оқу сауаттылығы 13.04

«Халық айтса, қалт айтпайды» дегендей, халық өлшемі анық өлшем десек, қателеспейміз. Өйткені оны ата-бабаларымыз бірнеше ғасырлар бойы қолданып және сол арқылы өлшем негіздерін жасаған. Оларды салмақ, көлем, мөлшер, ұзындық, қашықтық, уақыт, мезгіл өлшемдері деп белуге болады. Салмақ өлшемдерін халық былайша жіктеген: мысқал (1 г), қадақ (750 г), пұт (16 кг), батпан (100 кг). Халық бұл өлшемдермен бірге «салмағынан жер ойылғандай», «түйеге жүк болгандай» деген бейнелеу, теңеу сияқты айшықты сөз өрнектерін қолданып, ауыр, женіл деген сөздерді де пайдаланады.

1.  Халық жіктеуі бойынша 1 киллограмға жуық салмақ өлшемі

• батпан

• пұт

•             жеңіл

• қадақ

2.  «Түйеге жүк болгандай» деген өлшемге сәйкес келетін нұсқа

• мысқал

• қадақ

• батпан

•             қарыс

«XVIII ғасырдағы қазақ халық медицинасы» атты Үрімжіде жарық көрген кітапта көп қызықты мәліметтер бар екен. Бұл кітап - қазақ халық медицинасы дүниеге әкелген төл жәдігер, өте құнды дүние.

Кітап адам таңғалатын емшілік әдістерге толы. Мысалы, ертеде кісінің көзіне қарап-ақ оның сырқатын анықтай білген. Осыны біздің ата-бабаларымыз сонау ерте заманда-ақ біліп, анықтап қойған. Мұның бәрі қазіргі кезде ғылыми зерттеулермен дәлелденіп отыр.

Кітапта халқымыздың емшілікті тұтастай меңгеріп алғаны таңғалдырады. Кез келген науқастың тамырын ұстап, диагнозын дәл қойған. Бәріне зер салып, бәрін меңгеріп, емін тапқан. Ата-бабамыздың сұңғылалығы мен зеректігі қандай болған десеңізші?!

3.         Үрімжіде жарық көрген кітапта жазылғандар

• қызықты аңыз, ғылыми жоба

• қызықты мақала, емшілік өнер

• қызықты мәлімет, емшілік әдіс

• қызықты шығарма, емшілік дәстүр

4.  Мәтін бойынша адамның ауруын анықтау тәсілдері

• теріні бақылау, безді тексеру

• тамыр ұстау, көзге қарау

• көзге қарау, қанды зертгеу

• қан өткізу, тамыр ұстау

5.  Халқымыздың таңқалдырған қасиеті

•      көріпкел болғандығы

• ғылыми зерттеулер жүргізгендігі

• кітапқа құмарлығы

• емшілікті тұтастай меңгеріп алғандыгы

6.  Мәтін бойынша ата-бабамыз зеректігінің дәлелі

• қонақжайлылық

• дархандық

• емшілік

• өжеттілік

Қымыз - халқымыздың бірнеше ғасырлар бойы үздіксіз пайдаланып келе жатқан ұлттық тағамы. Ол тек тағам емес, сонымен қатар халықтың қасиетін, дәулетін, салтанатын, байлығын, мырзалығын, дастарқан берекесін білдіретін ырыс белгісі. Басқа тағамдарға қарағанда қымызды дайындаудың әдіс- тәсілдері, салт-дәстүрлері, ырымдары мен кәде-жоралары көп. Көктем туып, құлындаған бие байланып, сауылады. Бие сүтіне арнайы ашытқы қосып, қымыз дәрежесіне жеткізеді. Алғашқы қымыз қорланғанша саумал күйінде болады. Ашуы жеткен қымызды үй иесі өзі ішпейді, дәстүр бойынша үлкендерін шақырып, ауыз тигізіп, батасын алады. Мұны «қымызмұрындық» дейді. Дайындау әдісіне, қасиетіне, сапасына және сақталу уақытына байланысты халқымыз қымызды бірнеше түрге бөледі. Олардың әр түрін жылқы жасы атауымен атайды. Уыз қымыз - биені алғаш байлап, жаңадан ашытылган қою қымыз. Бал қымыз - жылқының сүр қазысын қосып әбден бабына келтіріп пісілген қымыз. Бұл басқа қымызға қараганда сары әрі қою, дәмді, жұғымды, тұщы болады. Тай қымыз - бір күн сақталған қымыз. Құнан қымыз — екі-үш күн сақталған, толық ашыган қымыз. Дөнен қымыз — үш-төрт күн сақталган, өте күшті қымыз. Бесті қымыз — төрт-бес күн сақталып ашуы әбден жеткен қымыз.

Салқын ауа қымыздың ашу мерзімін біраз ұзартады. Мұнымен қатар шөп буыны қатып, күзде сауылатын қымызды «сары қымыз» дейді. Қыста қысыр биелерді қолда ұстап сауса, оны қысырдың қымызы дейді. Қулық биенің (алгаш құлындаған бие) қымызын қысырақтың қымызы дейді. Бұрынғы қымыздың үстіне саумал қосылса, оны түнемел қымыз дейді.

Бие ағытылар алдында соңғы қымызға ауыл адамдарын шақырып, батасын алатын халықтық жақсы дәстүр бар. Мұны «сірге жияр» деп атайды. Бұл қымыз елдің шипалы сусыны, азығы ғана емес, мақтанышы мен салтанаты да болган.

7.  Қымызмұрындық дегеніміз

• алғашқы қымыздан үлкендерге ауыз тигізу

• бие сүтін арнайы ашыту

• жаңа сауылған бие сүтін ішу

• қымызды әйел адамдарға арнайы дайындау

8.  Үш-төрт күн сақталған қымыз

• тай қымыз

• құнан қымыз

•             дөнен қымыз

• бесті қымыз

9.  Бие ағытылар алдындағы дәстүр

• қымызмұрындық

• түнемел

• сірге жияр

• бесті

10. Қысырақтың қымызы дегеніміз

• үш-төрт күн сақталған қымыз

•             алғаш құлындаған биенің қымызы

• жылқының сүр қазысы қосылған қымыз

•             бірнеше күн сақталып, бапталған қымыз