Қазак тілі

1-мәтін 

        Дәрілік өсімдіктер кептірілген шөп, тұнба, қайнатынды,  шай,  ұнтақ,

т. б. түрінде қолданылады. Дәрілерді дайындау үшін шикізат ретінде пайдаланылатын дәрілік өсімдіктер бөлек іріктеледі. Дәріні, көбінесе, емдік қасиеттері бар жабайы өсімдіктерден алады. Оларды дәрілік өсімдіктер дейді. Осы заманғы кейбір ең таңдаулы дәрілер жабайы шөптерден жасалған.

        Соған қарамастан адамдар пайдаланып жүрген дәрілік шөптердің бәрі бірдей медициналық тұрғыдан өз бағасын алған жоқ. Себебі барлық дәрінің құрамын зерттеу мүмкіндігі болмай жатыр.

        Кейбір дәрілік шөптер, егер оларды ұсынылғанынан артық мөлшерде қабылдаған жағдайда, өте улы келеді. Бұл орайда, осы заманғы дәрілер әлдеқайда қауіпсіз, себебі олардың мөлшерін оңай анықтауға болады.

        Қазақстанның оңтүстік шекарасын солтүстіктен бөліп, 1800 шақырымға созылып жатқан аймағын орманды даланың, жазықтардың, шөл және шөлейт жерлердің алап жатқаны, республикамыздың батысында Каспий теңізінің шығысында Алтай жоталарының, оңтүстігінде Тянь-Шанның биік шыңдарының орналасқаны мәлім.  Қасиетті қазақтың осынау дархан даласы мен орман, тоғайында алты мыңнан астам өсімдік түрі бар.

        Адамзат тіршілігінде өсімдіктер дүниесінің маңызы өте айрықша. Бағзы заманнан-ақ ата-бабааларымыз өсімдіктерді зерттеп, танып-біліп, оларға ат қойып, жеміс-жидектерін дәндерін азыққа, жапырақ, сабақ, гүл, тамырларын дәрі-дәрмекке, тері илеуге, түрлі нәрселерді бояуға пайдаланылған.

       Өсімдіктер – оттегін бөлуші, табиғат көркі, дәрілік шикізат, мал азығы, тағамдық өнім.

 

1. Көптеген дәрілік өсімдіктердің медицина тұрғысынан өз бағасын әлі алмауының себебі

• А) Толық зерттелмегендіктен

• В) Өңдеу жолы болмағандықтан

• С) Қолданыста болмағандықтан

• Д) Құрамы улы болғандықтан

• Е) Қауіпті болғандықтан

2. Адамзат өмірінде өсімдіктер әлемінің маңызды орын алуының мәнісі

• А) Тұрмыста, медицинада кеңінен қолданылғандықтан

• В) Шайға, майға араластырғандықтан

• С) Табиғат көркі, үй өсімдігі болғандықтан

• Д) Бояуға, суға қосқандықтан

• Е) Тамырын, уын пайдаланғандықтан

3. Мәтін мазмұнынан алшақ ой

• А) Қазақстанда алты мыңнан астам өсімдік өседі

• В) Дәріні жабайы шөптерден жасайды

• С) Дәрі дайындалатын шөп бөлек іріктеледі

• Д) Барлық дәрілік шөптер медицинада зерттелген

• Е) Кейбір дәрілік шөптердің уы болуы мүмкін

4. Мәтіннің соңғы бөлігінде айтылған ой

• А) Қазақтың қасиетті даласы

• В) Адамзат өміріндегі өсімдіктердің пайдасы

• С) Өсімдіктердің құрамы мен пайдасы

• Д) Жабайы, емдік өсімдіктер

• Е) Дала өсімдіктеріңің құрамы

 

2-мәтін

 

Домалақ ана

Домалақ ана (Шайхы Мизамбекқызы Нұрила) 1378 жылы Түркістан қаласында дүниеге келген. Шын аты – Нұрила. 1456 жылы, яғни 78 жасында қайтыс болған. Өзгені де өз баласындай көріп, төңірегіне аналық мейірін шашқан, барынша кішіпейіл, алдағы күннің жайын ойлап айтар сөзі ақиқатқа айналған болжампаз, көреген қасиетін құрметтеген ұрпақтары сол заманның өзінде-ақ оның атын атамай, жаратылысынан бойы шағын болғандығына қарай «Домалақ ана», «Домалақ ене» деп атап кетіпті. Домалақ ананың қадір-қасиеті ерте-ақ танылған. Домалақ ана қос Бөгеннің сағасындағы бір жазыққа жерленген. Айналасын көгілдір таулар қоршаған сол жазықта қазір бозарып сәулетті күмбез көрінеді. Ол – Домалақ ана мазары. Әулие ананың қасиетін қастерлеген ұрпақтың ана бейітіне ағылған ізі, салған жолы ескіріп көрген емес.

Тағы бір ел ішіндегі деректерге қарағанда, Домалақ анаға «Диһнат мама» деген атауды түп тегі түрікпен Қара Хайдар деген кісі оның даналығына тәнті болып қойған екен. «Диһнат мама» - парсы сөзі. Қазақ тілінде «Әулие ана» деген мағына береді. «Диһнат мама» сөзі уақыт өте келе тілдің даму заңдылығына қарай дыбыстық өзгерістерге ұшырап, «Домалақ анаға» айлалған деседі.

Домалақ ана ел арасындағы даулы мәселелерге араласып, бітімгерлікпен шешімін табуға өз үлесін қосқан. Домалақ анадан тараған ұрпақтарының бәрі де білімімен, ақылдылығымен ерекшеленіп, ел билеген.

 

5. Домалақ ананың дүниеге келген мекені

• А) Тараз қаласы

• В) Сарайшық қаласы

• С) Түркістан қаласы

• Д) Түрікпен аймағы

• Е) Қос Бөгеннің сағасы

6. Мәтіннің негізгі тақырыбы болатын нұсқа

• А) Ел билеу

• В) Тілдің қасиеті

• С) Ананың қадір-қаситеті

• Д) Бітімгершілік мәселесі

• Е) Даулы мәселе

7. «Диһнат мама» деп аталуына себеп болған қасиеті

• А) Кішіпейілділігі

• В) Бірбеткейлігі

• С) Қарапайымдылығы

• Д) Мейірімділігі

• Е) Даналығы

8.  Мәтін мазмұнына сай келетін қатар

• А) Домалақ ананың қасиеті кеш танылған

• В) Ана бейітіне ағылған із ескіріп көрмеген

• С) Жетім балаларды бауырына салып асырап алған

• Д) Дене бітімі ірі, ерекше болған

• Е) Домалақ ана ұрпақтары туралы дерек жоқ

3-мәтін

 

          1. Қазақстанда ұлтаралық келісім сақталып отыр. Еліміздегі ұлттар мен ұлыстар ұмытыла бастаған тілін, мәдениетін, дәстүрлерін қайта жаңғыртып жатыр. Оған ешқандай шектеу жоқ. Бұл қазақ халқының дарқандығын көрсетеді. Әлемнің Қазақстаннан үлгі алуына болады. Достығы, бірлігі мықты ел қашан да дараланып тұрады.

          2. Қазақ халқының ең үлкен байлығы – көсіліп жатқан кең-байтақ даласы. Осындай байлықтың қызығын көру үшін бізге тыныштық, ынтымақ ауадай қажет. Қазақтың кемеңгер биі Қазыбек айтқан « Біз досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзын ақтай білген елміз» деген сөзі бар. Қазақстанда тұратын 130-дан астам этнос осы өсиетті ту етіп ұстап, орындаса дегім келеді.

          3. Өзге елде жүріп оның тілін білмесеңіз, ол елдің азаматы бола алмайсыз. Біз осыны түсініп, қазақ тілін үйренуіміз керек.

          4. Қазақстан – осында тұратын барлық халықтың Отаны. Кейбіреулер тарихи Отанымыз бар дегенді айтады. Мен оған қарсымын. Менің Отаным – біреу, ол – Қазақстан! Қай елдің азаматы болсаң, сол ел – сенің Отаның. Осыны әрдайым есте ұстауымыз керек.

9. Тіл туралы ой қозғалатын азатжол

• А) Бірінші мен үшінші

• В) Екінші

• С) Үшінші

• Д) Бірінші

• Е) Төртінші

10. Мәтінге сай келмейтін тұжырым

• А) Мен әрқашан тарихи Отанымды аңсаймын

• В) Бізге тыныштық, ынтымақ ауадай қажет.

• С) Әлемнің Қазақстаннан үлгі алуына болады.

• Д) Менің Отаным біреу, ол – Қазақстан!

• Е) Біз қазақ тілін үйренуіміз керек.