9 сынып

Балапан ұясы

 

Бүркітті құсбегілер әртүрлі жолмен қолға түсіреді. Соның негізгі тәсілі бүркітті балапан кезінде ұядан алу. Бүркіт ұясын адам баласы оңай бара алмайтын, аса биік шың-құздың басына, жалама жартастарға салады. Кәнігі құсбегілер бүркіттің балапанын ұядан алу үшін ұзақ уақыт аса мұқият бақылап тексереді. Ұябасардың қай жақтан ұшып шығып, қайда барып, қалай қайтқаны – бәрі-бәрі аса мұқият бақыланады. Ақылды құс балапанына жем тасығанда өте қырағылық танытып, сақтықпен барынша құпия ұшады. Мысалы, ұядан ел көзіне түспей өте ерте ұшады немесе ұясын құпия ұстау үшін жемді ұяның жақын маңынан емес, барынша ұзақтан тасиды. Сол сияқты ақылды бүркіт ұясына жем әкелгенде дағдылы бір бағытпен келмейді және жемнің өзін үнемі бір жақтан әкелмейді, ұяға жақындаған кезде бой тасалап, сайды өрлей, жер бауырлай ұшып ұяның астынан жасырын тік көтеріледі. Нағыз қыранның ұясын табу оңай-оспақ жұмыс емес. Кейбір бүркіт ұя маңынан адамды көріп қалса, балапанын басқа жаққа көшіріп әкетеді. Ұядағы жұмыртқа жалғыз болса оны жалқы балапан деп атайды. Бұл қыран болудың бір белгісі деп есептеледі. Қыран бүркіттер жалқы балапаннан көбірек шығады. Ел аузында «жалғыз туса жан алар» деген сөз бар. Егер ұяда бірі үлкендеу, бірі кішілеу екі жұмыртқа болса, құсбегілер үлкендеуін ұябасар деп кішілеуінен бұқатана балапан шығады деп есептейді де, ұябасар жақсы өсіп жетілсін деп бүркіт жоқта ұядағы жемге ортақтасатын бұқатана жұмыртқаны алып тастайды. Бүркіт балапанында – сары аяқ, сары тұмсық болады. Өсе келе әртүрлі түске өзгереді. Бірақ, қырағы құсбегілер құсты осындай балапан кезінде-ақ назар салып, болашақта қандай құс болатынын парықтай алады. Балапан ана тәрбиесінде өсіп қана қанаттанады. Әбден ұшарға таяғанда ұстамаса, ақ үлпек кезінде ұядан алған балапан кенжелеп орыннан тұра алмайтын тілерсек дертіне шалдығуы мүмкін. Ұядан алған балапанды үйге әкелген соң үйшік жасап, бөлек баққан абзал. Үйшіктің есігін жауып, жемді төбесіндегі жарық түсетін тесіктен берген дұрыс. Балапан жемге тойғаннан кейін үйшікті тазалап, суды жаңалап қояды. Өйтпесе, ескірген жем жеп, борсыған су ішкен балапанға індет жұғады. Балапан есейген соң артқы екі тегеуіріне баулық бау тағып, айналсоқ жасап, саздауыт жазық жерге тұғыр орнатып, ұзын жіппен арқандайды. Жемді әбден қараңғы түскенде жақындатып қойса, таң атқанша жеп бітіреді. Бұлай тәрбиеленген балапан орынсыз піштактап шақырмайды әрі жемге таласып адаммен қарсыласпайды. Дала құсы тектес ер жетеді.

 

1.  Мәтін желісінің ретін табыңыз:

1)  Балапанның өсуі

2)  Бүркіт ұясы

3)  Қырағы құсбегілер

4)  Бүркітті қолға түсіру тәсілі

• A) 3. 4. 2. 1.

• B) 2. 3. 4. 1.

• C) 4. 2. 3. 1.

• D) 1. 2. 3. 4.

• E) 4. 3. 2. 1.

Жүсіп Баласағұнды ақын ретінде танымал еткен дидактикалық поэмасы?

• A) Оғызнама

• B) Ақиқат сыйы

• C) Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы

• D) Құтты білік

• E) Диуани хикмет

«Құтты біліктегі» әділдік бейнесі кім?

• A) Одғұрмыш

• B) Өгдүлміш

• C) Күнтуды

• D) Айтолды

• E) Жүсіп

«Жаһан» сөзі нені білдіреді?

• A) ел

• B) материк

• C)  ғалам

• D) ауыл

• E) ұлт

« Қағида» сөзінің мағынасы

• A) ереже

• B) мұрат

• C) заңдылық

• D) басымдылық

• E) шешім

Қазақ ауыз әдебиетінің күрделі де, көркем бір саласы

• A) поэма

• B) роман

• C) шешендік сөздер

• D) пъеса

• E) драма

Мәңгілік Елдің басты неше құндылығы бар?

• A) 11

• B ) 5

• C) 7

• D) 3

• E) 9

Елбасы Н.Назарбаев жариялаған «Мәңгілік Ел» идеясының түп-төркіні тереңде жатыр. Мәңгілік Ел болуды, яғни халықтың тарих сахнасынан өшпей, сақталып қалуын ата-бабамыз бұрыннан армандаған. Оның тарихи негізі сонау VII-XII ғасырлардағы Орхон-Енисей жазбаларынан басталады. Тоныкөктің тасқа қашалып жазылған жазбаларында «Көктегі түркі тәңірісі, түріктің қасиетті жер-суы былай депті: түркі халқы жоқ болмасын дейін, халық болсын дейін ...» - деген жолдар кездеседі. Бұл – «аспан мен жер барда жердің бетінде түркі халқы қалады, ол Мәңгілік Ел болады, жер бетінен жойылып кетпейді» деген тілектен туған идея. Бұл идея кейін де жалғасын тапты. Мысалы, орта ғасырлардағы «Оғызнама», «Бабырнамадағы» жазбалар, «Қорқыттың мәңгі өмірді іздеу философиясы – барлығы да осыдан туындаған.

                Қазақтардың шежіре жазуының өзінде үлкен мән жатыр. Ата-бабалардың, ру-тектердің атын атап, шежіре етіп жазу осы ұлттың сонау ерте замандарда пайда болғандығын меңзейді. Белгісі қытайлық шығыстанушы Никита Бичуриннің зерттеулерінде де біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдағы Орта Азия халықтары, соның ішінде түркі халықтары туралы да жазбалары бар.

                Мәңгілік Ел болу ұлттық идеясын XIX ғасырдың аяғы мен  XX ғасырдың басында қазақтың зиялы қауым өкілдері әрі қарай жалғастырды. Соның ішінде А.Байтұрсынұлы мен М.Шоқайды ерекше айтар едім. Бірі елде, бірі шетелде жүрсе де, екеуінің мұраты бір идеяға тоғысты, екеуі азаттықты аңсады, тәуелсіз ел болуды көздеді. Жақында ғана Мұстафа Шоқай шығармаларының 12 томдық жинағы шықты, жинақта Шоқайдың Мәңгілік Ел идеясының жалғастырушысы ретінде туындылары топтастырылған.

 

Оқылым мәтіні не туралы?

• A) Астана туралы

• B) «Мәңгілік Ел» құндылықтары жайлы

• C) «Мәңгілік ел» идеясы туралы

• D) Күлтегін ескерткіші туралы

• E) Египет пирамидалары жайлы

Қазақ елінің басты арманы не?

 

• A) Тәуелсіз ел

• B) Бақытты ел

• C) Мәңгілік Ел

• D) Ұлтты жоғалтпау

• E) Абыройлы болу

Мәңгілік Елге бастайтын абыройлы жолды ата

• A) ЭКСПО-2017

• B) Тәуелсіздік

• C) «Қазақстан – 2050»

• D) Бейбітшілік

• E) Құндылық