Оқу сауаттылығы

Ы.Алтынсарин «Такаппарлық»

Вениямин Франклин деген даңқты білім иесі, Америка жұртының кісісі, он сегіздегі жас күнінде, Медера деген қаланың бір қарт адамына қонақ болып, шығар уақытта қарт ішкергі бір есіктен шығарып салуға алып келіпті. Франклин бұл кісіге сөйлесе келе жатып, алдында не барын аңғармай, есікке жақындағанда қарт дауыстапты: - Еңкей, еңкей - деп. Сүйдегенше болмай, есік аласа екен, маңдайшасына Франклин маңдайымен тарс ете түсіпті. Сонда қарт күліп айтты дейді: - Бұл кішкентай реніш сізге екіншіде ақыл болар; ұмытпағайсың, сен жассың, өмірің алдыңда, басыңды тым жоғары ұстамай, төмен иіңкіреп жүрсең, мұнанда артық неше соққылардан құтыларсың. Бұл сөзді Франклин сексен жасқа келгенше ұмытпай, "Сол қарттың ақылы маған көп пайда болды және басын жоғары көтерген тәкаппарлықтың әлек болғанынкөзіммен көрдім" деп әрдайым айтушы еді.

1. Америка жұртының даңқты білім иесі, Вениамин Франклин жас күнінде, не себепті Медера қаласына келді деп ойлайсыздар?

• Бір қарт адамға қонақ болып келді.

• Қарттың немересі болатын

• Қартты қарттар күнімен құттықтайын деген мақсатпен

• Қарт көмекке шақырған еді

Франклин мен қарт сөйлесіп келе жатады, сол кезде Франклинге қарттың ескерткен сөзін мәтінге сүйене отырып себебін табыңыз.

• Ұмытпағайсың, сен жассың

• Өмірің алдыңда, басыңды тым жоғары ұстама

• Басыңды тым жоғары ұстамай, төмен иіңкіреп жүр

• Бұл кішкентай реніш сізге екіншіде ақыл болар; ұмытпағайсың, сен жассың, өмірің алдыңда, басыңды тым жоғары ұстамай, төмен иіңкіреп жүрсең, мұнанда артық неше соққылардан құтыларсың

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

 Қамшыгерлік қабілетке жатпайтын қатар

• оралымдылық, дәлдік

• тездік, ептілік

• көрегендік, ұстамдылық

• мергендік, қырағылық

Қамшыгерге тән емес дағды

• Қамшының көмегімен аңшылық ету.

• Қамшысын қару ретінде пайдалану.

• Қамшысының көмегімен қорғану.

• Қамшымен қалай ұру керектігін білу

«Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады» деген жолдарға сәйкес қамшыгер бойындағықасиет

• Ептілік

• Дәлдік

• Өткірлік

• Серттілік

Қамшының қалай ұрылғанынемес, қалай тиетінін білдіретінсөз

• Көсу

• Серпу

• Шықпырту

• Осу

4-азатжолға сәйкес ой

• Қамшыгерлік мамандығына тән сөздер мен сөз тіркестер болмайды.

• Қамшыгер атану үшін белгілі бір талаптар орындалу керек.

• Қамшыгергетірі жанныңанатомиялық құрылысын білу маңызды.

• Қамшыгерлік өнер қамшыны дұрыс ұстаудан басталады.

Өкпесүт

Өкпесүт – ғұрыптық мәні бар тағам. Оны бір-біріне өкпелеп жүрген ағайынды татуластыру немесе отбасындағы түсініспеушілікті тарқату үшін жасы үлкен әйел адам әзірлейтін болған. Ақсақалы бар үлкен отбасы береке-бірлікті нығайту үшін ренжіскен адамдарды қонаққа шақырып, осы тағамды ұсынған. Тағамның құрамына өкпе (өңешімен бірге), сүт, тұз, үгітілген қара бұрыш кіреді. Сүтке дәмдеуіш пен тұз қосып, сүтті өңеш арқылы өкпеге толтыра құяды. Содан соң, өңешті байлап, баяу отта бір сағат пісіреді.

 Өкпесүтті дайындайтын адам

• Орта жастағы әйел

• Жасы үлкен әйел

• Ренжіскен әйел

• Қонақжай әйел

Өкпесүттің құрамы

• Сүт, қара бұрыш

• Су, тұз

• Өкпе, су

• Сүт, су

Қар барысы

Қар барыстары 6 метрге дейінгі ұзындыққа және 3 метр биікке секіре алады.Қар барысы табылған ең биік жер теңіздеңгейінен шамамен 6 шақырым биік орналасқан. Қар барысы жойылып кетудің алдында тұрған аң ретінде Қызыл кітапқа енген. Қар барысының тағы бір атауы – ілбіс. Ол түркі тілінен аударғанда «қар мысығы» деген мағынаны береді.

Қар барыстары бүгінгі күннің өзінде аз зерттелген. Себебі олардың мекендейтін ортасына жету қиын болғандықтан, кез келген зерттеуді қиындатады.

Қар барыстарының табаны – қысқа әрі бұлшықетті, ал құйрығы – ерекше ұзын. Ол қатты жүгірген немесе секірген кезде құйрығын «тізгін» ретінде пайдаланады. Ілбістердің ұзындығы 2 метрге дейін жетеді (құйрығымен қоса есептегенде).Таутандар (ұрғашы қар барысы ) – жылына екі рет төлдейді.

Қар барысы жүнінің түсінің арқасында қар басқан тауларда көзге түсе бермейді.Қар барыстарының қаншалықты ұзақ өмір сүретіні нақты белгісіз. Қазіргі зерттеулер олардың 20-25 жыл өмір сүретінін айтады.

Қар барыстары – көшпелілер. Олар мыңдаған шаршы шақырым аумақты үнемі кезіп жүре алады. Қар барысы сырт көзге қабыланға ұқсайды. Алайда оның жүні сары емес, ақ түсті. Қар барыстары көмейінің ерекшелігіне байланысты ырылдап, мияулап, ұли алмайды. Қар барыстары жалғыз өмір сүреді. Олар тіршілік ететін аумағын қызғыштай қорғап, ешкімді кіргізбейді. Қазіргі уақытта он екі мемлекеттік аумағында қар барыстарының популяциясы қорғау мәртебесіне ие.

Қар барысының ұли алмауының себебі

• Қабыланға сипаты ұқсағандықтан

• Жалғыз өзі өмір сүргендіктен

• Көмейінің ерекшелігіне байланысты

• Құйрығын тізгін ретінде пайдаланғандықтан