оқу сауаттылығы 16.01.24

Бидай – астық тұқымдасына жататын аса маңызды дақыл. Қазақстанда 6 түрі (Еділ бидайы, Польша бидайы, көже бидай, жұмсақ бидай, қатты бидай, көбен бидай) өседі. Жабайы түрлері сирек кездеседі.

Биіктігі 100-130 см, тамыр жүйесі – шашақты, тарамданған. Сабағы қуыс, жұмыр, жапырағы таспа тәрізді, сағағы сабағын орай орналасқан. Гүл шоғыры — күрделі масақ, оның қынабында екі масақша қабыршағынан тұратын масақтар орналасқан, ал олардың аралығында үш-бес гүлдері болады. Масақтың пішіні ұршық тәрізді, түсі ақ, қызғылт, кейде қара, ішінде қылтанағы болады. Тұқымы – ұзына бойына тартылған сызаты бар, беті жылтыр дән. Масақ қылтығына, түсі мен масақша қабыршағының түк басуына, қылтықтары мен дәндерінің түсіне, т.б. байланысты бидайдың түрлері түршелерге бөлінеді, ал әрбір түрше сорттардан тұрады.

Масақтар аралығындағы гүлдерінің саны

• 2-8

• 5-6

• 4-6

• 6-7

• 3-5

Бидай – астық тұқымдасына жататын аса маңызды дақыл. Қазақстанда 6 түрі (Еділ бидайы, Польша бидайы, көже бидай, жұмсақ бидай, қатты бидай, көбен бидай) өседі. Жабайы түрлері сирек кездеседі.

Биіктігі 100-130 см, тамыр жүйесі – шашақты, тарамданған. Сабағы қуыс, жұмыр, жапырағы таспа тәрізді, сағағы сабағын орай орналасқан. Гүл шоғыры — күрделі масақ, оның қынабында екі масақша қабыршағынан тұратын масақтар орналасқан, ал олардың аралығында үш-бес гүлдері болады. Масақтың пішіні ұршық тәрізді, түсі ақ, қызғылт, кейде қара, ішінде қылтанағы болады. Тұқымы – ұзына бойына тартылған сызаты бар, беті жылтыр дән. Масақ қылтығына, түсі мен масақша қабыршағының түк басуына, қылтықтары мен дәндерінің түсіне, т.б. байланысты бидайдың түрлері түршелерге бөлінеді, ал әрбір түрше сорттардан тұрады.

Мәтін мазмұнына қатысты дұрыс ақпарат

1) Тұқымы-қуыс, жұмыр, беті тегіс дән

2. 2) Бидай масағының пішіні доп тәрізді

3. 3) Бидайдың тамыр жүйесі шашақты, тарамданған

• екіншісі

• біріншісі

• үшеуі де бұрыс

• үшеуі де дұрыс

• үшіншісі

⋅Сазсырнай – сопақша келген, үлкендігі қаздың жұмыртқасындай саздан жасалған үрмелі аспап. Бұл аспапты кішкентай балалар мен жасөспірімдер ермек үшін пайдаланған, диапозоны аса үлкен емес. Сазсырнайда ойнай отырып, балалар аң-құстар мен табиғат дыбыстарына еліктеген.

⋅Сазсырнайдың шеңбер аумағы 15-18 см, жалпы ұзындығы 10-12 см болады. Ертеде 3-4 ойығы болса, қазіргі таңда 5-6 ойықтары салынады. Ойықтарды саусақпен басып, ерінге қиыстау тақап, үрлеп ойнайды. Сазсырнай үні жағымды, қоңыр әрі жұмсақ болады.

⋅Аспапты сапалы саз-балшықтан жасайды. Сазды илеген соң, оны біркелкі пішінге келтіріп, кептіреді. Кептірілген саз белгілі бір температурда қызған пеш ішіне салынып, күйдіріледі. Кейін дыбыс ойығы салынып, сыртқы жағын оюлармен өрнектейді.

⋅Сазсырнай аспабы 1971 жылы Отырар қаласының орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілгенде табылған болатын. Қазақ жерінің көп аймақтарында кең таралған. 

Мәтін бойынша қазіргі сазсырнай мен бұрынғы сазсырнай арасындағы айырмашылық

• сопақша келгенінде

• саздан жасалуында

• ойықтар санында

• қоңыр дауысында

• ойналу әдісінде

⋅Сазсырнай – сопақша келген, үлкендігі қаздың жұмыртқасындай саздан жасалған үрмелі аспап. Бұл аспапты кішкентай балалар мен жасөспірімдер ермек үшін пайдаланған, диапозоны аса үлкен емес. Сазсырнайда ойнай отырып, балалар аң-құстар мен табиғат дыбыстарына еліктеген.

⋅Сазсырнайдың шеңбер аумағы 15-18 см, жалпы ұзындығы 10-12 см болады. Ертеде 3-4 ойығы болса, қазіргі таңда 5-6 ойықтары салынады. Ойықтарды саусақпен басып, ерінге қиыстау тақап, үрлеп ойнайды. Сазсырнай үні жағымды, қоңыр әрі жұмсақ болады.

⋅Аспапты сапалы саз-балшықтан жасайды. Сазды илеген соң, оны біркелкі пішінге келтіріп, кептіреді. Кептірілген саз белгілі бір температурда қызған пеш ішіне салынып, күйдіріледі. Кейін дыбыс ойығы салынып, сыртқы жағын оюлармен өрнектейді.

⋅Сазсырнай аспабы 1971 жылы Отырар қаласының орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілгенде табылған болатын. Қазақ жерінің көп аймақтарында кең таралған. 

Сазсырнай неден жасалады?

• көк тастан

• саз балшықтан

• қызыл құмнан

• ақ тастан

• жұмыртқадан

⋅Сазсырнай – сопақша келген, үлкендігі қаздың жұмыртқасындай саздан жасалған үрмелі аспап. Бұл аспапты кішкентай балалар мен жасөспірімдер ермек үшін пайдаланған, диапозоны аса үлкен емес. Сазсырнайда ойнай отырып, балалар аң-құстар мен табиғат дыбыстарына еліктеген.

⋅Сазсырнайдың шеңбер аумағы 15-18 см, жалпы ұзындығы 10-12 см болады. Ертеде 3-4 ойығы болса, қазіргі таңда 5-6 ойықтары салынады. Ойықтарды саусақпен басып, ерінге қиыстау тақап, үрлеп ойнайды. Сазсырнай үні жағымды, қоңыр әрі жұмсақ болады.

⋅Аспапты сапалы саз-балшықтан жасайды. Сазды илеген соң, оны біркелкі пішінге келтіріп, кептіреді. Кептірілген саз белгілі бір температурда қызған пеш ішіне салынып, күйдіріледі. Кейін дыбыс ойығы салынып, сыртқы жағын оюлармен өрнектейді.

⋅Сазсырнай аспабы 1971 жылы Отырар қаласының орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілгенде табылған болатын. Қазақ жерінің көп аймақтарында кең таралған. 

Сазсырнайдың жасалуына қатысты дұрыс ақпарат(-тар)

1) Саз балшықты пештен алып шыққан соң илейді

2) Сазды илеген соң, біркелкі пішінге келтіреді

3) Қызған пеш ішіне салып күйдіреді

4) Шеібер аумағын 10-12 см қылады

• үшінші, төртінші

• екінші, үшінші

• бірінші, төртінші

• екінші, төртінші

• бірінші, екінші

⋅Сазсырнай – сопақша келген, үлкендігі қаздың жұмыртқасындай саздан жасалған үрмелі аспап. Бұл аспапты кішкентай балалар мен жасөспірімдер ермек үшін пайдаланған, диапозоны аса үлкен емес. Сазсырнайда ойнай отырып, балалар аң-құстар мен табиғат дыбыстарына еліктеген.

⋅Сазсырнайдың шеңбер аумағы 15-18 см, жалпы ұзындығы 10-12 см болады. Ертеде 3-4 ойығы болса, қазіргі таңда 5-6 ойықтары салынады. Ойықтарды саусақпен басып, ерінге қиыстау тақап, үрлеп ойнайды. Сазсырнай үні жағымды, қоңыр әрі жұмсақ болады.

⋅Аспапты сапалы саз-балшықтан жасайды. Сазды илеген соң, оны біркелкі пішінге келтіріп, кептіреді. Кептірілген саз белгілі бір температурда қызған пеш ішіне салынып, күйдіріледі. Кейін дыбыс ойығы салынып, сыртқы жағын оюлармен өрнектейді.

⋅Сазсырнай аспабы 1971 жылы Отырар қаласының орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілгенде табылған болатын. Қазақ жерінің көп аймақтарында кең таралған. 

Сазсырнай

• бір ішекті аспап

• көп ішекті аспап

• шертпелі аспап

• үрмелі аспап

• ұрмалы аспап

3-мәтін

Шығыс Қазақстан облысындағы бір-бірімен қолтықтасып жатқан Алтай, Тарбағатай,

Шыңғыстау деген үш таудың тарихы сонау Шыңғыс хан жорықтарынан басталатыны

белгілі. Тарбағатай тауының түпкі тарихына үңілсек, оның басынан өткен алмағайып

замандардың Шынғыс хан әулетімен байланысты екенін байкаймыз. Шыңғыс хан 1206

жылы Найман хандығын талқандап, қалын елді өз мекендерінен ығыстырып, Күшлік хан

Ертіс даласына, Жетісу аумағына бас сауғалап кеткеннен кейін, 1207 жылы жаулап алған

жерлерін балаларына үлестіріп берген. Сол кезде Шыңғыс ханның екінші ұлы Үгедейдің

ұлысына енген Зайсан көлі мен Тарбағатай және Жетісу аумағы болатын.

Тарбағатай тауы Сарыарқанын бел-белесті аласалау шокыларынан басталып, Қытай

жеріндегі Сауыр-Сайқан тауларына дейін 300 шақырымға созылып жатыр. Жалпақтығы

50 шақырымнан астам. Тастаудын тұсындағы биіктігі - 2991 метр. Ең биік шыңы -

Жалаулы. Таудың биік тұстарын мәңгі мұзарттар мекендеген. Тау өзеңдері осы

мұзарттардан бастау алады. Тарбағатай тауы шығыска карай Сарышоқы, Маңырак,

Жақсы Арғанаты, Жаман Арғанаты болып бөлініп барып, Алтай Сауырымен шектеседі.

Биік тау жазыққа қарай аласара береді де, Жон және Қаратау деген екі бөлек атаумен

енші алысады. Жонның биіктігі 2000-2500 метр болады. Ал енді Қаратау деген атауына

келетін болсак, бұлар - аласа таулар. Биіктігі, шамамен, 800-1000 метр. Бұған Доланқара,

Қызылтас, Кішкенетау, Ақтубек, Құсмұрын, Түйемойнак, Ботамойнак таулары жатады. Бул таулар, негізінен, қыстаулық жерлер.

Жалаулы шыңының шығыс жағына қарай орналасқан, шамамен, 1500- 2000 метр

биіктікте тұрған көздің аясындай ғана екі көл - әлемдік ғайыптардың қатарына косуға

татитындай тосын, кұпиялы құбылыс. Бұларды кейде Жасылкел, кейде Қосжасыл деп те

атайды. Суы жап-жасыл. Түбіне қарасаң, балдыр немесе басқадай су тубінде өсетін шөп

түрлері көрінбейді. Тағы бір ғажабы - жағасы айнадай теп-тегіс. Жалаулы басындағы

алып мұздақтардан еріп аққан су осы екі көлге құяды. Бірак осы су асып-төгіліп ешқайда

ағып шықпайды. Судын қайда кетіп жатқаны да беймәлім. Осы Жасылкел маңында

Қараайрық, Қызылбастау деген жерлер бар. Бір ерекшелігі, суыр індерінен ылғи көмір шығып жатады. Бұрын сол көмірлерді жаз жайлауда отырған шопан-бақташылар қапқа жиып алып, отынға пайдаланған.

Аршалы өзенінің бас жағындағы биіктен құлай ағып жатқан бұлақтың суын жергілікті

турғындар емге пайдаланады. Оның суына аршаны араластырып қайнатып, сал, күян,

сарық сияқты дерттерге қарсы дәру ретінде қолданады.

Тағы бір ғажайын қоныс - Елеке сазы. Мұның атауы Мұрын Елеке деген байдын

есіміне байланысты қойылған. Елеке сазы - екі таудың ортасына орналасқан жазық. Саз

десе - саз. Басқан аяғыңыздын асты былқ-былқ етіп, қалың түкті калы кілемнің үстінде

жүргендей рахаттанасыз. Бұл жерді «қой бүлдіргеннің мекені» деуге болады. Мұнда жаз

бойы жайылған малдың тұягынан қып-қызыл түс әсте арылмайды. «Ат тұяғын бояған»

деген сөз осыдан қалған.

Биіктігі 800-1000 метр болатын тау атаулары

• Қызылтас, Кішкенетау, Ақтүбек, Құсмұрын

• Сарышоқы, Қаратау, Ақтүбек, Маңырақ

• Елеке, Жаман Арғанаты, Құсмұрын, Сарышоқы

• Қаратау, Тарбағатай, Маңырак, Актүбек

• Жон, Маңырак, Жақсы Арғанаты, Қызылтас

3-мәтін

Шығыс Қазақстан облысындағы бір-бірімен қолтықтасып жатқан Алтай, Тарбағатай,

Шыңғыстау деген үш таудың тарихы сонау Шыңғыс хан жорықтарынан басталатыны

белгілі. Тарбағатай тауының түпкі тарихына үңілсек, оның басынан өткен алмағайып

замандардың Шынғыс хан әулетімен байланысты екенін байкаймыз. Шыңғыс хан 1206

жылы Найман хандығын талқандап, қалын елді өз мекендерінен ығыстырып, Күшлік хан

Ертіс даласына, Жетісу аумағына бас сауғалап кеткеннен кейін, 1207 жылы жаулап алған

жерлерін балаларына үлестіріп берген. Сол кезде Шыңғыс ханның екінші ұлы Үгедейдің

ұлысына енген Зайсан көлі мен Тарбағатай және Жетісу аумағы болатын.

Тарбағатай тауы Сарыарқанын бел-белесті аласалау шокыларынан басталып, Қытай

жеріндегі Сауыр-Сайқан тауларына дейін 300 шақырымға созылып жатыр. Жалпақтығы

50 шақырымнан астам. Тастаудын тұсындағы биіктігі - 2991 метр. Ең биік шыңы -

Жалаулы. Таудың биік тұстарын мәңгі мұзарттар мекендеген. Тау өзеңдері осы

мұзарттардан бастау алады. Тарбағатай тауы шығыска карай Сарышоқы, Маңырак,

Жақсы Арғанаты, Жаман Арғанаты болып бөлініп барып, Алтай Сауырымен шектеседі.

Биік тау жазыққа қарай аласара береді де, Жон және Қаратау деген екі бөлек атаумен

енші алысады. Жонның биіктігі 2000-2500 метр болады. Ал енді Қаратау деген атауына

келетін болсак, бұлар - аласа таулар. Биіктігі, шамамен, 800-1000 метр. Бұған Доланқара,

Қызылтас, Кішкенетау, Ақтубек, Құсмұрын, Түйемойнак, Ботамойнак таулары жатады. Бул таулар, негізінен, қыстаулық жерлер.

Жалаулы шыңының шығыс жағына қарай орналасқан, шамамен, 1500- 2000 метр

биіктікте тұрған көздің аясындай ғана екі көл - әлемдік ғайыптардың қатарына косуға

татитындай тосын, кұпиялы құбылыс. Бұларды кейде Жасылкел, кейде Қосжасыл деп те

атайды. Суы жап-жасыл. Түбіне қарасаң, балдыр немесе басқадай су тубінде өсетін шөп

түрлері көрінбейді. Тағы бір ғажабы - жағасы айнадай теп-тегіс. Жалаулы басындағы

алып мұздақтардан еріп аққан су осы екі көлге құяды. Бірак осы су асып-төгіліп ешқайда

ағып шықпайды. Судын қайда кетіп жатқаны да беймәлім. Осы Жасылкел маңында

Қараайрық, Қызылбастау деген жерлер бар. Бір ерекшелігі, суыр індерінен ылғи көмір шығып жатады. Бұрын сол көмірлерді жаз жайлауда отырған шопан-бақташылар қапқа жиып алып, отынға пайдаланған.

Аршалы өзенінің бас жағындағы биіктен құлай ағып жатқан бұлақтың суын жергілікті

турғындар емге пайдаланады. Оның суына аршаны араластырып қайнатып, сал, күян,

сарық сияқты дерттерге қарсы дәру ретінде қолданады.

Тағы бір ғажайын қоныс - Елеке сазы. Мұның атауы Мұрын Елеке деген байдын

есіміне байланысты қойылған. Елеке сазы - екі таудың ортасына орналасқан жазық. Саз

десе - саз. Басқан аяғыңыздын асты былқ-былқ етіп, қалың түкті калы кілемнің үстінде

жүргендей рахаттанасыз. Бұл жерді «қой бүлдіргеннің мекені» деуге болады. Мұнда жаз

бойы жайылған малдың тұягынан қып-қызыл түс әсте арылмайды. «Ат тұяғын бояған»

деген сөз осыдан қалған.

Жалаулы мұздактарының екі көлге ағып кұятын суының ерекшелігі

• түсін өзгертіп отыруы

• көл суының жасылдығы

• судың ешқайда ағып шықпауы

• емдік қасиетінің болуы

• түбінен шөптердің көрінбеуі

3-мәтін

Шығыс Қазақстан облысындағы бір-бірімен қолтықтасып жатқан Алтай, Тарбағатай,

Шыңғыстау деген үш таудың тарихы сонау Шыңғыс хан жорықтарынан басталатыны

белгілі. Тарбағатай тауының түпкі тарихына үңілсек, оның басынан өткен алмағайып

замандардың Шынғыс хан әулетімен байланысты екенін байкаймыз. Шыңғыс хан 1206

жылы Найман хандығын талқандап, қалын елді өз мекендерінен ығыстырып, Күшлік хан

Ертіс даласына, Жетісу аумағына бас сауғалап кеткеннен кейін, 1207 жылы жаулап алған

жерлерін балаларына үлестіріп берген. Сол кезде Шыңғыс ханның екінші ұлы Үгедейдің

ұлысына енген Зайсан көлі мен Тарбағатай және Жетісу аумағы болатын.

Тарбағатай тауы Сарыарқанын бел-белесті аласалау шокыларынан басталып, Қытай

жеріндегі Сауыр-Сайқан тауларына дейін 300 шақырымға созылып жатыр. Жалпақтығы

50 шақырымнан астам. Тастаудын тұсындағы биіктігі - 2991 метр. Ең биік шыңы -

Жалаулы. Таудың биік тұстарын мәңгі мұзарттар мекендеген. Тау өзеңдері осы

мұзарттардан бастау алады. Тарбағатай тауы шығыска карай Сарышоқы, Маңырак,

Жақсы Арғанаты, Жаман Арғанаты болып бөлініп барып, Алтай Сауырымен шектеседі.

Биік тау жазыққа қарай аласара береді де, Жон және Қаратау деген екі бөлек атаумен

енші алысады. Жонның биіктігі 2000-2500 метр болады. Ал енді Қаратау деген атауына

келетін болсак, бұлар - аласа таулар. Биіктігі, шамамен, 800-1000 метр. Бұған Доланқара,

Қызылтас, Кішкенетау, Ақтубек, Құсмұрын, Түйемойнак, Ботамойнак таулары жатады. Бул таулар, негізінен, қыстаулық жерлер.

Жалаулы шыңының шығыс жағына қарай орналасқан, шамамен, 1500- 2000 метр

биіктікте тұрған көздің аясындай ғана екі көл - әлемдік ғайыптардың қатарына косуға

татитындай тосын, кұпиялы құбылыс. Бұларды кейде Жасылкел, кейде Қосжасыл деп те

атайды. Суы жап-жасыл. Түбіне қарасаң, балдыр немесе басқадай су тубінде өсетін шөп

түрлері көрінбейді. Тағы бір ғажабы - жағасы айнадай теп-тегіс. Жалаулы басындағы

алып мұздақтардан еріп аққан су осы екі көлге құяды. Бірак осы су асып-төгіліп ешқайда

ағып шықпайды. Судын қайда кетіп жатқаны да беймәлім. Осы Жасылкел маңында

Қараайрық, Қызылбастау деген жерлер бар. Бір ерекшелігі, суыр індерінен ылғи көмір шығып жатады. Бұрын сол көмірлерді жаз жайлауда отырған шопан-бақташылар қапқа жиып алып, отынға пайдаланған.

Аршалы өзенінің бас жағындағы биіктен құлай ағып жатқан бұлақтың суын жергілікті

турғындар емге пайдаланады. Оның суына аршаны араластырып қайнатып, сал, күян,

сарық сияқты дерттерге қарсы дәру ретінде қолданады.

Тағы бір ғажайын қоныс - Елеке сазы. Мұның атауы Мұрын Елеке деген байдын

есіміне байланысты қойылған. Елеке сазы - екі таудың ортасына орналасқан жазық. Саз

десе - саз. Басқан аяғыңыздын асты былқ-былқ етіп, қалың түкті калы кілемнің үстінде

жүргендей рахаттанасыз. Бұл жерді «қой бүлдіргеннің мекені» деуге болады. Мұнда жаз

бойы жайылған малдың тұягынан қып-қызыл түс әсте арылмайды. «Ат тұяғын бояған»

деген сөз осыдан қалған.

"Ат тұяғын бояған" деген сөздің шығуына себеп

• басқан аяғыңның асты былқылдауы

• Елеке елінде қой малының көптігі

• Мұрын Елеке деген байдың болуы

• Елеке қоңысында бүлдіргеннің көптігі

• Елеке сазының тау ортасында орналасуы

3-мәтін

Шығыс Қазақстан облысындағы бір-бірімен қолтықтасып жатқан Алтай, Тарбағатай,

Шыңғыстау деген үш таудың тарихы сонау Шыңғыс хан жорықтарынан басталатыны

белгілі. Тарбағатай тауының түпкі тарихына үңілсек, оның басынан өткен алмағайып

замандардың Шынғыс хан әулетімен байланысты екенін байкаймыз. Шыңғыс хан 1206

жылы Найман хандығын талқандап, қалын елді өз мекендерінен ығыстырып, Күшлік хан

Ертіс даласына, Жетісу аумағына бас сауғалап кеткеннен кейін, 1207 жылы жаулап алған

жерлерін балаларына үлестіріп берген. Сол кезде Шыңғыс ханның екінші ұлы Үгедейдің

ұлысына енген Зайсан көлі мен Тарбағатай және Жетісу аумағы болатын.

Тарбағатай тауы Сарыарқанын бел-белесті аласалау шокыларынан басталып, Қытай

жеріндегі Сауыр-Сайқан тауларына дейін 300 шақырымға созылып жатыр. Жалпақтығы

50 шақырымнан астам. Тастаудын тұсындағы биіктігі - 2991 метр. Ең биік шыңы -

Жалаулы. Таудың биік тұстарын мәңгі мұзарттар мекендеген. Тау өзеңдері осы

мұзарттардан бастау алады. Тарбағатай тауы шығыска карай Сарышоқы, Маңырак,

Жақсы Арғанаты, Жаман Арғанаты болып бөлініп барып, Алтай Сауырымен шектеседі.

Биік тау жазыққа қарай аласара береді де, Жон және Қаратау деген екі бөлек атаумен

енші алысады. Жонның биіктігі 2000-2500 метр болады. Ал енді Қаратау деген атауына

келетін болсак, бұлар - аласа таулар. Биіктігі, шамамен, 800-1000 метр. Бұған Доланқара,

Қызылтас, Кішкенетау, Ақтубек, Құсмұрын, Түйемойнак, Ботамойнак таулары жатады. Бул таулар, негізінен, қыстаулық жерлер.

Жалаулы шыңының шығыс жағына қарай орналасқан, шамамен, 1500- 2000 метр

биіктікте тұрған көздің аясындай ғана екі көл - әлемдік ғайыптардың қатарына косуға

татитындай тосын, кұпиялы құбылыс. Бұларды кейде Жасылкөл, кейде Қосжасыл деп те

атайды. Суы жап-жасыл. Түбіне қарасаң, балдыр немесе басқадай су тубінде өсетін шөп

түрлері көрінбейді. Тағы бір ғажабы - жағасы айнадай теп-тегіс. Жалаулы басындағы

алып мұздақтардан еріп аққан су осы екі көлге құяды. Бірак осы су асып-төгіліп ешқайда

ағып шықпайды. Судын қайда кетіп жатқаны да беймәлім. Осы Жасылкел маңында

Қараайрық, Қызылбастау деген жерлер бар. Бір ерекшелігі, суыр індерінен ылғи көмір шығып жатады. Бұрын сол көмірлерді жаз жайлауда отырған шопан-бақташылар қапқа жиып алып, отынға пайдаланған.

Аршалы өзенінің бас жағындағы биіктен құлай ағып жатқан бұлақтың суын жергілікті

турғындар емге пайдаланады. Оның суына аршаны араластырып қайнатып, сал, күян,

сарық сияқты дерттерге қарсы дәру ретінде қолданады.

Тағы бір ғажайын қоныс - Елеке сазы. Мұның атауы Мұрын Елеке деген байдын

есіміне байланысты қойылған. Елеке сазы - екі таудың ортасына орналасқан жазық. Саз

десе - саз. Басқан аяғыңыздын асты былқ-былқ етіп, қалың түкті калы кілемнің үстінде

жүргендей рахаттанасыз. Бұл жерді «қой бүлдіргеннің мекені» деуге болады. Мұнда жаз

бойы жайылған малдың тұягынан қып-қызыл түс әсте арылмайды. «Ат тұяғын бояған»

деген сөз осыдан қалған.

Мәтін мазмұнына сай келмейтін нұсқа

• Қосжасыл арнасынан асып, Жалаулыға құяды

• Жалаулы тарбағатай тауының биік шыңы

• Тарбағатайдың жалпақтығы елу шақырымнан астам

• Тау өзеңдері мұзарттан бастау алады

• Елеке сазы екі таудың ортасында орналасқан жазық