жаратылыстану сауаттылығы

Сұрақ 1: ҚЫЗУ ЖҰМЫС

Петр өзінің ескі үйін жөндеп жатыр. Ол көлігінің жүк бөлігінде суы бар бөтелке, бірнеше шегелер мен ағаш кесінділерін қалдырып кетті. Көлік күннің астында 3 сағат тұрған соң, оның ішіндегі температура 40ºC-ге жетті.

Көліктің ішіндегі заттар қандай күйге ұшырайды?

Барлық заттардың температурасы бірдей болды

• иә

• жоқ

Петр өзінің ескі үйін жөндеп жатыр. Ол көлігінің жүк бөлігінде суы бар бөтелке, бірнеше шегелер мен ағаш кесінділерін қалдырып кетті. Көлік күннің астында 3 сағат тұрған соң, оның ішіндегі температура 40ºC-ге жетті.

Көліктің ішіндегі заттар қандай күйге ұшырайды?

Біраз уақыттан кейін су қайнай бастады

• иә

• жоқ

Петр өзінің ескі үйін жөндеп жатыр. Ол көлігінің жүк бөлігінде суы бар бөтелке, бірнеше шегелер мен ағаш кесінділерін қалдырып кетті. Көлік күннің астында 3 сағат тұрған соң, оның ішіндегі температура 40ºC-ге жетті.

Көліктің ішіндегі заттар қандай күйге ұшырайды?

Біраз уақыттан кейін шегелер ыстықтан қызара бастады

• иә

• жоқ

Петр өзіне температурасы 90ºC бір шыны кофе және бір шыны 5ºC мұздай минералды су құйды. Екі шыны мен сусындардың көлемдері бірдей. Петр отырған бөлменің температурасы болса 20ºC шамасында болған.

Кофе мен минералды судың температурасы 10 минут өткен соң кандай болуы ықтимал?

• 70ºC және 10ºC

• 90ºC және 5ºC

• 70ºC және 25ºC

• 20ºC және 20ºC

Аспазшы нан пісіру үшін қамыр даярлағанда оған ұн, су, тұз және ашытқыны араластырады. Одан кейін қамырды бір ыдысқа салып бірнеше сағатқа ашытуға қояды. Ашу барысында қамырда химиялық процесстер жүреді: ашытқы (дара жасушалы саңырауқұлақ) ұнның құрамындағы крахмал мен қантты көмірқышқыл газ бен спиртке айналдырады.

Ашыту нәтижесінде қамыр көтеріледі. Қамыр неліктен көтеріледі?

• Өйткені қамырда пайда болған спирт газға айналған күйге ауысады

• Өйткені қамырда дара жасушалы саңырауқұлақтар көбейеді

• Өйткені қамырда көмірқышқыл газы пайда болады

• Өйткені ашу барысында қамырдағы су буға айналады

Химиялық реакция нәтижесінде қамырдағы ашытқы крахмал мен қантты көмірқышқыл газ бен спиртке айналдырады.

Көмірқышқыл газ бен спирттің құрамындағы көміртек атомы

қайдан пайда болады?

Кейбір көміртек атомдары қанттан шығады.

• иә

• жоқ

Химиялық реакция нәтижесінде қамырдағы ашытқы крахмал мен қантты көмірқышқыл газ бен спиртке айналдырады.

Көмірқышқыл газ бен спирттің құрамындағы көміртек атомы

қайдан пайда болады?

Кейбір көміртек атомдары тұз

молекулаларының құрамына кіреді.

• иә

• жоқ

Химиялық реакция нәтижесінде қамырдағы ашытқы крахмал мен қантты көмірқышқыл газ бен спиртке айналдырады.

Көмірқышқыл газ бен спирттің құрамындағы көміртек атомы

қайдан пайда болады?

Кейбір көміртек атомдары судан шығады

• иә

• жоқ

Ашытқан қамырды пешке салғанда, газ және бу көпіршіктері

қамырда ұлғая бастайды.

Неліктен жылытқанда газ бен бу ұлғаяды?

• Олардың молекулалары көбейеді

• Олардың молекулалары жылдамырақ қозғалады

• Молекулалар саны көбейеді

• Олардың молекулалары сирек соқтығысады

ВАКЦИНАЦИЯ ТАРИХЫ

Мэри Монтегю өте сұлу әйел болған. 1715 жылы ол шешек ауруынан тірі қалды, бірақ оның денесі тыртықтарға толы болды. 1717 жылы Мэри Түркияда тұрды, ол ондағы әдетте қолданатын егу (прививка) әдісін бақылады. Бұл жас адамдардың денесіне жарақаттап оған шешек ауруының жеңіл түрінің вирусын енгізу болатын. Кейін бұл адамдар шешек ауруымен ауырды, бірақ ауру жеңіл түрде өткен.

Мэри Монтегю егудің қауіпсіздігіне толық сенімді болып, өзінің ұлы мен қызына егу жасатқызады.

В 1796 году Эдвард Дженнер егуді сиырдың шешек аурумен ұқсас ауруларға пайдаланып, шешекке қарсы антидене жасауға қолданды. Шешек егуімен салыстырғанда бұл егудің кері әсері азырақ болды және егуден кейін ауру бір-біріне жұқпады. Бұл әдіс вакцинация деп аталады.

Адамдарға вакцинацияны қандай ауру түрлеріне қарсы жасауға болады?

• Тұқым қуалайтын ауруларға, мысалы гемофилия

• Вирус арқылы жұғатын ауруларға, мысалы полиомиелит

• Организмнің қызметін бұзатын ауруларға, мысалы диабет

• Кезкелген емделмейтін ауруларға