Оқу сауаттылығы 11

1-мәтін

Жолдағы кедергі

Баяғы заманда бір патша сарайға кіретін жолдың үстіне үлкен тас қойдырып,«көрейік не болатынын?..» – депөзі бақылап тұрыпты.

Елінің ең бай саудагерлері, ең күшті керуеншілері, сарай қызметшілері жолда тасты айналып өтіп, сарайға кіріп жатады. Кейбіреулері тасты көріп, дауыстап: «жолды таза ұстай алмайды...»деп патшаның қызметкерлерін сөге бастайды. Осы кезде бір ауыл шаруасы сарайға жеміс, көкөніс алып келе жатады. Жол ортасындағы тасты көріп, арқасындағы жүкті жерге қойып, тасты итере бастайды. Қатты қиналады, қара терге түседі, бірақ соңында тасты жолдың шетіне ығыстырып қояды. Жүгін қайтадан асынып жатқанда тасжатқан жерден бір қалташа көреді. Қалташа алтынға толы екен. Ішінен патшаның жазған хаты шығады: «Бұл алтын тасты – жолдан алған адамға берген сыйлығым» делінген.

Сөйтіп, патша шаруағашын ниеті мен адал еңбегі үшін ақысын береді

1.  Ханның жолда кедергі орнату мақсаты

• A)Керуеншілердің жолына кедергі болу

• B) Саудагерлер мен байларды сынау

• C) Қызметкерлерінің жұмысын бағалау.

• D) Еріккен кездегі ермегі.

• E)Ниеті түзу, еңбекқор адамды табу

1-мәтін

Жолдағы кедергі

Баяғы заманда бір патша сарайға кіретін жолдың үстіне үлкен тас қойдырып,«көрейік не болатынын?..» – депөзі бақылап тұрыпты.

Елінің ең бай саудагерлері, ең күшті керуеншілері, сарай қызметшілері жолда тасты айналып өтіп, сарайға кіріп жатады. Кейбіреулері тасты көріп, дауыстап: «жолды таза ұстай алмайды...»деп патшаның қызметкерлерін сөге бастайды. Осы кезде бір ауыл шаруасы сарайға жеміс, көкөніс алып келе жатады. Жол ортасындағы тасты көріп, арқасындағы жүкті жерге қойып, тасты итере бастайды. Қатты қиналады, қара терге түседі, бірақ соңында тасты жолдың шетіне ығыстырып қояды. Жүгін қайтадан асынып жатқанда тасжатқан жерден бір қалташа көреді. Қалташа алтынға толы екен. Ішінен патшаның жазған хаты шығады: «Бұл алтын тасты – жолдан алған адамға берген сыйлығым» делінген.

Сөйтіп, патша шаруағашын ниеті мен адал еңбегі үшін ақысын береді

2. Мәтіннің тақырыбы

.

• A)Сабыр түбі – сары алтын

• B)Жақсы болсаң – жақын көп

• C)Бейнет түбі – зейнет.

• D)Үлкенді сыйласаң – қадірлі боласың.

• E) Аяз – әліңді біл, құмырсқа – жолыңды біл.

2-мәтін

1. Үйдің шаңырағына бір қарлығаш ұшып кірді. Мұны сезген ұядағы шақалақ балапандар аузын ашып қорек тілей бастады. Бәріміз де төбеге қараппыз.

2.Қарлығаш төбедегі ұясының шетіне жайғасты да, балапандарын кезектеп жемдей бастады. Алғашқы шақалақтың аузына жем тастап жіберген қарлығаш қайта ұшты. Қарлығаштың аспанға тік атылып, канат қақпай қайтадан төмен құйылғаны шаңырақтан айқын көрініп тұр. Көп ұзамай ол екінші балапанға жем әкелді. Осылайша қалқып ұшып, қайта кіріп қанаты талды ма, ақырғы балапанын жемдеген қарлығаш енді ұя аузында отырып тарана бастады. Шіркіннің сүйкімдісін-ай.

– Фью-ю! —деп ысқырып жібердім де, әжемнің сабауын ала салып, қарлығашқа сілтеп үркіттім.

– Е-е! Жаман бала болмасаңетті! Бұзақыныңтірлігіғоймынауың, –депәжемқолымнанұстайалды. – Қарлығашқа неге тиесің? Бұлкиеліқұсекенін, адамныңдосыекенінбілмеуші ме ең, сен бейбақ?!Балапанынемін-еркінұшырып, бақытын тапқанша, бұл құс менің үйімнің төріндегі ең қадірлі қонағым ғой... Қонағымақолкөтергенің–мені де сыйламағаныңемеспе, шұнағым, –депұялтыптастады.Қыздар мені мұқатқанына мәз болып күліседі. Сонда әжем мені бауырына тартып, маңдайымнан иіскеп былай деп еді:

– Қоя қой, құлыным. Кел, алдыма отыршы, мен саған қарлығаштың құйрығы неге айыр болғанын, масаның тілі неге жоқ екенін айтып берейін.

3.Мен қуанып кеттім. Өйткені, әжемнің әңгімесі ерекше баурап, жанымызды жайлап алатын... Өнегелі сөздері мені бірде ғасырлардың шыңырауына сапар шектірсе, бірде құс қанатындай демеп ілгері ұмтылдырды, биікке самғатты…

Б.Момышұлы «Менің әжем»

3. Мәтіннің тақырыбы

• A) Әжемнің ертегісі

• B) Балапандарды қоректендіру

• C) Киелі құсты құрметтеу

• D) Қонақты төрге шығару

• E) Табиғатты аялау

2-мәтін

1. Үйдің шаңырағына бір қарлығаш ұшып кірді. Мұны сезген ұядағы шақалақ балапандар аузын ашып қорек тілей бастады. Бәріміз де төбеге қараппыз.

2.Қарлығаш төбедегі ұясының шетіне жайғасты да, балапандарын кезектеп жемдей бастады. Алғашқы шақалақтың аузына жем тастап жіберген қарлығаш қайта ұшты. Қарлығаштың аспанға тік атылып, канат қақпай қайтадан төмен құйылғаны шаңырақтан айқын көрініп тұр. Көп ұзамай ол екінші балапанға жем әкелді. Осылайша қалқып ұшып, қайта кіріп қанаты талды ма, ақырғы балапанын жемдеген қарлығаш енді ұя аузында отырып тарана бастады. Шіркіннің сүйкімдісін-ай.

– Фью-ю! —деп ысқырып жібердім де, әжемнің сабауын ала салып, қарлығашқа сілтеп үркіттім.

– Е-е! Жаман бала болмасаңетті! Бұзақыныңтірлігіғоймынауың, –депәжемқолымнанұстайалды. – Қарлығашқа неге тиесің? Бұлкиеліқұсекенін, адамныңдосыекенінбілмеуші ме ең, сен бейбақ?!Балапанынемін-еркінұшырып, бақытын тапқанша, бұл құс менің үйімнің төріндегі ең қадірлі қонағым ғой... Қонағымақолкөтергенің–мені де сыйламағаныңемеспе, шұнағым, –депұялтыптастады.Қыздар мені мұқатқанына мәз болып күліседі. Сонда әжем мені бауырына тартып, маңдайымнан иіскеп былай деп еді:

– Қоя қой, құлыным. Кел, алдыма отыршы, мен саған қарлығаштың құйрығы неге айыр болғанын, масаның тілі неге жоқ екенін айтып берейін.

3.Мен қуанып кеттім. Өйткені, әжемнің әңгімесі ерекше баурап, жанымызды жайлап алатын... Өнегелі сөздері мені бірде ғасырлардың шыңырауына сапар шектірсе, бірде құс қанатындай демеп ілгері ұмтылдырды, биікке самғатты…

Б.Момышұлы «Менің әжем»

4. Қарлығаштың шаңыраққа ұшып кіруінің себебі

• A) Аспанға көтеріліп тік атылуы

• B) Қанат қақпай төмен құлдырауы

• C) Адамның досы болғасын

• D) Қонып тарана бастауы

• E) Ұядағы балапандарына оралуы

2-мәтін

1. Үйдің шаңырағына бір қарлығаш ұшып кірді. Мұны сезген ұядағы шақалақ балапандар аузын ашып қорек тілей бастады. Бәріміз де төбеге қараппыз.

2.Қарлығаш төбедегі ұясының шетіне жайғасты да, балапандарын кезектеп жемдей бастады. Алғашқы шақалақтың аузына жем тастап жіберген қарлығаш қайта ұшты. Қарлығаштың аспанға тік атылып, канат қақпай қайтадан төмен құйылғаны шаңырақтан айқын көрініп тұр. Көп ұзамай ол екінші балапанға жем әкелді. Осылайша қалқып ұшып, қайта кіріп қанаты талды ма, ақырғы балапанын жемдеген қарлығаш енді ұя аузында отырып тарана бастады. Шіркіннің сүйкімдісін-ай.

– Фью-ю! —деп ысқырып жібердім де, әжемнің сабауын ала салып, қарлығашқа сілтеп үркіттім.

– Е-е! Жаман бала болмасаңетті! Бұзақыныңтірлігіғоймынауың, –депәжемқолымнанұстайалды. – Қарлығашқа неге тиесің? Бұлкиеліқұсекенін, адамныңдосыекенінбілмеуші ме ең, сен бейбақ?!Балапанынемін-еркінұшырып, бақытын тапқанша, бұл құс менің үйімнің төріндегі ең қадірлі қонағым ғой... Қонағымақолкөтергенің–мені де сыйламағаныңемеспе, шұнағым, –депұялтыптастады.Қыздар мені мұқатқанына мәз болып күліседі. Сонда әжем мені бауырына тартып, маңдайымнан иіскеп былай деп еді:

– Қоя қой, құлыным. Кел, алдыма отыршы, мен саған қарлығаштың құйрығы неге айыр болғанын, масаның тілі неге жоқ екенін айтып берейін.

3.Мен қуанып кеттім. Өйткені, әжемнің әңгімесі ерекше баурап, жанымызды жайлап алатын... Өнегелі сөздері мені бірде ғасырлардың шыңырауына сапар шектірсе, бірде құс қанатындай демеп ілгері ұмтылдырды, биікке самғатты…

Б.Момышұлы «Менің әжем»

5.  2-азатжолдаберілген ойға сәйкес жауап

• A) Анасының ұшып кіргенін балапандары бірден сезеді.

• B) Әжесінің әңгімесі немерелерін құс қанатындай демеп жүретін.

• C) Бұл – «Қарлығаш- адамның досы»деген ертегі еді.

• D) Менің үйімнің төріндегі ең қадірлі қонағым ғой.

• E) Қарлығаш ұя салған үйге басқа да құстар үйір болад

2-мәтін

1. Үйдің шаңырағына бір қарлығаш ұшып кірді. Мұны сезген ұядағы шақалақ балапандар аузын ашып қорек тілей бастады. Бәріміз де төбеге қараппыз.

2.Қарлығаш төбедегі ұясының шетіне жайғасты да, балапандарын кезектеп жемдей бастады. Алғашқы шақалақтың аузына жем тастап жіберген қарлығаш қайта ұшты. Қарлығаштың аспанға тік атылып, канат қақпай қайтадан төмен құйылғаны шаңырақтан айқын көрініп тұр. Көп ұзамай ол екінші балапанға жем әкелді. Осылайша қалқып ұшып, қайта кіріп қанаты талды ма, ақырғы балапанын жемдеген қарлығаш енді ұя аузында отырып тарана бастады. Шіркіннің сүйкімдісін-ай.

– Фью-ю! —деп ысқырып жібердім де, әжемнің сабауын ала салып, қарлығашқа сілтеп үркіттім.

– Е-е! Жаман бала болмасаңетті! Бұзақыныңтірлігіғоймынауың, –депәжемқолымнанұстайалды. – Қарлығашқа неге тиесің? Бұлкиеліқұсекенін, адамныңдосыекенінбілмеуші ме ең, сен бейбақ?!Балапанынемін-еркінұшырып, бақытын тапқанша, бұл құс менің үйімнің төріндегі ең қадірлі қонағым ғой... Қонағымақолкөтергенің–мені де сыйламағаныңемеспе, шұнағым, –депұялтыптастады.Қыздар мені мұқатқанына мәз болып күліседі. Сонда әжем мені бауырына тартып, маңдайымнан иіскеп былай деп еді:

– Қоя қой, құлыным. Кел, алдыма отыршы, мен саған қарлығаштың құйрығы неге айыр болғанын, масаның тілі неге жоқ екенін айтып берейін.

3.Мен қуанып кеттім. Өйткені, әжемнің әңгімесі ерекше баурап, жанымызды жайлап алатын... Өнегелі сөздері мені бірде ғасырлардың шыңырауына сапар шектірсе, бірде құс қанатындай демеп ілгері ұмтылдырды, биікке самғатты…

Б.Момышұлы «Менің әжем»

6. Мәтінге сәйкес тұжырым

1. Қазақ халқы қарлығашты киелі құс деп есептейді.

2. Қонаққа қол көтеру – үй иесін сыйламау.

3. Қарлығаш ысқырықтан қорқып ұшып кетті.

• A) Тек біріншісі

• B) Тек екіншісі

• C) Тек үшіншісі

• D) Бірінші мен екінші

• E) Екінші мен үшінші

3-мәтін

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

7. Қамшыгерлік қабілетке жатпайтын қатар

• A) тездік, ептілік

• B) оралымдылық, дәлдік

• C) мергендік, қырағылық

• D) көрегендік, ұстамдылық

• E) батырлық, өткірлік

3-мәтін

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

8. Қамшыгерге тән емес дағды

• A) Қамшының көмегімен аңшылық ету.

• B) Қамшысын қару ретінде пайдалану.

• C) Қамшысының көмегімен қорғану.

• D) Қамшымен қалай ұру керектігін білу

• E) Қамшымен ат үстінде шайқаса алу.

3-мәтін

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

9.  «Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады» деген жолдарға сәйкес қамшыгер бойындағықасиет

• A) Ептілік

• B) Дәлдік

• C) Өткірлік

• D) Серттілік

• E) Батылдық

3-мәтін

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

10. Қамшының қалай ұрылғанынемес, қалай тиетінін білдіретінсөз

• A) Көсу

• B) Осу

• C) Шықпырту

• D) Серпу

• E) Тарту