4 СЫНЫП ОЖСБ УЛБОСЫН

Ағайынды Орвилл мен Вильбур Райттар қазіргі заманғы авиацияның түп атасы ретінде тарихқа енді. Олар алғаш рет ұшаққа ұқсас туындысымен аспанда қалықтағанға дейін, көкке тек пилотсыз әрі моторсыз планерлер жіберіліп, олар алып әуе жалындарын көзге елестететін болған. 1903 жылдың 17 желтоқсанында таңертеңгі 10 сағат 30 минутта Вильбур өзара таңдау жасау үшін қолындағы тиынды жоғары лақтырды. Бүркіт бейнеленген жағы оған түсетіндіктен, өздерінің қолынан шыққан ұшу аппаратымен ағасы Орвилл ұшатыны шешілді. Бірінші талпыныс кезінде ұшақ ауада он секунд болып, небары отыз метрден асқан қашықтықты бағындырады. Күні бойы ағайындылар кезектесіп көк машинасын тағы үш рет көтереді. Соңғысында Вильбур Райт үш жүз метрден астам ұшып өтіп, бір минуттай аялдайды. Әрі қарай әуе көлігі қарыштап дамып, 1914 жылы алғашқы әуе рейсі іске асырылады. Дәретханасы бар тұңғыш ұшақ 1919 жылы дүниеге келіп, 5 жылдан кейін ұшақ ішінде борттық тамақтану да ұсыныла бастайды.

Мәтінге лайық тақырып таңдаңыз

• Авиацияның шығу тарихы

• Ағайындылардың тәжірибесі

• Алғашқы ұшақтардың құрылысы

• Аспандағы бір минут

Морфологияның зерттеу нысанына жататын қатарды табыңыз.

• Сөз таптары

• Сөйлем мүшелері

• Тіл дыбыстары

• Сөз мағыналары

Жоңғар шапқыншылығынан босып, ел үдере көшкенде Төле үйін жықпай, жұртта қалыптымыс. Қалмақтың әскербасы бұған таңданып, көшпеген себебін сұрағанда, Төле би: «Биыл шаңырағыма бір қарлығаш ұя салып еді, бұл бүкіл дүние жүзін топан су басқанда Нұқтың кемесін суға батудан сақтап қалған, жыланға адам баласының жем болу қаупі туғанда, содан қорғаған еді. Мен өз болашағымды қорғап қалған жануардың ұясын бұзып, балапандарын қырып кете алмадым», – дейді.

Мәтін бойынша Төле биге тән емес қасиетті табыңыз

• Жанқиярлық

• Қамқорлық

• Мейірімділік

• Қызығушылық

«Дос» сөзімен қос сөз жасай алатын қатарды көрсетіңіз. 

• -жаран

• -достар

• -керек

• -батыр

Әке-шешеден ерте айырылған Әбілхан тіршіліктің ауыртпалығын тартты. Қой соңында күндер өтті. Жұрттың баласы хат танығанда, мұның қолынан келетіні – тас бетіне, құмға сурет салу, тас пен ағаштан мүсін жасау болды. Ол машықтанып жүрген ісіне қарап ұстадан қолдау естіді. Білсем, үйренсем деген құштарлық арта түсті. Ата-баба айналысып көрмеген өнерге жол табу оңай болған жоқ. 1929 жылы атақты суретші Николай Хлудов өнерге талпынған бірінші қазақ жігітін қуана қарсы алды. Бос уақытында көркемсурет өнерінің әліппелік заңдарын үйретті. Сол бала Әбілханның қазақтың сурет өнерінің ең басында тұрып, атақты суретші Әбілхан Қастеев атанарын ешкім білмеді. Құмға сурет салудан басталған балалық талап үлкен өнерге осылайша жол салды.

Мәтіннің негізгі идеясына сай мақал-мәтелді белгілеңіз.

• Жақсы бала ата-анасын төрге сүйрейді.

• Қайратың барда, мал тап

• Өлімнен ұят күшті.

• Талапты бала – талпынған құстай

Сол жақ бағанда берілген есімдіктерді септелген түрлерімен сәйкестендіріңіз.

 

• 1 – c, 2 – d, 3 – e, 4 – a, 5 – b

• 1 – e, 2 – c, 3 – d, 4 – b, 5 – a

• 1 – c, 2 – d, 3 – e, 4 – b, 5 – a

• 1 – c, 2 – e, 3 – d, 4 – b, 5 – a

• Ине шаншар жер жоқ

• Зығыры қайнау

• Қыздың жиған жүгіндей

• Су жүрек

Қазы – жылқының қабырғалары мен белдемелерінің етегіне жиналатын аса шұрайлы, майлы ет. Қазы жасау үшін екі бұғана қабырға, екі тілше қабырғадан басқа қабырғалар алынады. Қазыны ішекке тығады. Әр қос қабырғадан ішкі жағындағы шеміршегін кесіп тастайды. Ішекке тығу үшін қабырғалардың арасын ажыратып тіліп, әр қабырғаға май мен етін тең етіп бөледі, бірақ ет пен май қабырғадан сылынып қалмауы керек. Қазыны ішекке тығар алдында тұздап, 2-3 тәулік тұзын бойына сіңіріп қояды. Содан кейін 1-2 сағат суық суға салады. Содан кейін ішекке тығып, екі басын біріктіріп байлайды. Содан соң сырыққа немесе керілген жіпке 8-10 сағат іліп, жел қақтырады. Қазы және қос қазы формасы жағынан жарты шеңберге ұқсас болып жығады. Қазыны ыстау, сүрлеу үшін түтінге 13-27 сағат ыстайды. Қазыны 2-2,5 сағатқа жайлап пісіреді. Қазыны сыйлы қонақтарға басқа асқан етке қосып береді.

Қазыға тұз сіңуі үшін қанша уақыт керек, мәтін бойынша анықтаңыз.

• 8 – 10 сағат

• 48 – 72 сағат

• 13 – 27 сағат

• 1 – 2 сағат

• A

  Зиян жәндіктер

   

• Балық, бақа

• Орман дәрігері

• Құрт-құмырсқа

Ілік септігінің жалғауын табыңыз.

• -ның, -нің

• -ға, -ге

• -лар, -лер

• -ны, -ні