Tekstwetenschap: literaire stromingen

Literaire stromingen

Onderdeel van het vak tekstwetenschap
WD3_02.10.01: iterair-historische achtergrond van teksten uit middeleeuwse literatuur, renaissance en

barok, verlichting, romantiek, realisme, naturalisme, moderne literatuur, postmoderne

literatuur en hedendaagse literatuur 
Bron: Inleiding tot de voornaamste moderne literaturen - Prof. Dr. B. Keunen

Reorder

Plaats de literaire stromingen in de juiste volgorde.

• Middeleeuwse literatuur & Renaissance

• Barok

• Verlichting

• Romantiek, Realisme & Naturalisme

• Moderne & Postmoderne literatuur

1

2

3

4

5

• 1
• 2
• 3
• 4
• 5

Middeleeuwse literatuur

• Vroege middeleeuwen (5e-10e E)

• Hoge middeleeuwen (11e- midden 13e E)

• Late middeleeuwen (13e-14e E)

Vroege middeleeuwen

• Van inval Germaanse volkeren in RR (476) tot bloeiperiode vd feodaliteit (eind 10e E)

• Culturele productie: aanvankelijk weinig

  • Latijn: filosofische en culturele teksten

  • Volkstaal: orale overlevering

• Doorbraak: Karolingische Renaissance

Oud-Germaanse literatuur

• Datering:

  • mondeling overgeleverd tussen 700 en 1250

    • militaire dichters bij feestelijke gelegenheden

  • daarna vervangen door modernere heldenverhalen

• vermengd met christelijke elementen

• invloed op ridderromans

Oud-Germaanse literatuur

• Schriftelijke documenten:

  • Beowulf-epos

  • Hildebrandlied

  • Nibelungenlied

Open Ended

Zoek het Beowulf-epos, het Hildebrandlied en het Nibelungenlied op en noteer wat je opvalt op vlak van algemene stilistische en thematische kenmerken.

Oud-Germaanse literatuur: stilistisch

• verhalen op rijm

• eenvoudig, functioneel rijm

• schriftelijke versies: verfijndere stijl

Oud-Germaanse literatuur: thematisch

• heldenverhaal met vast narratief schema

• legitimatie van het gezag van de vorst

• christelijke elementen

• complex geheel van verhaallijnen

• allusies op stammentwisten en ruzies tussen personen

Oudscandinavische literatuur

• Datering:

  • mondeling overgeleverd tussen 700 en 1250

  • Bloeiperiode: tussen 800 en 1100

  • opgetekend in 13e E

• Bron van kennis over Oudgermaanse cultuur en literatuur

• verschillende genres: liederen, poëzie, prosa

Oudscandinavische literatuur

• Eddaliederen: 29 liederen over helden en goden

  • heldenliederen --> godenliederen --> christelijke inspiratie

• Skaldenpoëzie (9e tot 12e E)

  • verfijnder dan Eddaliederen

  • invloed op thematiek van preromantische literatuur

• Saga's: prozavorm uit IJsland

  • 3 vormen: familiesaga's, koningsaga's en Fornaldarsaga's

Karolingische renaissance

• Onder invloed van Karel De Grote

• Heropflakkering waarden vd klassieke oudheid MAAR christelijk georiënteerd

• stimulatie onderwijs + "cultuurpolitiek"

• ° oppositie: moderne literatuur vs. Latijnse literatuur

• sociale stratificatie <-> stamverbanden van de Germanen

Karolingische renaissance

• Chansons de geste

Open Ended

Wat weet je nog van de chansons de geste?

Karolingische renaissance

• Chansons de geste

  • liederen over heldendaden

  • Karelromans, bv. Karel ende Elegast

  • ook nog in hoog-middeleeuwse literatuur

  • Chanson de Roland

Chansons de geste

• Overdrachtsvorm: gezongen door jongleurs (beroepsdichters)

• Thematisch

  • feodale geest + heldenmoed

  • ideologische functie: heersende klasse + christendom verheerlijken

Hoge middeleeuwen (11e - 13e E)

• 12e E: bloeiperiode literatuurproductie in de volkstaal

• Verfijnde aristocratische cultuur MAAR OOK burgerlijk waardepatroon

Middeleeuwse eenheidscultuur

• Vermenging van verschillende culturen (o.a. Keltische, Germaanse, Joods-christelijke en antieke)

• Duidelijkst in 12e eeuws Frankrijk:

  • gotische bouwkunst

  • scholastieke wijsbegeerte

  • ridderideaal

• Conformiteit in denken en handelen --> habitus

Aristocratische literatuur

• Hoofse literatuur: hofcultuur van wereldlijke en geestelijke vorsten

  • christelijk ridderideaal: trouw, bescherming aan zwakkeren en heldenmoed

  • hoofse liefde

• Troubadours: componisten van minneliederen/vertellers van ridderromans

  • bv. Chrétien de Troyes, Hendrik Van Veldeke, Walther von der Vogelweide

Aristocratische literatuur

• Thematisch:

  • christelijke deugden

  • liefdesideaal: vrouw werd geïdealiseerd

    • religieus: liefde voor de vrouw = liefde tot God

    • politiek: symbool voor trouw aan de heer

    • affectief: emoties beleefd in culturele sfeer

Aristocratische literatuur

• Belangrijke soorten

  • De hoofse ridderroman

  • Troubadourslyriek

  • Dierenverhalen

De hoofse ridderroman

• Thematisch: avontuurlijke heldendaden + beproevingen

• 3 vormen:

  • Klassieke ridderroman: helden uit klassieke oudheid

  • Britse ridderroman: Keltische en Oudgermaanse samenleving, bv. Arthurromans

  • Oosterse ridderroman: culturele invloed uit Midden-Oosten, nadruk op hoofse liefde

Troubadourslyriek

• uit Zuid-Frankrijk (2e helft vd 11e E)

• in de volkstaal (langue d'oc, langue d'oïl, middelhoogduits, Toscaans)

  • --> wegbereider van de renaissanceliteratuur

Open Ended

Dierenverhalen: wat weten jullie al?

Dierenverhalen

• Frankrijk en Vlaanderen

• inspiratie: fabels uit de oudheid (Aesopus)

• thematiek:

  • satirisch

  • aristocratische gedragscode

• Bekendste werk: Le Roman de Renart

Burgerlijke literatuur

• Belangrijke soorten

  • Vagantenlyriek

  • Burgerlijk kortproza

Word Cloud

Welke thema's zouden volgens jou in de burgerlijke literatuur aan bod komen?

Vagantenlyriek

• liederen over liefde en wereldse genoegens

• vooral in Latijn, maar soms in volkstaal

• auteurs: vaganten (anoniem)

  • marginale* kunstenaars

  • grote culturele bagage + hedonistische levensstijl

• genres: o.a. drink- en dansliederen, hekelgedichten, natuurpoëzie, liefdesliederen, klaagliederen

• Enkel Carmina Burana (ca. 1230) overgeleverd

Burgerlijk kortproza

• Boerden:

  • korte verhalen met komisch effect (+/- kluchten (theater))

  • satire

  • erotische thematiek

• Fabliaux:

  • verfijnder dan boerden: subtieler aangebracht

  • lyrisch schema

  • inspireerde Boccaccio

Late middeleeuwen (13e - 14e E)

• "Herfsttij der middeleeuwen" of pre-renaissance

• Dante als culminatiepunt

• nog sterke invloed van middeleeuwse eenheidscultuur, maar habitus wordt in twijfel getrokken

Socio-cultureel

• Christelijke religie: fundament van de eenheidscultuur

  • scholastiek: synthese van geloof, wetenschap en moraal

• standenmaatschappij ondermijnd door opstanden, innerlijke strijd clerus en groeiende macht burgerij

  • mens als ontwerper van zijn omgeving

• literatuur: vermenging van hoge en lage stijl

Dante Alighieri (1265-1331)

• groeit op in Firenze, studeerde aan de universiteit van Bologna

  • aansluiting bij dichterskring die streeft naar dolce stil nuovo

• politiek geëngageerd: in stadsbestuur van Firenze, maar verbannen na strijd tussen Bianchi en Neri

  • schrijft tijdens ballingschap zijn meesterwerk 'La Divina Commedia'

Literaire werken

• La Vita Nuova: hoofse liefdeslyriek, maar dolce stil nuovo

• Didactische werken:

  • De Vulgari Eloquentia: over de taal

  • De Monarchia: staatsleer met invloeden van Plato, Aristoteles en Augustinus

  • Il Convivio: didactische gedichten over geschiedenis en wetenschap met prozacommentaar (in het Toscaans)

La Divina Commedia

• kennis van de middeleeuwen (wetenschap, moraal & religie) in verhaalvorm

• persoonlijk, existentieel werk: spirituele zoektocht

  • Nel mezzo del camin di nostra vita
    Mi ritrovai in una seva oscura
    Che la diretta via era smarrita

• Politieke boodschappen

Getallensymboliek

• 3 delen: inferno, purgatorio en paradiso

• 100 canti: inleidingszang + 33 per deel

• 9 cirkels van de hel, 9 terrassen van de louteringsberg en 9 cirkels in het paradijs

• terza rima: aaneensluiting van 3 terzines

  • rijmschema: aba bcb cdc

Structuur

Open Ended

Wat zijn de 7 hoofdzonden?

Extra: adaptatie

• Hozier: unreal unearth

• https://www.youtube.com/watch?v=XAniyw7qs2g

Het Herfsttij der Middeleeuwen

• Burgerlijke vormen van literatuur worden sterker

• François Villon

• De novelle

François Villon

• middeleeuwse balladevorm + persoonlijke problematiek

• 2 bewaarde bundels:

  • Le Lais (of Le petit Testament)

  • Le grand Testament

• gedichten in boeventaal

• satirische toon: maatschappijkritisch + non-conformistisch

Ballade de bon conseil

Hommes faillis, bertaudés de raison,
Dénaturés et hors de connoissance,
Démis du sens, comblés de déraison,
Fous abusés, pleins de déconnoissance,
Qui procurez contre votre naissance,
Vous soumettant à détestable mort
Par lâcheté, las ! que ne vous remord
L’horribleté qui à honte vous mène ?
Voyez comment maint jeunes homs est mort
Par offenser et prendre autrui demaine.

De Novelle

• novella = nieuwtje

• alledaagse omgangstaal voor alledaagse gebeurtenissen

• thema's: satire, burgerij, religie

• Bekende schrijvers en werken:

  • Giovanni Boccaccio: Il Decamerone

  • Geoffrey Chaucer: The Canterbury Tales

Open Ended

Welke stromingen hebben jullie voor de vakantie gezien en wat waren de belangrijkste kenmerken/evoluties?

​Renaissance

14e tot 16e eeuw

Open Ended

Wat weten jullie nog over de Renaissance?

​Cultuurhistorische kenmerken

• middeleeuwse habitus verliest algemene geldigheid

• heropleving antieke cultuurideaal

• nieuwe cultuurdragers, met nieuw waardepatroon

• macht van de steden groeit: Italiaanse steden als rolmodel

​Literaire kenmerken

• schriftelijke overlevering

• Antropocentrisme: kunstenaar als autonoom wezen

• Sir Philip Sidney: An Apology for Poetry

  • a.d.h.v. dichterlijke verbeelding tot de waarheid komen

​Thematische kenmerken

• Subjectivisme: zintuiglijkheid en affect

  • Francesco Petrarca: Il Canzoniere

  • La Pléiade/ Pierre de Ronsard

• thema's uit de Oudheid

• existentiële thematiek

  • William Shakespeare

​Stilistische kenmerken

• Schoonheidscultus: gereglementeerde en afgewogen structuren

  • Petrarcaans sonnet vs. Elizabethaans sonnet

• Realisme

  • burgerlijke prozavormen als voorbeeld

• Respect voor de volkstaal

Open Ended

Hoge middeleeuwen: welke 2 soorten literatuur + kenmerken?

​Nieuwe culturele habitus

• spanningsvlak tussen aristocratische en burgerlijke cultuur

  • Castiglione: Il Cortegiano

  • Aretino

• mentaliteit van de klassieken: Epikuros, Aristoteles, Plato

• Burgerlijke vormen van religiositeit

​Het humanisme

• voorbereiding: Francesco Petrarca (1304-1374)

• nadruk op klassieke denken en klassieke literatuur

• uitvinding boekdrukkunst (2e helft 15e E): snelle verspreiding humanistisch gedachtegoed

​Idealen

• filologie

• taalzorg

• interdisciplinariteit

• empirie

• cosmopolitisme

​Vertegenwoordigers

• Desiderius Erasmus: Lof der Zotheid

• Thomas More: Utopia

• Michel de Montaigne: Essais

  • anticipeert de verlichting (18e E)

​Barok

16e - 17e eeuw

​Maniërisme vs barok

• maniërisme: verderzetting van renaissance --> elitair

• barok: breder publiek

  • profane renaissancekunst aanvullen met een religieuze attitude

  • gesteund door Kerk en burgerij

  • gevoelsgerichte smaak

​Cultuurhistorische kenmerken

• einde van de middeleeuwse eenheidscultuur

  • vorstelijk absolutisme: strijd op politiek en religieus vlak

  • einde van de synthese geloof-wetenschap-moraal (Copernicus + Galilei!)

  • kapitalisme ten gevolge van kolonisatie

  • sociale onrust (Machiavelli)

  • reformatie en contrareformatie: barokkunst als propaganda

Open Ended

Zoek de schilderkunst uit de barok op (vanitas). Wat valt je op? Wat zie je vaak terugkomen?

​Thematisch

• religieus geïnspireerd

• subjectivistische, existentiële thema's

• ijdelheid en vergankelijkheid: rad van fortuin, theatrum mundi, dood, luchtbellen, metamorfosen/spiegelbeelden, mythologische figuren

• vitalistische motieven: genieten van de beperkte tijd in dit leven

​Stilistisch

• barok = bombastisch

  • stilus ornatus om macht van bepaalde groepen uit te drukken

  • <> pessimistische thematiek

  • in literatuur: stijlfiguren

​Literair

• epos en drama (burgerlijke genres)

  • epos: uitgebreid heldenverhaal

    • John Milton: Paradise Lost (1667)

  • barokdrama

    • Joost Van den Vondel

​Verlichting

18e eeuw

Open Ended

Welke belangrijke historische gebeurtenissen vinden plaats op het einde van de 18e eeuw?

​Ontstaan en betekenis

• theoretisch-filosofische stroming met radicale ideeën

  • democratie, rationalisme, scepticisme, radicale verdraagzaamheid, pragmatisme

• Onstaan: sociale, economische en politieke omwentelingen in Engeland --> verdere verspreiding naar Frankrijk en Duitsland

​Intellectuele pijlers

• Filosofie: praktische rede, gezond verstand

• Religie: rationeel fundament creëren voor religieus denken

• Ethiek: extended sympathy

• Encyclopedieën en andere filosofische geschriften: synthese van toenmalige kennis

​Vertegenwoordigers

• Gotthold Ephraim Lessing: Nathan der Weise

  • pleidooi voor religieuze tolerantie

• Denis Diderot: uitgever van encyclopedieën en pamfletten

  • literair werk: Jacques le fataliste et son maître

• Voltaire: contes philosophiques

• Alexander Pope: An Essay on Criticism en Essay on Man

Open Ended

Wat weten jullie nog over het levensverhaal van Dante?

​Voltaire

• 'berucht en gevreesd satiricus' --> verbannen naar Engeland

• strijd aanbinden met godsdienstig fanatisme, idealistische filosofie en politiek absolutisme

  • --> toegankelijke verhalen

• Candide ou l'optimisme: satire op Leibniz + pleidooi voor burgerlijk pragmatisme

​Burgerlijke zedenroman in Engeland

• burger een spiegel voorhouden

• Daniel Defoe: Robinson Crusoe

• Jonathan Swift: Gulliver's Travels

​Romantiek, realisme en naturalisme

19e eeuw

​Romantiek

• afkeer algemene normensystemen (poëtica's)

  • Persoonlijke poëticale reflectie

  • Creatio ( <-> imitatio)

  • genie-cultus: kunstenaar als buitengewone, geniale persoonlijkheid

  • Lord Byron: invloedrijkste romanticus

​

​Romantiek: formele kenmerken

• originaliteit

  • authentieke verbeeldingswereld en subjectieve esthetische ervaring

  • zo groot mogelijke vrijheid

  • hyper-individualistische, pathetisch aandoende kunstwerken

• stilistische eenvoud: informele dichtkunst met toon en ritme van de conversatie

​Romantiek: thematisch

• geniale individu vs de maatschappij

  • Goethe (D)

  • Lord Byron (E)

  • Stendhal (Fr)

• esthetische genie vs de banale wereld

  • Percy Bysshe Shelley (E)

  • John Keats (E)

​Romantiek: motieven

• ongeremde, passionele emotie

  • romantisch verlangen als Sehnsucht: onbereikbaar en principieel onvindbaar

• escapisme

  • natuur, bovennatuurlijke, kinderlijke, historische thematiek

• religie als mystieke eenwording

​Realisme: cultuurhistorisch

• fascinatie voor wetenschap en objectiviteit: analyse toegepast op culturele uitdagingen

  • Karl Marx

• Deterministisch mensbeeld: mens in netwerk van materiële factoren

  • Charles Darwin

• Politiek --> geloof in veranderbaarheid van mens en samenleving

​Realisme: kenmerken

• roman als kunstvorm

• maatschappelijke en psychologische context

• alledaagse werkelijkheid op de voorgrond

​Realisme: stilistisch

• streven naar objectieve observatie

• doorbreken van chronologische verhaalverloop

• deterministisch mensbeeld: mens als product van omstandigheden

• impressionisme: zintuiglijke prikkels adequaat weergeven

​Realisme: Franse roman

• Gustave Flaubert

  • Madame Bovary

  • L'éducation sentimentale

​Realisme: Engelse roman

• Charles Dickens

  • Oliver Twist

• Charlotte & Emily Brontë

  • Jane Eyre, Wuthering Heights

• George Eliot

  • Middlemarch

​Realisme: Russische roman

• Dostojevski

  • Schuld en boete

  • De gebroeders Karamasov

• Tolstoj

  • Oorlog en vrede

  • Anna Karenina

​Naturalisme: Kenmerken

• Gelijkaardig aan realisme, maar nadruk op pessimisme

  • Determinisme doorslaggevend

  • Realisme geeft objectief weer, naturalisme analyseert

​Naturalisme: vertegenwoordigers

• Emile Zola

  • L'assomoir

  • Germinal

• Cyriel Buysse

  • De Biezenstekker

  • Het gezin van Paemel

​De moderne, postmoderne en hedendaagse roman

20e-21e eeuw

​Modernisme (1910-1940)

• invloed van 19e eeuwse roman + psychologisch realisme + avant-gardeliteratuur

  • --> zeer verschillende romans

​Modernisme: kenmerken

• kritische analyse van de condition humaine

  • nadruk op taalfilosofie, kennisleer en psychologie

  • nadruk op existentiële scharniermomenten van het mensenleven

  • neigin om gevestigde waarde kritisch te onderzoeken

• onzekerheid door kritische attitude

• globale visie op de wereld

​Modernisme: stilistisch en thematisch

• "Modernism is less a style than a search for style" (Bradbury)

• Onzekerheid en onvolledigheid

  • gedachtenwereld weergeven: stream of conciousness/monologue intérieur

  • Plotcompositie: juxtapositie en montage

    • newsreel en camera eye

​Modernisme: vertegenwoordigers

• Thomas Stearns Eliot: The Waste Land

• Robert Musil: Der Mann ohne Eigenschaften

• Franz Kafka

• Albert Camus: L'Étranger

• Virginia Woolf

​Postmodernisme (1960-2000)

• Verderzetting van, maar ook strijd met modernisme

  • Poppostmodernisme

  • Alles is tekst

​Postmodernisme: poppostmodernisme

• ludieke variant: tegen hoge pretenties van modernisme

• Tijdschriften:

  • Rabarber (J. Bernlef)

  • Zeventigers

  • Maximalen