe kórsetiledi:

 Mısalı : 192. 168. 1. 1

 IPv4 mánzilleri klasslarga bólinedi:

 A klassi: 1. 0. 0. 0 den 127. 255. 255. 255 ke shekem bolǵan mánziller. Bul mánziller úlken tarmaqlar ushın arnalǵan.

 B klassi: 128. 0. 0. 0 den 191. 255. 255. 255 ke shekem bolǵan mánziller. Ortasha shamadaǵı tarmaqlar ushın.

 C klassi: 192. 0. 0. 0 den 223. 255. 255. 255 ke shekem bolǵan mánziller. Kishi tarmaqlar ushın.

 D klassi: 224. 0. 0. 0 den 239. 255. 255. 255 ke shekem bolǵan mánziller. Multicast (bir neshe paydalanıwshıg'a bir waqıtta maǵlıwmat jiberiw) ushın.

 E klassi: 240. 0. 0. 0 den 255. 255. 255. 255 ke shekem bolǵan mánziller. Eksperimentlar ushın ajıratılǵan.

Multiple Choice

Tarmaq topologiyalari neshege bo'linedi?

• 4

• 3

• 5

• 6

Multiple Choice

Juldizli topologiya waziypasi.......

• Barlıq qurılmalar oraylıq apparatqa (mısalı, switch yamasa hub) jalǵanadı. Bul tapologiya ańsat keńeytiriledi hám buzılıwlardı anıqlawdı ańsatlastıradı.

• Qurılmalar bir-birine sheńber formasında jalǵanadı. Bul tapologiyada maǵlıwmatlar uzatılıwı ushın birinshi qurılmadan ekinshisine, ekinshisidan úshinshisine hám taǵı basqa dawam etedi.

• kompyuter tarmaqlarında sistemalardıń dúzilisi hám jalǵanıw usılın tariyplaydigan tarmaq tapologiyalaridan biri bolıp tabıladı. Terek tapologiyasida tarmaqtıń dúzilisi ierarxik formada boladı, yaǵnıy oraylıq túyin (root node) hám odan keyingi túyinler (leaf nodes) yamasa sub-túyinler arqalı baylanısadı. Bul tapologiya tiykarlanıp iri tarmaqlar, mısalı, kárxana tarmaqları hám maǵlıwmat uzatıw sistemalarında qollanıladı.

Multiple Choice

Aylana topologiyasinin' waziypasi................

• Barlıq qurılmalar oraylıq apparatqa (mısalı, switch yamasa hub) jalǵanadı. Bul tapologiya ańsat keńeytiriledi hám buzılıwlardı anıqlawdı ańsatlastıradı.

• kompyuter tarmaqlarında sistemalardıń dúzilisi hám jalǵanıw usılın tariyplaydigan tarmaq tapologiyalaridan biri bolıp tabıladı. Terek tapologiyasida tarmaqtıń dúzilisi ierarxik formada boladı, yaǵnıy oraylıq túyin (root node) hám odan keyingi túyinler (leaf nodes) yamasa sub-túyinler arqalı baylanısadı. Bul tapologiya tiykarlanıp iri tarmaqlar, mısalı, kárxana tarmaqları hám maǵlıwmat uzatıw sistemalarında qollanıladı.

• Qurılmalar bir-birine sheńber formasında jalǵanadı. Bul tapologiyada maǵlıwmatlar uzatılıwı ushın birinshi qurılmadan ekinshisine, ekinshisidan úshinshisine hám taǵı basqa dawam etedi.

Multiple Choice

Terek topologiyasi waziypasi.....

• kompyuter tarmaqlarında sistemalardıń dúzilisi hám jalǵanıw usılın tariyplaydigan tarmaq tapologiyalaridan biri bolıp tabıladı. Terek tapologiyasida tarmaqtıń dúzilisi ierarxik formada boladı, yaǵnıy oraylıq túyin (root node) hám odan keyingi túyinler (leaf nodes) yamasa sub-túyinler arqalı baylanısadı. Bul tapologiya tiykarlanıp iri tarmaqlar, mısalı, kárxana tarmaqları hám maǵlıwmat uzatıw sistemalarında qollanıladı.

• Qurılmalar bir-birine sheńber formasında jalǵanadı. Bul tapologiyada maǵlıwmatlar uzatılıwı ushın birinshi qurılmadan ekinshisine, ekinshisidan úshinshisine hám taǵı basqa dawam etedi.

• Barlıq qurılmalar oraylıq apparatqa (mısalı, switch yamasa hub) jalǵanadı. Bul tapologiya ańsat keńeytiriledi hám buzılıwlardı anıqlawdı ańsatlastıradı.

Multiple Choice

LAN qanday tarmaq?

• Bir imarat ishindegi kompyuterlerdin' kabel baylanisiwi.

• WI FI arqali kompyuterlerdin baylanisiwi

• Kishi aymaqlar arasindagi kompyuterlerdin' baylanisiwi

Fill in the Blanks

Fill in the Blanks

Fill in the Blanks

Multiple Choice

Mis simli kabeldin' abzalliqlari.........

• Mag'liwmatlardi o'tkeriw tezligi joqari

• U'lken ko'lemdegi mag'liwmatlardi o'tkeredi

• Mıs - bul elektr tokı ótiwi ushın júdá nátiyjeli material.

Fill in the Blanks

Fill in the Blanks

Multiple Choice

Printerdin' neshe tu'ri bar?

• 6

• 5

• 3

• 2

Multiple Choice

Ethernet kabeli jalg'anatug'in port qanday ataladi?

• JEK

• KABEL

• SWITCH

• ROUTER