Dukkakli don ekinlarning karantin zararkunandalari bilan tanishu

​DUKKAKLI DON EKINLARNING KARANTIN ZARARKUNANDALARI BILAN TANISHUV

O'simliklar himoyasi va karantini kafedrasi asisstenti A.Raxmanov

XITOY DONXO‘RI (CALLOSOBRUCHUS CHINENSIS L.)

Qattiqqanotlilar yoki qo‘ng‘izlar (Coleoptera) turkumi, donxo‘rlar (Bruchidae) oilasiga mansub. Xitoy donxo‘ri omborlarda saqlanayotgan don mahsulotlari va dalada ko‘paytirilayotgan ekinlarni donlariga kuchli zarar keltiradi. Qo‘ng‘izning tanasi qizg‘ish-jigarrang, qisqa-ovalsimon, deyarli to‘g‘ri burchakli, uzunligi 2,3-3 mm, eni 1,6 mm, oldingi yelkasi asosida 2 ta do‘ngi bor, usti qalin tiniq tuklar bilan qoplangan. Orqangi boldiri ingichkalashgan, pastdan tarnovga o‘xshash. Ustki qanoti cho‘ziq to‘rtburchakli oq-jigarrangda. Pastki qismi o‘rtasi tiniq bo‘lmagan oq tuklar bilan qoplangan va yonlarida tiniq dog‘lar bor.

Tuxumi o‘lchami 0,4-0,6 mm, yassi (oval), oxirgi qismi biroz egilgan. Yangi qo‘yilgan tuxum tiniq, xira, ustki qismi silliq, yaltiroq, lichinka chiqqandan so‘ng tuxum xorion qo‘ng‘ir un bilan to‘ladi va o‘zini yarqiroq tusini yo‘qotadi. Lichinkaning uzunligi 4 mmga yaqin, oq, buralgan, oyoqsiz. Ammo 1- yoshda u 3 juft juda ham mayda ikki bo‘g‘imli oyoqlari bo‘ladi. Lichinka tanasida qisqa tuklar bor. Birinchi tulaganda lichinka oldingi qalqoni xitinni tashlaydi va yo‘g‘on buralgan oyoqsiz kam harakat oq lichinkaga aylanadi, uning kichkina boshi oldingi ko‘krak tomonga qayrilgan. G‘umbakuzunligi 2,5 mm, sarg‘ish-oq.

Xitoy donxo‘ri omborlarda saqlanayotgan don mahsulotlari va dalada ko‘paytirilayotgan ekinlar donlariga kuchli zarar keltiradi. Qo‘ng‘iz hayoti davomiyligi 12 kun, ba’zan 36 kungacha cho‘ziladi. Urg‘ochilari tashqariga chiqishi bilan tezlikda tuxum qo‘yishga kirishadi va o‘rtacha 60 tagacha yetkazib tuxum qo‘yadi. Tuxumini quruq urug‘larga yoki yetilgan dukkak qobig‘i ustiga yakka tartibda qo‘yib, zich yelimlaydi. Bitta dukkak yoki uruqqa bir nechta, kuchli zararlaganda esa 30 tagacha yetkazib tuxum qo‘yishi mumkin. Tuxumdan chiqqan lichinkalar tuxum pardasi himoyasi ostida urug‘ ichiga q'ovoq qilib kirib boradi. Bitta donda bir vaqtning o‘zida bir nechta lichinka bo‘lishi va rivojlanishi mumkin. Lichinkalar 3 marta tullaydi. AQSh da 6-8 taga avlod beradi.

​To‘rt dog‘li donxo‘r (Callosobruchus maculatus Fabr.)

Qattiqqanotlilar yoki qo‘ng‘izlar (Coleoptera) turkumi, donxo‘rlar (Bruchidae) oilasiga mansub. Dukkakli ekinlar uchun o‘ta xavfli hisoblanib, no‘xat, soya, mosh, loviya va boshqa dukkakli ekinlarning urug‘ida rivojlanadi. Tuxum yassi, yaltiroq, bir tomoning oxiri kuchsiz o‘tkirlashgan, uzunligi 0,7 mm, eni 0,46 mm gacha yuqori tarafdan bo‘rtgan, pastki qismi yassi. Yangi qo‘yilgan tuxum oqish rangda, yarim shaffof, yuqorisi noaniq shaklga ega. Keyinchalik tuxumlarda lichinkalar ko‘rinib turadi

Qo‘ng‘izi uchish qobiliyatiga ega, asosan ular yoz vaqtida juda faol. Tana uzunligi 3-5 mm, qizg‘ish-jigarrang, yonboshida yarim dumaloq qora dog‘larga ega, qora yelkasi bo‘rtmali va yuqorisi qora. Urg‘ochisi ochilgan dukkaklarga yoki urug‘larga 2-4 tadan, ba’zan 10-15 tagacha yetilgan tuxumni kuchli yopishtirib qo‘yadi. Bunda tuxumlar tezda qotadi. Bitta urg‘ochining pushtdorligi o‘rtacha bo‘lib, 100 ga yaqin tuxum qo‘yadi. Butun rivojlanish davri bitta urug‘da o‘tadi va 40 dan to 178 kungacha davom etadi. Lichinka uch marta tullaydi, so‘ng g‘umbak kamerasini tayyorlaydi. Shu yerda 4-marta tullaydi va g‘umbakka aylanadi.

​No‘xat qo‘ng‘izi (Bruchus pisorum L.)

Qattiqqanotlilar yoki qo‘ng‘izlar (Coleoptera) turkumiga, donxo‘rlar (Bruchidae) oilasiga mansubno‘xat qo‘ng‘izi monofag hisoblanadi, u faqat no‘xatni zararlaydi. Qo‘ng‘iz no‘xat guli changi bilan oziqlanib, gulga birmuncha zarar yetkazadi. No‘xatga esa asosan lichinkasi zarar yetkazadi. No‘xat qo‘ng‘izi no‘xatning urug‘lik sifatini pasaytiradi, no‘xat og‘irligi 12-35 % gacha kamayib ketadi va ekish uchun yaroqsiz bo‘lib qoladi. No‘xat qo‘ng‘izi ko‘p uchraydigan tumanlarda (Tojikistonda) ekinning 60-70% zararlanadi. Qo‘ng‘izi 4-5 mm kattalikda bo'ladi. Bitta qo‘ng‘iz bitta no‘xat chanog‘iga 20-35 donagacha tuxum qo‘yishi mumkin, ammo bitta no‘xat donida faqat bitta lichinka saqlanib qoladi, qolganlari esa halok bo‘ladi. Bitta urg‘ochi o‘z hayotida 222 donagacha tuxum qo‘yishi mumkin.

​Loviya donxo‘ri (urug‘xo‘ri) (Acanthoscelides obtectus Say.)

Qattiqqanotlilir yoki qo‘ng‘izlar (Colleoptera) turkumi, donxo‘rlar (Bruchidae) oilasiga mansub karantin hasharotlar guruhiga kiradi. Qo‘ng‘izi tiniq yoki to‘q qo‘ng‘ir rangda, yuqorisi sariq ko‘kish tukli va tiniq tuklardan iborat. Pastki qismi tiniq kulrang, mo‘ylovlari 12 bo‘g‘imli, qizg‘ish-jigarrang, qanot usti asosigacha yetib boradi. Uzunligi 2-3,5 mm, tuxumi sutsimon – cho‘zinchoq, oxiriga tomon kengayib boradi. Uzunligi 0,6-0,7 mm, eni 0,2-0,28 mm ni tashkil qiladi. Urug‘xo‘r o‘rtacha 100 tagacha yetkazib tuxum qo‘yadi. Bu turning rivojlanishi bosqichi asosan havo namligiga bog‘liq bo‘lib, qulay havo namligi 80-89 % hisoblanadi.

Donxo‘r to‘liq 6-8 haftada rivojlanadi.

Hind loviya urug‘xo‘ri (Collosobrucheus phaseoli Cyll.)

Bu tur qattiqqanotlilar yoki qo‘ng‘izlar (Coleoptera) donxo‘rlar (Bruchidae) oilasiga mansub o‘ta xavfli karantin hasharotlar guruhiga kiradi. Tuxum uzunligi 0,8 mm, eni 0,55 mm, oqish-sutsimon. Lichinkasi oq, uzunligi 5 mm, biroz qayrilgan.

G‘umbagi oq, uzunligi 3 mm gacha. Urg‘ochilari tuxumini yakka tartibda yoki to‘p-to‘p qilib 3-6 donadan

qilib qo‘yadi.