PISA тапсырмалары №4

Азот (грекше. ázōos–тіршіліксіз; латын. Nitrogenium; N) — химиялық элемент – түссіз, иіссіз, дәмсіз – суда аз еритін газ. Химиялық элементтердің периодтық жүйесінде азот II периодта, V топтың негізгі топшасында орналасқан. Азоттан басқа ол топшаны, фосфор Р, мышьяк As, сурьма Sb және висмут Ві элементтері кұрайды. Периодтық жүйедегі орны. Азот екінші периодтың, бесінші топтың негізгі топшасының элементі, реттік нөмірі 7. Олай болса азоттың ядросында 7 протон мен 7 нейтрон бар. Электрондарының жалпы саны да 7. Осы 7 электрон екі электрондық қабатта былай бөлініп орналасқан: 1s²2s²2p³. Сондықтан азот қосылыстарында үш валентті, негізгі жағдайдағы қосылыстарында азоттың тотығу дәрежелері -3, 0, +3 болады, мысалы: NH₃, N₂, N₂O₃ Қосылыс түзген кезде азот атомында бос d қабаты болмағандықтан 2s деңгейшесіндегі электрон жұбы ажырайды. Байланыс түзу үшін бір электрон электртерістілігі басымырақ элементке ауысып, азоттың тотығу дәрежесі +1, әрі қарай +2, +3, +4, +5-ке дейін жетеді. Бұл тізбеде N₂О мен NО тұз тұзбейтін оксидтер. Қалғандары қышқылдық оксидтер; оларға сәйкес қышқылдарының формулалары HNО₂-азотты қышқыл, HNО₃-азот кышқылы.

№1Салыстырмалы молекулалық массалары 28®17®44®30®76 ®46®108®63 болатын Э₂® ЭH₃®Э₂O®ЭO ®Э₂O₃®ЭO₂ ®Э₂O₅®HЭO₃ қосылыстарын түзетін элемент:

• A) фосфор Р 

•   B) мышьяк As  

• C) сурьма Sb  

• D) висмут Ві  

• E) азот N

Бұл тізбектерде Э₂® ЭH₃®Э₂O®ЭO ®Э₂O₃®ЭO₂ ®Э₂O₅®HЭO₃  тұз тұзбейтін оксидтердің жалпы формулалары.

• A) Э₂O  

• B) Э₂O₅  

• C) Э₂O₃ 

• D)ЭO₂

• E) ЭO

HNО₂-азотты қышқыл, HNО₃-азот кышқылы бір валентті элемент кезіндегі химиялық қосылыстарды көрсетіңіз.

• A) NaNО₂

• B) Ca(NО₃)₂  

• C) KNО₃ 

• D) NaNО₃

• E) Mg(NО₃)₂

Органикалық қосылыстар күйіндегі азоттың негізгі қоры барлық тірі ағзалардың ақуыздарында құрамына кіреді. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз” деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Амин қышқылдары қандай қосылыстың құрамына  кіреді? 

• A) көмірсулардың құрамына

• B) спирттердің құрамына

• C) талшықтардың құрамына 

• D) аққуыздың құрамына 

• E) полимерлердің құрамына

Қайнау температурасы–196°C, қату температурасы–210°C. Су бір өлшем көлемінде (20°C-та) 0.0154 көлем азот ериді, яғни азоттың суда ерігіштігі оттектің ерігіштігінен төмен. Ауадан аздап жеңіл болады. Азот молекуласының атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан, оларды бір-бірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті азот кәдімгі жағдайда тұрақты болып келеді де, литийден басқа ешқандай жай және күрделі затпен әрекеттеспейді. Азот химиялық байланыстың қай түрінде болуы мүмкін 

• A)ковалентті полюсты

• B) ковалентті полюссіз 

• C) иондық  

• D) металдық

•  E) байланыс жоқ