1870 жылғы Маңғыстау көтерілісі

1868-1869 жылдар аралығында болған көтеріліс:

• Сырдария бойындағы көтеріліс

• Маңғыстау көтерілісі

• Орал мен Торғайдағы көтеріліс

• Арал теңізі аумағындағы көтеріліс

• Әулиеата көтерілісі

Answer explanation

1867-1868 жылдардағы реформалар отаршылдық езгіні тереңдетті. Жерді патша үкіметінің мемлекеттік меншігі етіп жариялады. Жаңа бекіністер салуға шаруалардың жері тартып алынды. Шаңырақ салығы 1 сомнан 3 сомға дейін өсірілді. Земство салығын қосқанда 3 сом 50 тиынға көтерілді. Осы ауыртпалықтар қазақ шаруаларын азаттық күреске көтерді. 1868 жылдың желтоқсаны мен 1869 жылдың қазаны аралығында болған Орал мен Торғай облыстарындағы көтеріліс отаршылдыққа қарсы жəне антифеодалдық сипатта болды. Көтерілісті басқаруға артықшылықтарынан айырылған ру басылары қатысып, кейін көтерілістің бұқаралық, таптық бағытынан сескеніп ауытқыды.

Маңғыстаудағы көтерілісшілер тобына қосылды?

• Апшерон полкі

• Орыс шаруалары

• Жалдамалы жұмысшылар

• Красноводскідегі әскер тобы

• Рукин тобы

Answer explanation

Шаруалардың көтерілісін басқа да әлеуметтік топтар қолдады. Николаевск станицасы мен Александровск форты cлободкосының балық аулау кəсіпшілігіндегі ауқаттылардан тартып алынған қайықтардан “флотилия” құрған көтерілісшілер тобы 10 мыңға жетті. 1870 жылғы 5 сəуірде қазақ шаруалары мен жалдамалы жұмысшылар тобы Алексанровск фортына шабуылдады.

Бозащы түбегінде Рукин тобын талқандаған көтерілісші саны:

• 2 мың

• 200

• 20 мың

• 3 мың

• 10 мың

Answer explanation

Бозащы түбегінде Досан, Тəжіұлы, Иса Тіленбайұлы бастаған 200-ге жуық көтерілісші жазалаушыларды қоршап алып талқандады. Подполковник Рукин атылып өлді. Жеңіс көшпелілерді рухтандырып, қозғалыс бүкіл Маңғыстауға тарады.

Жанқожа батыр бастаған көтерілісшілер Қазалы бекінісін қоршап алды:

• 1856

• 1840

• 1899

• 1835

• 1850

Шаруалар мен жалдамалы жұмысшылар Александровский фортына шабуыл жасады:

• 1870 жылы

• 1860

• 1880

• 1890

• 1850

Answer explanation

1870 жылы шаруалар мен жалдамалы жұмысшылар Александровский фортына шабуыл жасады. Көтерілісшілер сырттағы маяктарды, азық-түлік сақталған қойманы және саудагерлердің үйлерін өртеді. Зеңбіректерді іске қосқаннан кейін көтерілісшілер кейін шегінді.

И.Тіленбайұлы, Д.Тəжіұлы, И. Көлұлы бастаған көтерілісшілер жазалаушылардан ығысып қашты:

• Хиуа хандығына

• Бұхар хандығына

• Красноводскіге

• Кавказға

• Қоқан хардығына

Answer explanation

Қозғалыс басшылары И.Тіленбайұлы, Д.Тəжіұлы, И. Көлұлы бастаған 3000-ға жуық шаңырақ жазалаушылардан ығысып, Хиуа хандығына өтіп кетті. Кавказ әкімшілігінің талап етуімен Маңғыстау қазақтарынан 57 901 сом қосымша салық жиналды. Адайлықтар соғыс шығыны ретінде өкіметке 90 мың қой өткізуге міндеттелді.

Жамансай көлі маңындағы ұрыстың нәтижесі:

• Жазалаушылар көтерілісті талқандады

• Көтерілісшілер фон Штемпель тобын талқандады

• Жазалаушылар шайқаспай кері шегінді

• Феодалдық топ опасыздық жасады

• Көтерілісшілер кейін шегінді

Answer explanation

1869 жылғы 6 мамырда Ойыл өзенінен 20 шақырым жердегі Жамансай көлі маңында фон Штемпельдің 200 атты және бір рота жаяу әскер тобына көтерілісшілер шабуылдады. 20000 көтерілісші фон Штемпельдің тобын 7 күн бойы қоршап, жазалаушылар шайқаспай əскери шепке қайтып кетті.

Маңғыстау көтерілісінің басты ерекшелігі:

• Кедей шаруалардың қатысуы

• Салық мөлшерін азайтуы

• Антифеодалдық сипатының күштілігі

• Қазақ жалдамалы жұмысшыларының қатысуы

• Адайлықтардың ерлігі

Answer explanation

Маңғыстау көтерілісінің ерекшелігі – қазақтың жалдамалы жұмысшылары тұңғыш рет күреске белсене қатысты. Көтерілістің антифеодалдық сипаты əлсіз болу себебі, адайлықтардың өзге аймақтардан алшақ орналасуына байланысты рулық-патриархаттық құбылыс әлі де болса күшін сақтап қалған болатын.

Маңғыстаудағы көтеріліс талқандалды:

• 1870 жылы маусымда

• 1870 жылы наурызда

• 1870 жылы сәуірде

• 1870 жылы шілдеде

• 1870 жылы мамырда

Answer explanation

Бұл кезде патша үкіметі оңтүстік шекарасын қауіпсіздендіру мақсатында Хиуа хандығына қарсы жорыққа шығу үшін Красноводск маңайында ірі әскер тобын шоғырландырған болатын. Маңғыстаудағы көтеріліс осы күштің тылында қалды. 1870 жылғы мамырда Маңғыстауға Кавказдан Апшерон полкі, Терек казактарының тобы жеткізіліп, көтеріліс талқандалды. Əскери министр Милютиннің “бұларды келістіріп жазалау керек” деген нұсқауына сəйкес Орынбор генерал-губернаторы Н.А.Крыжановский көтерілісшілерді 3 ай бойы қудалады.

Маңғыстаудағы шаруалар көтерілісі болды:

• 1883 жылы

• 1886 жылы

• 1868 жылы

• 1870 жылы

• 1869 жылы

Answer explanation

1870 жылы Маңғыстау түбегінде шаруалар көтерілісі басталды. 40 мыңдық шаңырақтан тұратын адай руы екі жылда 160 000 сом салық төлеуге тиіс болды. Бұл адайлықтардың қарсылығын туғызды. Жазалаушылардың адайлықтардың мекендеріне жақындауы көтеріліске түрткі болды. 1870 жылы наурыздың ортасында Маңғыстау өлкесінің приставы подполковник Рукин тобы “Ережелерге” қарсылық білдіріп көшуге бел байлаған адайлықтарды күшпен тоқтатуға тырысты.