МОДО дайындық3 Серік ағайдан

Әлемдегі ең алғашқы СЭС Қазақстанда салынған

Кішігірім Зырян атты тау-кен қалашығының байырғы тұрғындары мен мұрағатшылары Березов өзенінде орналасқан әлемдегі алғашқы СЭС жұмыс істеген жерге ескерткіш қоюды ұсынған. Тарихшылардың пайымдауынша бұл гидростанса Сьерра-Невададағы СЭС-тан бұрын жұмыс істеп кеткен. Бұған дереу сеніп кету қиын, бірақ тарихшылар Қазақстандағы және әлемдегі ең алғашқы СЭС-тің 1892 жылы кенге бай Зырян кенішінің жанында салынғанына кәміл сенімді. Сьерра-Невададағы СЭС тура осы жылы салынған, бірақ кішкене кештеу. Мұрағатшылардың айтуы бойынша, Зыряндағы СЭС-ті салу барысында инженер-гидротехниктер осыған дейін қолдану мүмкін емес деген су ағынын реттеу технологиясын қолданған. Соның нәтижесінде өзендегі су деңгейі дереу азайып кетсе де, станса жыл бойы тоқтамай жұмыс істей алған. Тарих осы керемет жоба авторының атын да сақтап қалған, ол тау-кен инженері Николай Кокшаров екен. Өкінішке орай, СЭС біздің күнімізге дейін жетпеген. Тек қана архив суреттері қалған.

СЭС салынған өзен?

• Ертіс

• Үлбі

• Бұқтырма

• Березов

Кішігірім Зырян атты тау-кен қалашығының байырғы тұрғындары мен мұрағатшылары Березов өзенінде орналасқан әлемдегі алғашқы СЭС жұмыс істеген жерге ескерткіш қоюды ұсынған. Тарихшылардың пайымдауынша бұл гидростанса Сьерра-Невададағы СЭС-тан бұрын жұмыс істеп кеткен. Бұған дереу сеніп кету қиын, бірақ тарихшылар Қазақстандағы және әлемдегі ең алғашқы СЭС-тің 1892 жылы кенге бай Зырян кенішінің жанында салынғанына кәміл сенімді. Сьерра-Невададағы СЭС тура осы жылы салынған, бірақ кішкене кештеу. Мұрағатшылардың айтуы бойынша, Зыряндағы СЭС-ті салу барысында инженер-гидротехниктер осыған дейін қолдану мүмкін емес деген су ағынын реттеу технологиясын қолданған. Соның нәтижесінде өзендегі су деңгейі дереу азайып кетсе де, станса жыл бойы тоқтамай жұмыс істей алған. Тарих осы керемет жоба авторының атын да сақтап қалған, ол тау-кен инженері Николай Кокшаров екен. Өкінішке орай, СЭС біздің күнімізге дейін жетпеген. Тек қана архив суреттері қалған.

СЭС-ті салу кезінде инженер-гидротехниктер қолданған технология:

• Су ағынын реттеу технологиясы

• Экологиялық технология

• Энергияны көп алу технологиясы

• Суды тоқтату технологиясы

Кішігірім Зырян атты тау-кен қалашығының байырғы тұрғындары мен мұрағатшылары Березов өзенінде орналасқан әлемдегі алғашқы СЭС жұмыс істеген жерге ескерткіш қоюды ұсынған. Тарихшылардың пайымдауынша бұл гидростанса Сьерра-Невададағы СЭС-тан бұрын жұмыс істеп кеткен. Бұған дереу сеніп кету қиын, бірақ тарихшылар Қазақстандағы және әлемдегі ең алғашқы СЭС-тің 1892 жылы кенге бай Зырян кенішінің жанында салынғанына кәміл сенімді. Сьерра-Невададағы СЭС тура осы жылы салынған, бірақ кішкене кештеу. Мұрағатшылардың айтуы бойынша, Зыряндағы СЭС-ті салу барысында инженер-гидротехниктер осыған дейін қолдану мүмкін емес деген су ағынын реттеу технологиясын қолданған. Соның нәтижесінде өзендегі су деңгейі дереу азайып кетсе де, станса жыл бойы тоқтамай жұмыс істей алған. Тарих осы керемет жоба авторының атын да сақтап қалған, ол тау-кен инженері Николай Кокшаров екен. Өкінішке орай, СЭС біздің күнімізге дейін жетпеген. Тек қана архив суреттері қалған.

СЭС салудағы мақсат

• Баламалы энергия көзін табу қажеттілігі

• Кен өндіруге энергияның қажеттілігі

• Апатқа соқтыруы мүмкін су деңгейін реттеу

• Егін шарушылығына су қорын жинақтау

Aридті аймақтың қалыптасуы

Aтмосфералық жауын-шашынның қалыптасуына байланысты орографиялық, конденсациялық және фронтальды түрлері бар. Орографиялық жауын кезінде жаңбыр көлеңкесі құбылысы байқалады. Жаңбыр көлеңкесі таулы аймақтарда орын алады. Нәтижесінде таудың ық жағында аридті аймақтар қалыптасады. Орографиялық жауын кезінде температуралық градиент ауытқулары пайда болады. А және В нүктелері арасында ылғалды (-1°С) ал, В және С нүктелері аралығында құрғақ (+1°С) адиобаттық градиенті орын алады.

Oрографиялық жаңбырға әсер ететін жер бедері?

• Жазық

• Ойпат

• Тау

• Жыра

Aридті аймақтың қалыптасуы

Aтмосфералық жауын-шашынның қалыптасуына байланысты орографиялық, конденсациялық және фронтальды түрлері бар. Орографиялық жауын кезінде жаңбыр көлеңкесі құбылысы байқалады. Жаңбыр көлеңкесі таулы аймақтарда орын алады. Нәтижесінде таудың ық жағында аридті аймақтар қалыптасады. Орографиялық жауын кезінде температуралық градиент ауытқулары пайда болады. А және В нүктелері арасында ылғалды (-1°С) ал, В және С нүктелері аралығында құрғақ (+1°С) адиобаттық градиенті орын алады.

Пайымдаулардың ішіндегі дұрысы

• Орографиялық жаңбыр аймағында құрғақ градиент орын алады

• Жаңбыр көлеңкесі аймағында шөлді аймақ қалыптасады

• Жаңбыр көлеңкесі аймағында таулы аймақ қалыптасады

• Сахарада жаңбыр көлеңкесі әсерінен қалыптасқан

Жаңбыр көлеңкесі құбылысының пайда болу себебі

• Жылы және суық фронттардың әсері

• Түнгі бриз әсері

• Жағалаудың жер бедері жазықты болуы

• Ылғалдан айырылған бұлттың таудың ық жақ бетіне өтуі

Aтмосфералық жауын-шашынның қалыптасуына байланысты орографиялық, конденсациялық және фронтальды түрлері бар. Орографиялық жауын кезінде жаңбыр көлеңкесі құбылысы байқалады. Жаңбыр көлеңкесі таулы аймақтарда орын алады. Нәтижесінде таудың ық жағында аридті аймақтар қалыптасады. Орографиялық жауын кезінде температуралық градиент ауытқулары пайда болады. А және В нүктелері арасында ылғалды (-1°С) ал, В және С нүктелері аралығында құрғақ (+1°С) адиобаттық градиенті орын алады.

А нүктесінде ауа температурасы +15⁰С болса, С нүктесіндегі ауа температурасы:

• +30⁰С

• +10⁰С

• +15⁰С 

• +17⁰С

Картадағы бояумен берілген елдерді ортақ қандай ұйым біріктіреді?

• ШЫҚҰ

• БҰҰ

• Түркі мемлекеттер ұйымы

• ЕурАзэс

Қазақстандағы Шарын каньоны жататын жер бедері

• Карст

• Бедленд  

• Морена

• Альпілік

200-300 км/сағ жылдамдықпен соғатын Торнадо желінің жиі болатын аймақтары            

• Ұлы көлдер жазығы

• Кордильера және Апалач

• .Орталық және Апалач

• Орталық және Ұлы жазықтар