№8. ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ӨНЕР ДАМУЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Ортағасырларда өсіп келе жатқан қалаларға және король өкіметіне қажет болған адамдар тобы:

• Сауатты адамдар

• Тұрақты кәсіпқой әскер

• Буржуазия өкілдері

• Өнеркәсіп пролетариаты

Answer explanation

Дұрыс жауап: А) Сауатты адамдар

📝 Толық түсіндірме:

• Ортағасырлық қалаларда сауда-саттық дамыды → бұл пайданы есептеу, құжат жүргізу, қалалық кеңесте іс қағаздарын жүргізу сияқты практикалық қажеттіліктер туғызды.

• Мұндай міндеттерді тек сауатты адамдар ғана атқара алатын еді: жазу, оқу, арифметика білу қажет болды.

• Бұл адамдар: хатшылар, есепшілер, нотариустар, қалалық кеңес мүшелері, мұғалімдер.

• Мәтіннің өзінде де:

  «Саудадан түсетін пайданы есептеу, қалалық кеңестерде іс жүргізу қажеттігі туды» – делінген.

🧠 Есте сақта:

Сауда → есеп → сауатты кадр → әкімшілік жүйе.

Неге дұрыс: мәтінде сауданың пайдасын есептеу, қалалық кеңестерде іс жүргізу қажеттігі туып, сол үшін оқи-жаза алатын, арифметика білетін адамдар керек болғаны айтылған. Бұл — хатшылар, қаражатшы-есепшілер, нотариустар, кеңес хаттамашылары сияқты лауазымдар.

Ортағасырлық қалаларда сауатты адамдарға сұраныстың артуының басты себебі (-тері):

• Саудадан түсетін пайдасын есептеу

• Жерді қоршау қозғалысы

• Ауылшаруашылығында еңбек өнімділігінің артуы

• Қалалардан ауылға көшу

• Қалалық кеңестерде іс жүргізу

Answer explanation

✅ Дұрыс жауаптар: A және E

Себебі бұл екеуі ортағасырлық қалалардың әкімшілік, қаржылық, құқықтық және бюрократиялық құрылымында сауаттылықтың шешуші рөлін көрсетеді.

---

🔍 A) Саудадан түсетін пайдасын есептеу – ✅

• Мәтіннен нақты:

  «Саудадан түсетін пайданы есептеу қажеттігі туды»

• Сауда кеңейген сайын тауар айналымы мен салықтар күрделене түсті.

• Есепшілерге, қойма тізімшілеріне, баж жинаушыларға оқу–жазу мен арифметика қажет болды.

• 💡 Бұл — экономикалық сауаттылықтың тууы.

---

🔍 E) Қалалық кеңестерде іс жүргізу – ✅

• Мәтіннен нақты:

  «Қалалық кеңестерде іс жүргізу қажеттігі туды»

• Кеңес қаулылары, сот істері, салық хаттамалары, мөрлеу құжаттары сауатты адамдарсыз жүргізілмейтін.

• Бұл – құқықтық және әкімшілік сауаттың сұранысы.

Қалалық кеңестерде сауатты кадрдың қажет болу себебі:

• Іс жүргізу үшін

• Шаруашылық жүргізу үшін

• Қалаларға қамал салу үшін

• Әскер жинау үшін

Answer explanation

✅ Дұрыс жауап: A) Іс жүргізу үшін

📌 Неге дұрыс?

• Орта ғасырда қалаларда кеңес ұйымдары құрылып, олар әртүрлі әкімшілік, қаржылық және құқықтық шешімдер қабылдай бастады.

• Бұл үшін құжаттар жазу, шешімдер хаттамасын жүргізу, салық тізімдерін жасау қажет болды.

• Осы себепті оқу-жазу білетін сауатты хатшылар, кеңесшілер, есепшілер сұранысқа ие болды.

• Мәтінде нақты жазылған:

  «Қалалық кеңестерде іс жүргізу қажеттігі туды.»

  🧠 Есте сақтау үшін:

  «Қалалық кеңес ≠ қамал ≠ әскер»
  Қалалық кеңес = іс жүргізу = сауатты кадр ✅

Қалаларда шіркеу мектебінен бөлек ашылған оқу орындары:

• Жекеменшік немесе қалалық кеңес қаржыландыратын мектептер

• Әскери кадет корпустары

• Сарай мектептері

• Монастырь мектептері

Answer explanation

🧠 Дұрыс жауап: A) Жекеменшік немесе қалалық кеңес қаржыландыратын мектептер

🏙️ Неліктен дұрыс?

Орта ғасырларда қалалардың экономикалық және әкімшілік маңызы өскен сайын, сауатты адамдарға сұраныс күрт артты. Бұған дейінгі білім беру негізінен шіркеу мен монастырьларға тәуелді болса, енді жаңа сипаттағы зайырлы мектептер қажет бола бастады:

• Бұл мектептерді қалалық кеңестер, яғни муниципалдық билік немесе бай жекеменшік меценаттар қаржыландырды.

• Олардың басты мақсаты – іс жүргізу, бухгалтерлік есеп, сауда мен заң ісі үшін білімді кадрлар дайындау.

• Мұнда оқу-жазу, арифметика, кейде табиғаттану, қалалық құқық негіздері де оқытылды.

• Бұл мектептер шіркеуден тәуелсіз болды, сол себепті оларды зайырлы (светтік) оқу орындары деп санауға болады.

🧾 Мәтінге сілтеме:

«Шіркеу мектебінен бөлек, жекеменшік немесе қала кеңесі қаржыландырған мектептер ашыла бастады. Олар жазу мен арифметиканы жақсы оқытты және табиғаттану туралы мағлұматтар берді.»

Ортағасырлық қалаларда ашылған жаңа мектептердің шіркеу мектептеріне қарағанда артықшылығы (-тары):

• Қолөнер мен әскери істерге оқытты

• Тарих пен поэзияға оқытты

• Физика, математика, философияны тәуір оқытты

• Жазу мен арифметиканы тәуір оқытты

• Табиғаттану жөнінде мағлұматтар берді

Answer explanation

Дұрыс жауаптар: A және E

✅ A) Жазу мен арифметиканы тәуір оқытты

➤ Мәтінге сәйкес:

«Бұл мектептер жазу мен арифметиканы тәуір оқытты…»

📌 Мағынасы:

• Ортағасырлық шіркеу мектептері негізінен діни бағытта білім берді: латын грамматикасы, псалтырь, библиялық мәтіндер жаттау.

• Ал қалаларда ашылған жаңа мектептер практикалық өмірге бейімделіп, жазу мен есепке ерекше көңіл бөлді.

• Бұл – қалалық кеңестерде іс жүргізу, саудада пайда есептеу, құжат дайындау, хаттама жүргізу сияқты нақты өмірлік дағдылар үшін қажет болды.

---

✅ E) Табиғаттану жөнінде мағлұматтар берді

➤ Мәтінге сәйкес:

«...табиғаттану жөнінде мағлұматтар берді.»

📌 Мағынасы:

• Бұл жаңа мектептердің шіркеуден айырмашылығы — зайырлы пәндерді де қамтығанында.

• Табиғаттану (жаратылыстану) – қоршаған әлемді, тіршілік иелерін, табиғи құбылыстарды бақылауға негізделген ғылымның алғашқы формасы.

• Бұл пән адамның табиғатқа деген рационалды көзқарасын қалыптастырып, діни көзқарастан тыс білім алуға жол ашты.

• Шіркеу мектептері мұндай пәндерді оқытпаған, тіпті кей жағдайда тыйым салған.

Ортағасырлық Еуропада тұңғыш университеттер пайда болған кезең:

• XVI ғасыр

• XI ғасыр

• XII ғасыр

• XIII ғасыр

Ортағасырлық Еуропада университеттер ашылған қалалар:

• Өзен өткелдерінің бойындағы қалаларда

• Шіркеу төңірегінде қалыптасқан қалаларда

• Атақты феодалдар бекіністерінің маңындағы қалаларда

• Атақты мұғалімдері бар қалаларда

Answer explanation

🧠 Дұрыс жауап: D) Атақты мұғалімдері бар қалаларда

🟩 Неліктен бұл жауап дұрыс?

Мәтіннің дәл үзіндісі:

«Олар атақты мұғалімдері бар қалаларда ғана ашылды.»

Бұл сөйлемнің мәнін толық түсіну үшін төмендегідей факторларды ескеру қажет:

📌 1. Ортағасырлық университеттің басты белгісі — ұстаздың беделі

• Орта ғасырларда университеттер мемлекеттік жоспармен емес, көбінесе ғалымдардың айналасына топтасқан білім ошақтары ретінде құрылды.

• Егер белгілі бір қалада беделді ұстаз, мысалы, теолог, логик, заңгер немесе философ өмір сүріп, дәріс оқыса — сол қалаға студенттер ағыла бастайтын.

• Мысалы, Болоньяда — құқық, Парижде — теология, Салернода — медицина.

📌 2. Университетті ұстаз “тартады”

• Көптеген алғашқы университеттердің құрылуы — жеке ұстаздың беделі мен шәкірттерінің санына байланысты.

• Бұл — ғылымға сұраныс, ұстаздың жеке харизмасы мен деңгейіне сүйенетін жүйе болды.

🏁 Сондықтан:

Университет орналасуын анықтауда географиялық, әкімшілік, әскери емес, ғылыми-академиялық фактор шешуші рөл атқарды.

Университеттерде оқыту жүргізілген тіл:

• Араб тілінде

• Латын тілінде

• Неміс тілінде

• Ағылшын тілінде

Answer explanation

🧠 Дұрыс жауап: B) Латын тілінде

📌 Мәтіннен нақты дәйек:

«Оқу латын тілінде жүргізілді, сондықтан бұл университеттерде көптеген елдердің жастары оқи алатын еді.»

✍️ Түсіндірме:

• Ортағасырлық Еуропадағы алғашқы университеттерде (мысалы, Болонья, Париж, Оксфорд) латын тілі — ғылым мен білімнің бірыңғай халықаралық тілі болды.

• Латын тілі:

  • Дәрістер мен оқулықтардың негізгі тілі болды.

  • Студенттер мен ұстаздар әртүрлі елдерден келсе де, бір-бірімен осы тіл арқылы еркін тілдесті.

  • Бұл университеттерді "интернационал" білім орталығына айналдырды.

• Сонымен қатар, латын тілі – католик шіркеуінің ресми тілі, сондықтан шіркеуге тәуелді болған кезеңдерде де ол білім тілі ретінде бекіді.

Ортағасырлық университеттердің ерекшеліктерін көрсетіңіз:

• XII ғасырда пайда болды

• Тек король отбасы мүшелері үшін ашылды

• Атақты ұстаздары бар қалаларда орналасты

• Оқу барлық жерде ұлттық тілде жүргізілді

• Оқу латын тілінде жүргізілді

Тәжірибе мен бақылауды ғылымның негізі деп санаған ортағасырлық ағылшын ғалымы:

• Роджер Бэкон

• Иоганн Гутенберг

• Флавио Бьондо

• Николо Тесла

• Джеймс Уатт

Answer explanation

✅ Дұрыс жауап: A) Роджер Бэкон

---

📚 Толық түсіндірме:

Роджер Бэкон — XIII ғасырда өмір сүрген ағылшын ғалымы-философ, ғылымда тәжірибе мен бақылауды басты құрал деп санады. Ол мынадай қағиданы ұстанды:

“Ғылымның мақсаты — табиғатты зерттеп, оны адам игілігіне қызмет еттіру.”

Ол өзінің зертханасында:

• Магнит пен стрелка арқылы навигациялық тәжірибелер жасады

• Үлкейткіш шыны арқылы микродүниені бақылауға тырысты

• Тек қолмен емес, тәжірибемен дәлелдеуді ғылымға негіз етті

---

❌ Қате жауаптар неге дұрыс емес:

• B) Иоганн Гутенберг – алғашқы кітап басып шығару құрылғысын ойлап тапқан неміс шебері, бірақ ол ғылыми әдістеме саласында еңбек етпеген.

• C) Флавио Бьондо – итальяндық тарихшы, бірақ бақылау мен тәжірибе туралы ғылымға үлес қоспаған.

• D) Николо Тесла – көрнекті өнертапқыш, бірақ ол XIX ғасырда өмір сүрді.

• E) Джеймс Уатт – бу машинасын жетілдірген өнертапқыш, бірақ орта ғасыр емес, индустрия дәуірінің тұлғасы.