Қасқыр – жыртқыш аң. Тұрғылықты жері – жердің солтүстік жарты шеңберінде.

Қасқырдың өзге хайуандардан дара, олардың ешқайсысына ұқсамайтын қасиеттері көп. Оның бойындағы осындай ерекшеліктерге негізделіп айтылатын аңыздар да жетерлік. Солардың бірі түркілердің түпнегізін көкбөрімен байланыстыруы. Қасқырлардың ішіндегі көк аспан түстес келетіндері мен ақ қасқырлар аса киелі хайуан болып есептеледі. Олардың адамдарға көрінуі де сирек. Мұндай көкбөрілермен кезіккен адам да «тегін адам емес, киелі қасиеттерге ие кісі» болып табылады.

Қасқыр – қайсар, аса сақ хайуан. Қайсарлығы – оның кез келген айқаста жеңіске жеткенше не жеңіліп, демі үзілгенше шайқасуынан көрінеді. Ал аса сақ, аса қулығы әр түрлі әрекеттеріне байланысты айтылған. Бірде бір сұр қасқыр ауыл-үйдің арасына кіріп кетеді. Қиқулап қуа жөнелген топ алдында ғана келе жатқан қасқырдан демде көз жазады да қалады. Ары іздейді, бері іздейді, жоқ. Кейін артынан анықтап білсе, арлан қасқыр ауыл арасында тұрған электр желісінің бағанасын құшақтап, тікесінентік тұра қалған екен. Сұр бағана мен сұр қасқыр ешкімнің назарына да ілікпепті. Қасқырдың ақылдығына танданысқан топ, бастарын шайқаса тарқасыпты.

Қазір қасқыр аса азулы, жыртқыш ретінде суреттеледі. Әлі де солай. Бұғауға көнбейтін тұз тағысының аса жыртқыштығын дәріптеудің ең көрнекті үлгісі – «Көксерек» фильмі. Мұнда қасқырдың адам үстемдігіне еш көнбейтіндігінің ең нанымды дәлелі Көксеректің баланы жарып кетуінен айқын көрініс табады. Бұл – қасқырдың мейіріммен ұстауға да көнбейтіндігінің дәлелі.

Қасқыр – дала тағысы. Киелі саналатын көкбөрі тұқымына қатысты тағы бір дерек, ол – оның отбасына беріктігі. Қасқыр бір ғана отбасына ие және ол – бөлтірік тәрбиесін толықтай өз мойнына алған хайуан. Ауыздандыру, бөлтірігін көкжалға айналдыру, бәрі-бәрі – осы ата қасқырдың құзырындағы міндет. Өзге хайуандарда жоқ осы қасиеттер киелі жаратылыс иесін әр кез даралап тұрады.

Тағылардың ішіндегі қасқырдың ерекшелігі?

Қасқыр – жыртқыш аң. Тұрғылықты жері – жердің солтүстік жарты шеңберінде.

Қасқырдың өзге хайуандардан дара, олардың ешқайсысына ұқсамайтын қасиеттері көп. Оның бойындағы осындай ерекшеліктерге негізделіп айтылатын аңыздар да жетерлік. Солардың бірі түркілердің түпнегізін көкбөрімен байланыстыруы. Қасқырлардың ішіндегі көк аспан түстес келетіндері мен ақ қасқырлар аса киелі хайуан болып есептеледі. Олардың адамдарға көрінуі де сирек. Мұндай көкбөрілермен кезіккен адам да «тегін адам емес, киелі қасиеттерге ие кісі» болып табылады.

Қасқыр – қайсар, аса сақ хайуан. Қайсарлығы – оның кез келген айқаста жеңіске жеткенше не жеңіліп, демі үзілгенше шайқасуынан көрінеді. Ал аса сақ, аса қулығы әр түрлі әрекеттеріне байланысты айтылған. Бірде бір сұр қасқыр ауыл-үйдің арасына кіріп кетеді. Қиқулап қуа жөнелген топ алдында ғана келе жатқан қасқырдан демде көз жазады да қалады. Ары іздейді, бері іздейді, жоқ. Кейін артынан анықтап білсе, арлан қасқыр ауыл арасында тұрған электр желісінің бағанасын құшақтап, тікесінентік тұра қалған екен. Сұр бағана мен сұр қасқыр ешкімнің назарына да ілікпепті. Қасқырдың ақылдығына танданысқан топ, бастарын шайқаса тарқасыпты.

Қазір қасқыр аса азулы, жыртқыш ретінде суреттеледі. Әлі де солай. Бұғауға көнбейтін тұз тағысының аса жыртқыштығын дәріптеудің ең көрнекті үлгісі – «Көксерек» фильмі. Мұнда қасқырдың адам үстемдігіне еш көнбейтіндігінің ең нанымды дәлелі Көксеректің баланы жарып кетуінен айқын көрініс табады. Бұл – қасқырдың мейіріммен ұстауға да көнбейтіндігінің дәлелі.

Қасқыр – дала тағысы. Киелі саналатын көкбөрі тұқымына қатысты тағы бір дерек, ол – оның отбасына беріктігі. Қасқыр бір ғана отбасына ие және ол – бөлтірік тәрбиесін толықтай өз мойнына алған хайуан. Ауыздандыру, бөлтірігін көкжалға айналдыру, бәрі-бәрі – осы ата қасқырдың құзырындағы міндет. Өзге хайуандарда жоқ осы қасиеттер киелі жаратылыс иесін әр кез даралап тұрады.

Көк бөрінің күшігі?

Қасқыр – жыртқыш аң. Тұрғылықты жері – жердің солтүстік жарты шеңберінде.

Қасқырдың өзге хайуандардан дара, олардың ешқайсысына ұқсамайтын қасиеттері көп. Оның бойындағы осындай ерекшеліктерге негізделіп айтылатын аңыздар да жетерлік. Солардың бірі түркілердің түпнегізін көкбөрімен байланыстыруы. Қасқырлардың ішіндегі көк аспан түстес келетіндері мен ақ қасқырлар аса киелі хайуан болып есептеледі. Олардың адамдарға көрінуі де сирек. Мұндай көкбөрілермен кезіккен адам да «тегін адам емес, киелі қасиеттерге ие кісі» болып табылады.

Қасқыр – қайсар, аса сақ хайуан. Қайсарлығы – оның кез келген айқаста жеңіске жеткенше не жеңіліп, демі үзілгенше шайқасуынан көрінеді. Ал аса сақ, аса қулығы әр түрлі әрекеттеріне байланысты айтылған. Бірде бір сұр қасқыр ауыл-үйдің арасына кіріп кетеді. Қиқулап қуа жөнелген топ алдында ғана келе жатқан қасқырдан демде көз жазады да қалады. Ары іздейді, бері іздейді, жоқ. Кейін артынан анықтап білсе, арлан қасқыр ауыл арасында тұрған электр желісінің бағанасын құшақтап, тікесінентік тұра қалған екен. Сұр бағана мен сұр қасқыр ешкімнің назарына да ілікпепті. Қасқырдың ақылдығына танданысқан топ, бастарын шайқаса тарқасыпты.

Қазір қасқыр аса азулы, жыртқыш ретінде суреттеледі. Әлі де солай. Бұғауға көнбейтін тұз тағысының аса жыртқыштығын дәріптеудің ең көрнекті үлгісі – «Көксерек» фильмі. Мұнда қасқырдың адам үстемдігіне еш көнбейтіндігінің ең нанымды дәлелі Көксеректің баланы жарып кетуінен айқын көрініс табады. Бұл – қасқырдың мейіріммен ұстауға да көнбейтіндігінің дәлелі.

Қасқыр – дала тағысы. Киелі саналатын көкбөрі тұқымына қатысты тағы бір дерек, ол – оның отбасына беріктігі. Қасқыр бір ғана отбасына ие және ол – бөлтірік тәрбиесін толықтай өз мойнына алған хайуан. Ауыздандыру, бөлтірігін көкжалға айналдыру, бәрі-бәрі – осы ата қасқырдың құзырындағы міндет. Өзге хайуандарда жоқ осы қасиеттер киелі жаратылыс иесін әр кез даралап тұрады.

Қасқырдың қайсарлығына дәлел

Қасқыр – жыртқыш аң. Тұрғылықты жері – жердің солтүстік жарты шеңберінде.

Қасқырдың өзге хайуандардан дара, олардың ешқайсысына ұқсамайтын қасиеттері көп. Оның бойындағы осындай ерекшеліктерге негізделіп айтылатын аңыздар да жетерлік. Солардың бірі түркілердің түпнегізін көкбөрімен байланыстыруы. Қасқырлардың ішіндегі көк аспан түстес келетіндері мен ақ қасқырлар аса киелі хайуан болып есептеледі. Олардың адамдарға көрінуі де сирек. Мұндай көкбөрілермен кезіккен адам да «тегін адам емес, киелі қасиеттерге ие кісі» болып табылады.

Қасқыр – қайсар, аса сақ хайуан. Қайсарлығы – оның кез келген айқаста жеңіске жеткенше не жеңіліп, демі үзілгенше шайқасуынан көрінеді. Ал аса сақ, аса қулығы әр түрлі әрекеттеріне байланысты айтылған. Бірде бір сұр қасқыр ауыл-үйдің арасына кіріп кетеді. Қиқулап қуа жөнелген топ алдында ғана келе жатқан қасқырдан демде көз жазады да қалады. Ары іздейді, бері іздейді, жоқ. Кейін артынан анықтап білсе, арлан қасқыр ауыл арасында тұрған электр желісінің бағанасын құшақтап, тікесінентік тұра қалған екен. Сұр бағана мен сұр қасқыр ешкімнің назарына да ілікпепті. Қасқырдың ақылдығына танданысқан топ, бастарын шайқаса тарқасыпты.

Қазір қасқыр аса азулы, жыртқыш ретінде суреттеледі. Әлі де солай. Бұғауға көнбейтін тұз тағысының аса жыртқыштығын дәріптеудің ең көрнекті үлгісі – «Көксерек» фильмі. Мұнда қасқырдың адам үстемдігіне еш көнбейтіндігінің ең нанымды дәлелі Көксеректің баланы жарып кетуінен айқын көрініс табады. Бұл – қасқырдың мейіріммен ұстауға да көнбейтіндігінің дәлелі.

Қасқыр – дала тағысы. Киелі саналатын көкбөрі тұқымына қатысты тағы бір дерек, ол – оның отбасына беріктігі. Қасқыр бір ғана отбасына ие және ол – бөлтірік тәрбиесін толықтай өз мойнына алған хайуан. Ауыздандыру, бөлтірігін көкжалға айналдыру, бәрі-бәрі – осы ата қасқырдың құзырындағы міндет. Өзге хайуандарда жоқ осы қасиеттер киелі жаратылыс иесін әр кез даралап тұрады.

Ауыл ішіне кіріп кеткен қасқырдың қулығы?

1. Қазақ халқының кісі сыйлау, үйге келген кісінің қолына су құйып, ас-тағам ұсынуының өзінен үлкен адамгершілік пен мәдениеттілік қасиеттері айқын көрінеді. Әр отбасы үйіне келген кісіні төріне шығарып, астына көрпе төсеп, құрақ ұшады. Қонаққа ас ұсынар алдында жасы кіші адамның бірі леген мен құман алып, мейманның қолына су құяды.

2. Қолға су құйып, кісіге ас-тағам ұсынудың өзіндік жөн-жосығы бар. Мұнда, «бата – бастан, су – аяқтан» деп батаны төрдегі адамға жасатса, ал су құюды, аяқ жақта отырғандардан бастайды. Әдетте суды қонақтар тегіс отырып болған соң құяды, бірақ жиын-тойларда адам өте көп болатындықтан суды екі жігіт екі босағадан бастап төрге қарай айналдыра құйып шығады. Кейде есік алдына үлкен леген қойып, қонақтарға үйге кірерде қол жудырып кіргізеді. Ал адам саны шағын болса, онда бір адам оң босағадан бастап отырған адамдарға түгелдей айналдырып су құйып шығады, тамақ соңында қолға су құю солдан оңға қарай басталады. Қазақ қолды жуғанда сілкімейді, орамалмен сүртеді.

3. Қазақ салтында төмен жақта отырған адамдар өзінен жоғары отырған адамдарға шыныаяқ алып беру, ас-тағам ұсынуға жауапты болады. Шыныаяқ алып беру мен ас-тағам ұсынудың да өзіндік ережесі бар. Мұны әр отбасы баласына мұқият ұғындырады, болмаса өзгелер жағынан «тәрбиесіз, көргенсіз» деген сөзге қалады.

4. Тамақ алудың да, шәй құюдың да өзіндік жөн-жосығы бар. Мысалы, шай құйған кезде, үй ішіндегі кісілерге түгел құйып болғанша, барлық адам сабыр сақтап күтіп отырады. Үй иесі: «Астан алыңыздар!» деген соң ғана қонақтар алдындағы асқа қол созады. Шыдамсыздық таныту үй иесін көзге ілмегендік болып саналады.

Үй иесіне деген құрмет мәтіннің қай бөлімінде сөз болады?

1. Қазақ халқының кісі сыйлау, үйге келген кісінің қолына су құйып, ас-тағам ұсынуының өзінен үлкен адамгершілік пен мәдениеттілік қасиеттері айқын көрінеді. Әр отбасы үйіне келген кісіні төріне шығарып, астына көрпе төсеп, құрақ ұшады. Қонаққа ас ұсынар алдында жасы кіші адамның бірі леген мен құман алып, мейманның қолына су құяды.

2. Қолға су құйып, кісіге ас-тағам ұсынудың өзіндік жөн-жосығы бар. Мұнда, «бата – бастан, су – аяқтан» деп батаны төрдегі адамға жасатса, ал су құюды, аяқ жақта отырғандардан бастайды. Әдетте суды қонақтар тегіс отырып болған соң құяды, бірақ жиын-тойларда адам өте көп болатындықтан суды екі жігіт екі босағадан бастап төрге қарай айналдыра құйып шығады. Кейде есік алдына үлкен леген қойып, қонақтарға үйге кірерде қол жудырып кіргізеді. Ал адам саны шағын болса, онда бір адам оң босағадан бастап отырған адамдарға түгелдей айналдырып су құйып шығады, тамақ соңында қолға су құю солдан оңға қарай басталады. Қазақ қолды жуғанда сілкімейді, орамалмен сүртеді.

3. Қазақ салтында төмен жақта отырған адамдар өзінен жоғары отырған адамдарға шыныаяқ алып беру, ас-тағам ұсынуға жауапты болады. Шыныаяқ алып беру мен ас-тағам ұсынудың да өзіндік ережесі бар. Мұны әр отбасы баласына мұқият ұғындырады, болмаса өзгелер жағынан «тәрбиесіз, көргенсіз» деген сөзге қалады.

4. Тамақ алудың да, шәй құюдың да өзіндік жөн-жосығы бар. Мысалы, шай құйған кезде, үй ішіндегі кісілерге түгел құйып болғанша, барлық адам сабыр сақтап күтіп отырады. Үй иесі: «Астан алыңыздар!» деген соң ғана қонақтар алдындағы асқа қол созады. Шыдамсыздық таныту үй иесін көзге ілмегендік болып саналады.

Мәтіннің 1, 2-бөлімінде айтылған ой?

1. Қазақ халқының кісі сыйлау, үйге келген кісінің қолына су құйып, ас-тағам ұсынуының өзінен үлкен адамгершілік пен мәдениеттілік қасиеттері айқын көрінеді. Әр отбасы үйіне келген кісіні төріне шығарып, астына көрпе төсеп, құрақ ұшады. Қонаққа ас ұсынар алдында жасы кіші адамның бірі леген мен құман алып, мейманның қолына су құяды.

2. Қолға су құйып, кісіге ас-тағам ұсынудың өзіндік жөн-жосығы бар. Мұнда, «бата – бастан, су – аяқтан» деп батаны төрдегі адамға жасатса, ал су құюды, аяқ жақта отырғандардан бастайды. Әдетте суды қонақтар тегіс отырып болған соң құяды, бірақ жиын-тойларда адам өте көп болатындықтан суды екі жігіт екі босағадан бастап төрге қарай айналдыра құйып шығады. Кейде есік алдына үлкен леген қойып, қонақтарға үйге кірерде қол жудырып кіргізеді. Ал адам саны шағын болса, онда бір адам оң босағадан бастап отырған адамдарға түгелдей айналдырып су құйып шығады, тамақ соңында қолға су құю солдан оңға қарай басталады. Қазақ қолды жуғанда сілкімейді, орамалмен сүртеді.

3. Қазақ салтында төмен жақта отырған адамдар өзінен жоғары отырған адамдарға шыныаяқ алып беру, ас-тағам ұсынуға жауапты болады. Шыныаяқ алып беру мен ас-тағам ұсынудың да өзіндік ережесі бар. Мұны әр отбасы баласына мұқият ұғындырады, болмаса өзгелер жағынан «тәрбиесіз, көргенсіз» деген сөзге қалады.

4. Тамақ алудың да, шәй құюдың да өзіндік жөн-жосығы бар. Мысалы, шай құйған кезде, үй ішіндегі кісілерге түгел құйып болғанша, барлық адам сабыр сақтап күтіп отырады. Үй иесі: «Астан алыңыздар!» деген соң ғана қонақтар алдындағы асқа қол созады. Шыдамсыздық таныту үй иесін көзге ілмегендік болып саналады.

Мәтін мазмұнына алшақ ой?

Айсыз ашық аспанда біз екі жарым мыңнан үш мыңға дейін жұлдыз көре алады екенбіз. Бұл алып қызған газ шарлардың бізге қайсыбірі жақын, енді бірі алыс, түстері де, көлемдері де әр алуан болып көрінеді.

Температура неғұрлым жоғары болса, жұлдыздар соғұрлым жарқырап көрінеді, температурасы төмен болса, көмескі тартады. Жұлдыздардың түсі қандай болып көрінуі таза сыртқы ықпалға, мысалы, атмосфераның ластануына да байланысты. Жерден неғұрлым алыстаған сайын атмосфера соғұрлым таза болады да, жұлдыздар көгере жарқырап көрінеді. Олардың поляр шеңберінде, биік таулардың басынан қарағанда көкпеңбек болып көрінетіні содан.

Бұрынғы замандарда бірқатар елдерде жастарды әскер қатарына алғанда көзінің кінәратсыздығын осы жұлдызды көре алуына қарап анықтайды екен.

Тұжырымдардың дұрысы:

1. Атмосфера жерден алыстаған сайын тазара береді де, жұлдыздар көкшіл болып жарқырайды

2. Ертеде жастардың жұлдыздарды көре алу қабілеті арқылы көз жанарының көру деңгейін анықтаған.

3. Ашы аспанда 2500-3000-дай жұлдыз көруге болады.

Айсыз ашық аспанда біз екі жарым мыңнан үш мыңға дейін жұлдыз көре алады екенбіз. Бұл алып қызған газ шарлардың бізге қайсыбірі жақын, енді бірі алыс, түстері де, көлемдері де әр алуан болып көрінеді.

Температура неғұрлым жоғары болса, жұлдыздар соғұрлым жарқырап көрінеді, температурасы төмен болса, көмескі тартады. Жұлдыздардың түсі қандай болып көрінуі таза сыртқы ықпалға, мысалы, атмосфераның ластануына да байланысты. Жерден неғұрлым алыстаған сайын атмосфера соғұрлым таза болады да, жұлдыздар көгере жарқырап көрінеді. Олардың поляр шеңберінде, биік таулардың басынан қарағанда көкпеңбек болып көрінетіні содан.

Бұрынғы замандарда бірқатар елдерде жастарды әскер қатарына алғанда көзінің кінәратсыздығын осы жұлдызды көре алуына қарап анықтайды екен.

Жұлдыздардың жарқырап көріну себебі?

І. Той өтіп жұрт тарағаннан кейін де Есеней ауылы қонақ болып қала берді. Керей-Уақ тойға да келіпті, дау-шарын да ала келіпті. Қолдарына көп түсе бермейтін аға бидің ауызына неше жылғы сұр болған даулар, өтірік шынымен енді есейе бастаған жаңа даулар келіп орнап қалды.

ІІ. Есеней күн бойы даушылардың ортасында. Өз үйінде, іс, қыр басында да солардың қоршауында отырады. Дауды созбай шешеді. Екі жақтан екі-екі адамнан сөйлетеді де кесімін айтады. Көлденеңнен қыстырылып, біреудің аузына сөз салған адамды жазалай отырады: кесімнің төрттен бірін соған төлетеді. Куә дегенге сенбейді, қуып тастайды. Ұрының куәсі көп, өтірік даудың куәсі көп, зорлықшының куәсі көп. Бұл оның бұлжытпай ұстайтын дәстүрі. Дау-шар сонда да бір жетіге созылып кетті.

ІІІ. Бұл күндерде Ұлпанның қолы да босай алмады. Қой қырқылып, жылқы күзеліп жатқан кез екен. Әуелі бір кемпір келді.

– Қарағым-ай, төрт жетімек немерем тырдай жалаңаш... тым болмаса бір-екеуіне күпі тігіп беретін жабағы берші.

– Ала ғой, шеше... Төртеуіне. де жететін етіп ал...

Одан соң екі кемпір келді. Одан соң екі кемпір, бір жастау әйел, одан соң екі кемпір, екі жастау әйел, одан соң үш кемпір, үш жастау әйел, одан соң, одан соң... келе берді, көбейе берді, келе берді...

Жабағы сұрайды, қыл сұрайды, сүт сұрайды, үн сұрайды, киіз сұрайды, шай сұрайды, бөрікке тыстық, көйлекке түйме сұрайды, жайлауға көшетін көлік сұрайды... Ұлпан ешкімнің қолын бос қайтармай бере берді. Мырза келін атанғысы келіп берген жоқ, әлденеге іштей наразы, әлденеге іштей намыстанып үлестірді.

ІV. Ертемен келе бастаған сұраншақ әйелдер мен балалар түс ауа әрең аяқсыды. Ұлпан отауына кіре бере жылап жіберді. Күні бойы әлдене алқымына тіреле беріп еді, ол көздің жасы екен – ағылды-кетті, ағылды-кетті, кете берді, кете берді. Төр алдында жатқан жастыққа құлай кетіп жылап еді, не айтып жылағанын сол жастық қана естіді. Әрбір жастай қартайған әйел, әрбір көзі іріңдеген қыз бала көзі мен көңіліне қайта оралған сайын, өксіп-өксіп жылады.

Тойдан да, даушылардан да, сұраншылардан да Ұлпан әбден қалжырап қалды. Бұл оның бойы үйренбеген кездесермін деп ойламаған күндері еді. Біресе сұраншақтардың осынша кептігіне ыза болып, Есенейдің бар байлығын таратып бергісі келеді, біресе Керей-Уақтың осынша даукестігіне ыза болып қудырып тастағысы келеді. Ақылды болса да «ақыл-азуы» деп аталатын даналық азуы әлі шықпаған жас әйел көзі үйренбегенге көндіге алмай жүр.

«Күні бойы әлдене алқымына тіреле беріп еді, ол көздің жасы екен – ағылды-кетті, ағылды-кетті, кете берді, кете берді. Төр алдында жатқан жастыққа құлай кетіп жылап еді, не айтып жылағанын сол жастық қана естіді» деген үзіндіде автор Ұлпанның қандай әрекетін көрсеткісі келеді?

І. Той өтіп жұрт тарағаннан кейін де Есеней ауылы қонақ болып қала берді. Керей-Уақ тойға да келіпті, дау-шарын да ала келіпті. Қолдарына көп түсе бермейтін аға бидің ауызына неше жылғы сұр болған даулар, өтірік шынымен енді есейе бастаған жаңа даулар келіп орнап қалды.

ІІ. Есеней күн бойы даушылардың ортасында. Өз үйінде, іс, қыр басында да солардың қоршауында отырады. Дауды созбай шешеді. Екі жақтан екі-екі адамнан сөйлетеді де кесімін айтады. Көлденеңнен қыстырылып, біреудің аузына сөз салған адамды жазалай отырады: кесімнің төрттен бірін соған төлетеді. Куә дегенге сенбейді, қуып тастайды. Ұрының куәсі көп, өтірік даудың куәсі көп, зорлықшының куәсі көп. Бұл оның бұлжытпай ұстайтын дәстүрі. Дау-шар сонда да бір жетіге созылып кетті.

ІІІ. Бұл күндерде Ұлпанның қолы да босай алмады. Қой қырқылып, жылқы күзеліп жатқан кез екен. Әуелі бір кемпір келді.

– Қарағым-ай, төрт жетімек немерем тырдай жалаңаш... тым болмаса бір-екеуіне күпі тігіп беретін жабағы берші.

– Ала ғой, шеше... Төртеуіне. де жететін етіп ал...

Одан соң екі кемпір келді. Одан соң екі кемпір, бір жастау әйел, одан соң екі кемпір, екі жастау әйел, одан соң үш кемпір, үш жастау әйел, одан соң, одан соң... келе берді, көбейе берді, келе берді...

Жабағы сұрайды, қыл сұрайды, сүт сұрайды, үн сұрайды, киіз сұрайды, шай сұрайды, бөрікке тыстық, көйлекке түйме сұрайды, жайлауға көшетін көлік сұрайды... Ұлпан ешкімнің қолын бос қайтармай бере берді. Мырза келін атанғысы келіп берген жоқ, әлденеге іштей наразы, әлденеге іштей намыстанып үлестірді.

ІV. Ертемен келе бастаған сұраншақ әйелдер мен балалар түс ауа әрең аяқсыды. Ұлпан отауына кіре бере жылап жіберді. Күні бойы әлдене алқымына тіреле беріп еді, ол көздің жасы екен – ағылды-кетті, ағылды-кетті, кете берді, кете берді. Төр алдында жатқан жастыққа құлай кетіп жылап еді, не айтып жылағанын сол жастық қана естіді. Әрбір жастай қартайған әйел, әрбір көзі іріңдеген қыз бала көзі мен көңіліне қайта оралған сайын, өксіп-өксіп жылады.

Тойдан да, даушылардан да, сұраншылардан да Ұлпан әбден қалжырап қалды. Бұл оның бойы үйренбеген кездесермін деп ойламаған күндері еді. Біресе сұраншақтардың осынша кептігіне ыза болып, Есенейдің бар байлығын таратып бергісі келеді, біресе Керей-Уақтың осынша даукестігіне ыза болып қудырып тастағысы келеді. Ақылды болса да «ақыл-азуы» деп аталатын даналық азуы әлі шықпаған жас әйел көзі үйренбегенге көндіге алмай жүр.

«Көлденеңнен қыстырылып, біреудің аузына сөз салған адамды жазалай отырады: кесімнің төрттен бірін соған төлетеді. Куә дегенге сенбейді, қуып тастайды» деп автор Есенейдің қандай қасиетін көрсеткісі келеді?

І. Той өтіп жұрт тарағаннан кейін де Есеней ауылы қонақ болып қала берді. Керей-Уақ тойға да келіпті, дау-шарын да ала келіпті. Қолдарына көп түсе бермейтін аға бидің ауызына неше жылғы сұр болған даулар, өтірік шынымен енді есейе бастаған жаңа даулар келіп орнап қалды.

ІІ. Есеней күн бойы даушылардың ортасында. Өз үйінде, іс, қыр басында да солардың қоршауында отырады. Дауды созбай шешеді. Екі жақтан екі-екі адамнан сөйлетеді де кесімін айтады. Көлденеңнен қыстырылып, біреудің аузына сөз салған адамды жазалай отырады: кесімнің төрттен бірін соған төлетеді. Куә дегенге сенбейді, қуып тастайды. Ұрының куәсі көп, өтірік даудың куәсі көп, зорлықшының куәсі көп. Бұл оның бұлжытпай ұстайтын дәстүрі. Дау-шар сонда да бір жетіге созылып кетті.

ІІІ. Бұл күндерде Ұлпанның қолы да босай алмады. Қой қырқылып, жылқы күзеліп жатқан кез екен. Әуелі бір кемпір келді.

– Қарағым-ай, төрт жетімек немерем тырдай жалаңаш... тым болмаса бір-екеуіне күпі тігіп беретін жабағы берші.

– Ала ғой, шеше... Төртеуіне. де жететін етіп ал...

Одан соң екі кемпір келді. Одан соң екі кемпір, бір жастау әйел, одан соң екі кемпір, екі жастау әйел, одан соң үш кемпір, үш жастау әйел, одан соң, одан соң... келе берді, көбейе берді, келе берді...

Жабағы сұрайды, қыл сұрайды, сүт сұрайды, үн сұрайды, киіз сұрайды, шай сұрайды, бөрікке тыстық, көйлекке түйме сұрайды, жайлауға көшетін көлік сұрайды... Ұлпан ешкімнің қолын бос қайтармай бере берді. Мырза келін атанғысы келіп берген жоқ, әлденеге іштей наразы, әлденеге іштей намыстанып үлестірді.

ІV. Ертемен келе бастаған сұраншақ әйелдер мен балалар түс ауа әрең аяқсыды. Ұлпан отауына кіре бере жылап жіберді. Күні бойы әлдене алқымына тіреле беріп еді, ол көздің жасы екен – ағылды-кетті, ағылды-кетті, кете берді, кете берді. Төр алдында жатқан жастыққа құлай кетіп жылап еді, не айтып жылағанын сол жастық қана естіді. Әрбір жастай қартайған әйел, әрбір көзі іріңдеген қыз бала көзі мен көңіліне қайта оралған сайын, өксіп-өксіп жылады.

Тойдан да, даушылардан да, сұраншылардан да Ұлпан әбден қалжырап қалды. Бұл оның бойы үйренбеген кездесермін деп ойламаған күндері еді. Біресе сұраншақтардың осынша кептігіне ыза болып, Есенейдің бар байлығын таратып бергісі келеді, біресе Керей-Уақтың осынша даукестігіне ыза болып қудырып тастағысы келеді. Ақылды болса да «ақыл-азуы» деп аталатын даналық азуы әлі шықпаған жас әйел көзі үйренбегенге көндіге алмай жүр.

1. Тұжырымдардың дұрысын анықтаңыз.

1. Есеней Керей-Уақтың аға биі.

2. Ұлпан мырза келін атану үшін жомарттық танытты.

3. Ұлпан даушылардан шаршап, бәрін қудыртып тастады.

Профессор дәрісті бастамас бұрын қолына су құйылған стақанды алады. Оны студенттердің барлығы көретіндей жоғары көтеріп:

– Бұл ыдыстың салмағы қанша деп ойлайсыздар? – деп сұрайды.

Аудитория бірден жанданып, сыбырласа жөнеледі.

– Шамамен 200 грамм. Жоқ, меніңше, 300 грамм. Мүмкін 500 грамм шығар! – сынды жауаптар айтылады.

– Мен оның салмағын өлшеп көрмейінше, жауабын айта алмаймын. Бірақ, мәселе мұнда емес. Оны бірнеше минут бойы қолымда ұстап тұруымда. Қалай ойлайсыздар? Оны аз уақыт ұстап тұрсам не болады?

– Ешнәрсе болмайды!

– Расымен де, еш нәрсе болмайды. Ал қолымды алға созып, осы стақанды 2 сағат бойы ұстап тұрсам не болады?

– Сіздің қолыңыз ауыра бастайды.

– Күні бойы ұстап тұрсам ше?

– Қолыңыз жансызданып, бұлшық етіңіз ауырады. Тіпті ауруханаға баруыңыз мүмкін.

– Мен оны күні бойы ұстап тұрсам салмағы өзгере ме?

– Жоқ, – деп жауап қайтарған студенттер абыржып қалады.

– Мұны қалай реттеуге болады?

– Жай ғана үстелдің үстіне қойыңыз, – деп студенттердің бірі күлімсіреді.

Профессор студенттің бұл жауабына қатты қуанды. Өмірдің қиындықтары да осы сияқты. Қиындық туралы ойлай беретін болсаңыздар, олар міндетті түрде жаныңыздан табылады. Ол туралы бірнеше сағат бойы ойлай беретін болсаңыз, өзіңізді жегідей жеп жібересіз. Ал күні бойы ойласаңыз, жансызданып қаласыз.

Қиындықтар туралы ойлауға болады. Бірақ, оның еш пайдасы жоқ. Ойлағаннан салмағы азаймайды да. Қиындықты тек әрекет арқылы жеңуге болады. Оны шешіп, шетке ысырыңыз.

Жансыздандыратын ауыр жүкті мойныңызға артудың қажеті жоқ.

Профессордың қолындағы ыдыс, ол –

Профессор дәрісті бастамас бұрын қолына су құйылған стақанды алады. Оны студенттердің барлығы көретіндей жоғары көтеріп:

– Бұл ыдыстың салмағы қанша деп ойлайсыздар? – деп сұрайды.

Аудитория бірден жанданып, сыбырласа жөнеледі.

– Шамамен 200 грамм. Жоқ, меніңше, 300 грамм. Мүмкін 500 грамм шығар! – сынды жауаптар айтылады.

– Мен оның салмағын өлшеп көрмейінше, жауабын айта алмаймын. Бірақ, мәселе мұнда емес. Оны бірнеше минут бойы қолымда ұстап тұруымда. Қалай ойлайсыздар? Оны аз уақыт ұстап тұрсам не болады?

– Ешнәрсе болмайды!

– Расымен де, еш нәрсе болмайды. Ал қолымды алға созып, осы стақанды 2 сағат бойы ұстап тұрсам не болады?

– Сіздің қолыңыз ауыра бастайды.

– Күні бойы ұстап тұрсам ше?

– Қолыңыз жансызданып, бұлшық етіңіз ауырады. Тіпті ауруханаға баруыңыз мүмкін.

– Мен оны күні бойы ұстап тұрсам салмағы өзгере ме?

– Жоқ, – деп жауап қайтарған студенттер абыржып қалады.

– Мұны қалай реттеуге болады?

– Жай ғана үстелдің үстіне қойыңыз, – деп студенттердің бірі күлімсіреді.

Профессор студенттің бұл жауабына қатты қуанды. Өмірдің қиындықтары да осы сияқты. Қиындық туралы ойлай беретін болсаңыздар, олар міндетті түрде жаныңыздан табылады. Ол туралы бірнеше сағат бойы ойлай беретін болсаңыз, өзіңізді жегідей жеп жібересіз. Ал күні бойы ойласаңыз, жансызданып қаласыз.

Қиындықтар туралы ойлауға болады. Бірақ, оның еш пайдасы жоқ. Ойлағаннан салмағы азаймайды да. Қиындықты тек әрекет арқылы жеңуге болады. Оны шешіп, шетке ысырыңыз.

Жансыздандыратын ауыр жүкті мойныңызға артудың қажеті жоқ.

Профессордың екінші сұрағы неге байланысты қойылды?

Профессор дәрісті бастамас бұрын қолына су құйылған стақанды алады. Оны студенттердің барлығы көретіндей жоғары көтеріп:

– Бұл ыдыстың салмағы қанша деп ойлайсыздар? – деп сұрайды.

Аудитория бірден жанданып, сыбырласа жөнеледі.

– Шамамен 200 грамм. Жоқ, меніңше, 300 грамм. Мүмкін 500 грамм шығар! – сынды жауаптар айтылады.

– Мен оның салмағын өлшеп көрмейінше, жауабын айта алмаймын. Бірақ, мәселе мұнда емес. Оны бірнеше минут бойы қолымда ұстап тұруымда. Қалай ойлайсыздар? Оны аз уақыт ұстап тұрсам не болады?

– Ешнәрсе болмайды!

– Расымен де, еш нәрсе болмайды. Ал қолымды алға созып, осы стақанды 2 сағат бойы ұстап тұрсам не болады?

– Сіздің қолыңыз ауыра бастайды.

– Күні бойы ұстап тұрсам ше?

– Қолыңыз жансызданып, бұлшық етіңіз ауырады. Тіпті ауруханаға баруыңыз мүмкін.

– Мен оны күні бойы ұстап тұрсам салмағы өзгере ме?

– Жоқ, – деп жауап қайтарған студенттер абыржып қалады.

– Мұны қалай реттеуге болады?

– Жай ғана үстелдің үстіне қойыңыз, – деп студенттердің бірі күлімсіреді.

Профессор студенттің бұл жауабына қатты қуанды. Өмірдің қиындықтары да осы сияқты. Қиындық туралы ойлай беретін болсаңыздар, олар міндетті түрде жаныңыздан табылады. Ол туралы бірнеше сағат бойы ойлай беретін болсаңыз, өзіңізді жегідей жеп жібересіз. Ал күні бойы ойласаңыз, жансызданып қаласыз.

Қиындықтар туралы ойлауға болады. Бірақ, оның еш пайдасы жоқ. Ойлағаннан салмағы азаймайды да. Қиындықты тек әрекет арқылы жеңуге болады. Оны шешіп, шетке ысырыңыз.

Жансыздандыратын ауыр жүкті мойныңызға артудың қажеті жоқ.

Мәтіннің стилі қандай?

Профессор дәрісті бастамас бұрын қолына су құйылған стақанды алады. Оны студенттердің барлығы көретіндей жоғары көтеріп:

– Бұл ыдыстың салмағы қанша деп ойлайсыздар? – деп сұрайды.

Аудитория бірден жанданып, сыбырласа жөнеледі.

– Шамамен 200 грамм. Жоқ, меніңше, 300 грамм. Мүмкін 500 грамм шығар! – сынды жауаптар айтылады.

– Мен оның салмағын өлшеп көрмейінше, жауабын айта алмаймын. Бірақ, мәселе мұнда емес. Оны бірнеше минут бойы қолымда ұстап тұруымда. Қалай ойлайсыздар? Оны аз уақыт ұстап тұрсам не болады?

– Ешнәрсе болмайды!

– Расымен де, еш нәрсе болмайды. Ал қолымды алға созып, осы стақанды 2 сағат бойы ұстап тұрсам не болады?

– Сіздің қолыңыз ауыра бастайды.

– Күні бойы ұстап тұрсам ше?

– Қолыңыз жансызданып, бұлшық етіңіз ауырады. Тіпті ауруханаға баруыңыз мүмкін.

– Мен оны күні бойы ұстап тұрсам салмағы өзгере ме?

– Жоқ, – деп жауап қайтарған студенттер абыржып қалады.

– Мұны қалай реттеуге болады?

– Жай ғана үстелдің үстіне қойыңыз, – деп студенттердің бірі күлімсіреді.

Профессор студенттің бұл жауабына қатты қуанды. Өмірдің қиындықтары да осы сияқты. Қиындық туралы ойлай беретін болсаңыздар, олар міндетті түрде жаныңыздан табылады. Ол туралы бірнеше сағат бойы ойлай беретін болсаңыз, өзіңізді жегідей жеп жібересіз. Ал күні бойы ойласаңыз, жансызданып қаласыз.

Қиындықтар туралы ойлауға болады. Бірақ, оның еш пайдасы жоқ. Ойлағаннан салмағы азаймайды да. Қиындықты тек әрекет арқылы жеңуге болады. Оны шешіп, шетке ысырыңыз.

Жансыздандыратын ауыр жүкті мойныңызға артудың қажеті жоқ.

Автордың мәтінді жазудағы мақсаты қандай?

Алтын жалды арманым

1. Тәңірхан осы жасқа жеткенше ұмытылмастай екі түс көрді. Алғашқы түсін балалықтан арыла алмай жүрген шағында көрді. Түс дегеніміз – адам қиялының мида бейнеленуі деп ғалымдар дәлелдесе, ауылдағы ғалым емес кемпір-шал: «бәрі де көп ойланғаннан ғой» деп қорытады. Тәңірхан бұл көрген түсін ешкімге жорытқан жоқ, тек бір өзі ғана біледі, әр кез жанына серік етіп жүреді; кей кездері сол көрген түстің алтын нұрына шомылып, жаны рахат күй кешеді. Осы түсін ешкімге тіс жарып айтқан емес, айтса күші кетіп қалатындай көреді. «Түсті бір-ақ рет айтады, сосын жақсыға жориды» деген еді Жүзжасар атасы, осы әулеттің ең үлкені.

2. Атасы өмірден өтіп кетті, бірақ артында сөзі мен ісі қалды, ұстаған кетпені мұражайда тұр. Өзі өмір бойына серік еткен кетпенді обком хатшысы Алматыға, мұражайға қоямыз деп сұрап келгенде қатты қиналған, бере алмайтынын айтқан. Бірақ обком хатшысы: «Маған республика басшысы тездетіңдер деді», – деп, өңі біресе күреңітіп, біресе зорлықпен жымиып, шалдың алдынан кетпей тұрып алған: «Өзімде тұра берсін де» деген диханға: «Жоқ, бүкіл республика көреді, шетелден келгендер көреді», – деп, «мақұл» дегенін күтпестен, «Волга» машинасының артқы қуысына ұзынынан сұлатып тастай салған. Қара кетпені – бала күннен бергі серігінен айрылған шал обком хатшысымен қоштаспай, үй артындағы жасыл гүлі көз жауын алып жайқалған жоңышқалыққа қарай кете берген.

3. Тәңірхан алғашқы түсін Жүзжасар атасы кетпенінен айрылған күні көрді. Атасы сол күні дастарханға да кеш келіп, асқа да тәбеті шаппай көп қиналды. Сосын Алматыда, интернатта жатып оқитын Шерханға «барған бетте хат жазып жібер, кетпен мұражайда тұр ма, жоқ па, өз көзіңмен көріп қайт», – деді. Шерханнан ұзамай хат келді, «ешқандай кетпен көрген жоқпын» болды мазмұны. «Сірә, кешіктіріп жатқан болу керек» деп хаттың соңына қосып қойыпты. Алақанының тері сіңген қайың сапты ойлағанда әулеттің үлкені – күріш егіп, республикаға аты белгілі болған Жүзжасар шал іштей қатты өкініп, бірақ бұл жан күйзелісін ешкімге сездіре қоймады.

4. Түс көрген жері – дәл осы жер. Мынау Дәу жармадағы қораның ішінде құлыны алтын шапаққа малынып тұрды. Тұла бойы сап-сары боп төгіліп тұр, тұяқтары, жүгені, арқасындағы ері – бәрі сап-сары алтын. Жер-дүние түгел сап-сары, қарасаң көз қарығады. «Алтын деген осындай болады екен-ау, сары болады екен-ау». Қолдан берген құлыны ауыл шетіне келіп тұрғанын айтуға үйге, атасына қарай құстай ұшты. Бірақ, үйде атасы жоқ еді, бүкіл елді еңбегімен, қара күшімен аузына қаратқан атасы, аты Жүзжасар болса да, жүзге бір ондық қалғанда дүниеден өткен. Осыны біле тұра үйге қарай жүгіріп келеді. Жүгіріп келеді, бірақ түсін тыңдайтын атасы жоқ... Сол күйі көрген түсі айтылмай, жанына серік боп сақталып қалды. Енді ешкімге айтпайды да...

Қ.Түменбаев

Жүзжасар атасы үшін кетпеннің орны қандай?

Алтын жалды арманым

1. Тәңірхан осы жасқа жеткенше ұмытылмастай екі түс көрді. Алғашқы түсін балалықтан арыла алмай жүрген шағында көрді. Түс дегеніміз – адам қиялының мида бейнеленуі деп ғалымдар дәлелдесе, ауылдағы ғалым емес кемпір-шал: «бәрі де көп ойланғаннан ғой» деп қорытады. Тәңірхан бұл көрген түсін ешкімге жорытқан жоқ, тек бір өзі ғана біледі, әр кез жанына серік етіп жүреді; кей кездері сол көрген түстің алтын нұрына шомылып, жаны рахат күй кешеді. Осы түсін ешкімге тіс жарып айтқан емес, айтса күші кетіп қалатындай көреді. «Түсті бір-ақ рет айтады, сосын жақсыға жориды» деген еді Жүзжасар атасы, осы әулеттің ең үлкені.

2. Атасы өмірден өтіп кетті, бірақ артында сөзі мен ісі қалды, ұстаған кетпені мұражайда тұр. Өзі өмір бойына серік еткен кетпенді обком хатшысы Алматыға, мұражайға қоямыз деп сұрап келгенде қатты қиналған, бере алмайтынын айтқан. Бірақ обком хатшысы: «Маған республика басшысы тездетіңдер деді», – деп, өңі біресе күреңітіп, біресе зорлықпен жымиып, шалдың алдынан кетпей тұрып алған: «Өзімде тұра берсін де» деген диханға: «Жоқ, бүкіл республика көреді, шетелден келгендер көреді», – деп, «мақұл» дегенін күтпестен, «Волга» машинасының артқы қуысына ұзынынан сұлатып тастай салған. Қара кетпені – бала күннен бергі серігінен айрылған шал обком хатшысымен қоштаспай, үй артындағы жасыл гүлі көз жауын алып жайқалған жоңышқалыққа қарай кете берген.

3. Тәңірхан алғашқы түсін Жүзжасар атасы кетпенінен айрылған күні көрді. Атасы сол күні дастарханға да кеш келіп, асқа да тәбеті шаппай көп қиналды. Сосын Алматыда, интернатта жатып оқитын Шерханға «барған бетте хат жазып жібер, кетпен мұражайда тұр ма, жоқ па, өз көзіңмен көріп қайт», – деді. Шерханнан ұзамай хат келді, «ешқандай кетпен көрген жоқпын» болды мазмұны. «Сірә, кешіктіріп жатқан болу керек» деп хаттың соңына қосып қойыпты. Алақанының тері сіңген қайың сапты ойлағанда әулеттің үлкені – күріш егіп, республикаға аты белгілі болған Жүзжасар шал іштей қатты өкініп, бірақ бұл жан күйзелісін ешкімге сездіре қоймады.

4. Түс көрген жері – дәл осы жер. Мынау Дәу жармадағы қораның ішінде құлыны алтын шапаққа малынып тұрды. Тұла бойы сап-сары боп төгіліп тұр, тұяқтары, жүгені, арқасындағы ері – бәрі сап-сары алтын. Жер-дүние түгел сап-сары, қарасаң көз қарығады. «Алтын деген осындай болады екен-ау, сары болады екен-ау». Қолдан берген құлыны ауыл шетіне келіп тұрғанын айтуға үйге, атасына қарай құстай ұшты. Бірақ, үйде атасы жоқ еді, бүкіл елді еңбегімен, қара күшімен аузына қаратқан атасы, аты Жүзжасар болса да, жүзге бір ондық қалғанда дүниеден өткен. Осыны біле тұра үйге қарай жүгіріп келеді. Жүгіріп келеді, бірақ түсін тыңдайтын атасы жоқ... Сол күйі көрген түсі айтылмай, жанына серік боп сақталып қалды. Енді ешкімге айтпайды да...

Тәңірханның екінші түсі туралы ешкімге сыр шашпауының себебі неде?

Алтын жалды арманым

1. Тәңірхан осы жасқа жеткенше ұмытылмастай екі түс көрді. Алғашқы түсін балалықтан арыла алмай жүрген шағында көрді. Түс дегеніміз – адам қиялының мида бейнеленуі деп ғалымдар дәлелдесе, ауылдағы ғалым емес кемпір-шал: «бәрі де көп ойланғаннан ғой» деп қорытады. Тәңірхан бұл көрген түсін ешкімге жорытқан жоқ, тек бір өзі ғана біледі, әр кез жанына серік етіп жүреді; кей кездері сол көрген түстің алтын нұрына шомылып, жаны рахат күй кешеді. Осы түсін ешкімге тіс жарып айтқан емес, айтса күші кетіп қалатындай көреді. «Түсті бір-ақ рет айтады, сосын жақсыға жориды» деген еді Жүзжасар атасы, осы әулеттің ең үлкені.

2. Атасы өмірден өтіп кетті, бірақ артында сөзі мен ісі қалды, ұстаған кетпені мұражайда тұр. Өзі өмір бойына серік еткен кетпенді обком хатшысы Алматыға, мұражайға қоямыз деп сұрап келгенде қатты қиналған, бере алмайтынын айтқан. Бірақ обком хатшысы: «Маған республика басшысы тездетіңдер деді», – деп, өңі біресе күреңітіп, біресе зорлықпен жымиып, шалдың алдынан кетпей тұрып алған: «Өзімде тұра берсін де» деген диханға: «Жоқ, бүкіл республика көреді, шетелден келгендер көреді», – деп, «мақұл» дегенін күтпестен, «Волга» машинасының артқы қуысына ұзынынан сұлатып тастай салған. Қара кетпені – бала күннен бергі серігінен айрылған шал обком хатшысымен қоштаспай, үй артындағы жасыл гүлі көз жауын алып жайқалған жоңышқалыққа қарай кете берген.

3. Тәңірхан алғашқы түсін Жүзжасар атасы кетпенінен айрылған күні көрді. Атасы сол күні дастарханға да кеш келіп, асқа да тәбеті шаппай көп қиналды. Сосын Алматыда, интернатта жатып оқитын Шерханға «барған бетте хат жазып жібер, кетпен мұражайда тұр ма, жоқ па, өз көзіңмен көріп қайт», – деді. Шерханнан ұзамай хат келді, «ешқандай кетпен көрген жоқпын» болды мазмұны. «Сірә, кешіктіріп жатқан болу керек» деп хаттың соңына қосып қойыпты. Алақанының тері сіңген қайың сапты ойлағанда әулеттің үлкені – күріш егіп, республикаға аты белгілі болған Жүзжасар шал іштей қатты өкініп, бірақ бұл жан күйзелісін ешкімге сездіре қоймады.

4. Түс көрген жері – дәл осы жер. Мынау Дәу жармадағы қораның ішінде құлыны алтын шапаққа малынып тұрды. Тұла бойы сап-сары боп төгіліп тұр, тұяқтары, жүгені, арқасындағы ері – бәрі сап-сары алтын. Жер-дүние түгел сап-сары, қарасаң көз қарығады. «Алтын деген осындай болады екен-ау, сары болады екен-ау». Қолдан берген құлыны ауыл шетіне келіп тұрғанын айтуға үйге, атасына қарай құстай ұшты. Бірақ, үйде атасы жоқ еді, бүкіл елді еңбегімен, қара күшімен аузына қаратқан атасы, аты Жүзжасар болса да, жүзге бір ондық қалғанда дүниеден өткен. Осыны біле тұра үйге қарай жүгіріп келеді. Жүгіріп келеді, бірақ түсін тыңдайтын атасы жоқ... Сол күйі көрген түсі айтылмай, жанына серік боп сақталып қалды. Енді ешкімге айтпайды да...

Тәңірханның алғашқы түсі қандай оқиғамен тұспа-тұс келді?

Алтын жалды арманым

1. Тәңірхан осы жасқа жеткенше ұмытылмастай екі түс көрді. Алғашқы түсін балалықтан арыла алмай жүрген шағында көрді. Түс дегеніміз – адам қиялының мида бейнеленуі деп ғалымдар дәлелдесе, ауылдағы ғалым емес кемпір-шал: «бәрі де көп ойланғаннан ғой» деп қорытады. Тәңірхан бұл көрген түсін ешкімге жорытқан жоқ, тек бір өзі ғана біледі, әр кез жанына серік етіп жүреді; кей кездері сол көрген түстің алтын нұрына шомылып, жаны рахат күй кешеді. Осы түсін ешкімге тіс жарып айтқан емес, айтса күші кетіп қалатындай көреді. «Түсті бір-ақ рет айтады, сосын жақсыға жориды» деген еді Жүзжасар атасы, осы әулеттің ең үлкені.

2. Атасы өмірден өтіп кетті, бірақ артында сөзі мен ісі қалды, ұстаған кетпені мұражайда тұр. Өзі өмір бойына серік еткен кетпенді обком хатшысы Алматыға, мұражайға қоямыз деп сұрап келгенде қатты қиналған, бере алмайтынын айтқан. Бірақ обком хатшысы: «Маған республика басшысы тездетіңдер деді», – деп, өңі біресе күреңітіп, біресе зорлықпен жымиып, шалдың алдынан кетпей тұрып алған: «Өзімде тұра берсін де» деген диханға: «Жоқ, бүкіл республика көреді, шетелден келгендер көреді», – деп, «мақұл» дегенін күтпестен, «Волга» машинасының артқы қуысына ұзынынан сұлатып тастай салған. Қара кетпені – бала күннен бергі серігінен айрылған шал обком хатшысымен қоштаспай, үй артындағы жасыл гүлі көз жауын алып жайқалған жоңышқалыққа қарай кете берген.

3. Тәңірхан алғашқы түсін Жүзжасар атасы кетпенінен айрылған күні көрді. Атасы сол күні дастарханға да кеш келіп, асқа да тәбеті шаппай көп қиналды. Сосын Алматыда, интернатта жатып оқитын Шерханға «барған бетте хат жазып жібер, кетпен мұражайда тұр ма, жоқ па, өз көзіңмен көріп қайт», – деді. Шерханнан ұзамай хат келді, «ешқандай кетпен көрген жоқпын» болды мазмұны. «Сірә, кешіктіріп жатқан болу керек» деп хаттың соңына қосып қойыпты. Алақанының тері сіңген қайың сапты ойлағанда әулеттің үлкені – күріш егіп, республикаға аты белгілі болған Жүзжасар шал іштей қатты өкініп, бірақ бұл жан күйзелісін ешкімге сездіре қоймады.

4. Түс көрген жері – дәл осы жер. Мынау Дәу жармадағы қораның ішінде құлыны алтын шапаққа малынып тұрды. Тұла бойы сап-сары боп төгіліп тұр, тұяқтары, жүгені, арқасындағы ері – бәрі сап-сары алтын. Жер-дүние түгел сап-сары, қарасаң көз қарығады. «Алтын деген осындай болады екен-ау, сары болады екен-ау». Қолдан берген құлыны ауыл шетіне келіп тұрғанын айтуға үйге, атасына қарай құстай ұшты. Бірақ, үйде атасы жоқ еді, бүкіл елді еңбегімен, қара күшімен аузына қаратқан атасы, аты Жүзжасар болса да, жүзге бір ондық қалғанда дүниеден өткен. Осыны біле тұра үйге қарай жүгіріп келеді. Жүгіріп келеді, бірақ түсін тыңдайтын атасы жоқ... Сол күйі көрген түсі айтылмай, жанына серік боп сақталып қалды. Енді ешкімге айтпайды да...

Қ.Түменбаев

Жүзжасар қарттың кәсібі?

І. Төре тұқымы өздерінің құпиясын басқа жұртқа көп айта қоймайтынын білсе де:

– Қандай түсті айтасыз? Бұқар жырау не деген екен? – деді сұлтанды сөйлеткісі келіп.

Кенесары бәлсінген жоқ, әңгімесін бастап кетті.

– Атамыз Абылайды үш жүздің игі жақсылары боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ кигізге орап, хан ғып көтерген күнінің түнінде ол бір ғажайып түс көріп шығыпты. Бұқар жыраудан жоруын сұрапты...

ІІ. «Астымда Жалынқұйрық жүйрігім бар. Сарыарқада серуендеп келе жатыр едім, – депті хан Абылай, – алдымнан бір арыстан тұра қашты, қуып жетіп, алдаспаныммен ішін жарып жіберіп едім, арыстанның ішінен бір жолбарыс шықты да тұра жөнелді. Жолбарысты да қуып жетіп аш бауырынан орып жіберіп едім, ішінен бір көкжал қасқыр шыға келді де тұра қашты. Көкжал қасқырды да қуып жетіп, ішін тіліп жібергенімде, одан бір қызыл түлкі ата жөнелді. Қызыл түлкіні де қуып жетіп қарнын осып қалғанымда ішінен құрт-құмырсқа, бақа-шаян, жылан-кесіртке ақтарыла түсті... Бірақ бұлар менен қашпады, бәрі быжынай келіп, атымның сауырына, жалына жабыса бастады. Шошынғанымнан айқайлап жіберіп, оянып кеттім. Жоруын айтшы осы түсімнің, жырауым», – депті Абылай хан.

ІІІ. Сонда Бұқар жырау былай деп жорыған екен:

«Жалынқұйрыққа мінгенің – хан тағына мінгенің. Ал алдыңнан арыстан қашса, сенен арыстандай айбарлы ұл туады екен. Одан туған бала да жолбарыстай қайратты, жүректі болады екен. Жолбарыстан туған шөберең де көкжал қасқырдай жүректі жаратылады екен. Ал көкжал қасқырдың баласы, төртінші ұрпағың, қызыл түлкідей заманына қарай қу, тәсілқой келеді екен. Ал қызыл түлкіден әрі қарай тараған тұқымың бақа-шаян, құрт-құмырсқа, жылан-кесіртке секілденіп уақтанып кетеді екен», – депті.

ІV. Егер Абылайдан туған арыстан менің әкем Қасым төре болса, одан туған жолбарысты өзім десем, менен туған көкжал қасқыр әлгі Сыздық емес пе? Жаңағы қылығы Сыздықтың көкжал бөрі болатынын көрсетпей ме? Өзің де соны аңғарып қалған жоқсың ба?

Кенесары әлденеге көңілі бөлініп кенет тоқтай қалды. «Ал көкжал қасқырдан түлкі тууға тиісті ғой, түс жоруы дұрыс болса, солай тәрізді... Өзіңіз соған сенесіз бе?» – деп сұрауға Жүсіптің батылы бармады. Ол әрине дәл осы минутте Сыздықтан туған Жүністің қызыл түлкідей қу келетінін қайдан білсін, тек Бұқар жыраудың Абылай түсін әлгідей жорығанына таң қалуда еді. «Түс жоруы дұрыс. Қасым төре – арыстан, одан туған Кенесары жолбарыс, ал бұл Жолбарыстан туған әлгі Сыздық шын көкжал болғалы тұр. Одан кім туады? Шыныменен Бұқар жырау айтқандай күнін көру үшін заманына қарай бейімделген, жалтарма бір қызыл түлкі дүниеге келер ме екен?» Жүсіптің ойын тағы Кенесары бұзып жіберді.

І.Есенберлин «Көшпенділер»

Мәтіннің реттілігін көрсетіңіз.

1. Түс

2. Сыздықтан туған кім?

3. Төре тұқымының қасиеті

4. Жүсіптің ойы

5. Түс жору

І. Төре тұқымы өздерінің құпиясын басқа жұртқа көп айта қоймайтынын білсе де:

– Қандай түсті айтасыз? Бұқар жырау не деген екен? – деді сұлтанды сөйлеткісі келіп.

Кенесары бәлсінген жоқ, әңгімесін бастап кетті.

– Атамыз Абылайды үш жүздің игі жақсылары боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ кигізге орап, хан ғып көтерген күнінің түнінде ол бір ғажайып түс көріп шығыпты. Бұқар жыраудан жоруын сұрапты...

ІІ. «Астымда Жалынқұйрық жүйрігім бар. Сарыарқада серуендеп келе жатыр едім, – депті хан Абылай, – алдымнан бір арыстан тұра қашты, қуып жетіп, алдаспаныммен ішін жарып жіберіп едім, арыстанның ішінен бір жолбарыс шықты да тұра жөнелді. Жолбарысты да қуып жетіп аш бауырынан орып жіберіп едім, ішінен бір көкжал қасқыр шыға келді де тұра қашты. Көкжал қасқырды да қуып жетіп, ішін тіліп жібергенімде, одан бір қызыл түлкі ата жөнелді. Қызыл түлкіні де қуып жетіп қарнын осып қалғанымда ішінен құрт-құмырсқа, бақа-шаян, жылан-кесіртке ақтарыла түсті... Бірақ бұлар менен қашпады, бәрі быжынай келіп, атымның сауырына, жалына жабыса бастады. Шошынғанымнан айқайлап жіберіп, оянып кеттім. Жоруын айтшы осы түсімнің, жырауым», – депті Абылай хан.

ІІІ. Сонда Бұқар жырау былай деп жорыған екен:

«Жалынқұйрыққа мінгенің – хан тағына мінгенің. Ал алдыңнан арыстан қашса, сенен арыстандай айбарлы ұл туады екен. Одан туған бала да жолбарыстай қайратты, жүректі болады екен. Жолбарыстан туған шөберең де көкжал қасқырдай жүректі жаратылады екен. Ал көкжал қасқырдың баласы, төртінші ұрпағың, қызыл түлкідей заманына қарай қу, тәсілқой келеді екен. Ал қызыл түлкіден әрі қарай тараған тұқымың бақа-шаян, құрт-құмырсқа, жылан-кесіртке секілденіп уақтанып кетеді екен», – депті.

ІV. Егер Абылайдан туған арыстан менің әкем Қасым төре болса, одан туған жолбарысты өзім десем, менен туған көкжал қасқыр әлгі Сыздық емес пе? Жаңағы қылығы Сыздықтың көкжал бөрі болатынын көрсетпей ме? Өзің де соны аңғарып қалған жоқсың ба?

Кенесары әлденеге көңілі бөлініп кенет тоқтай қалды. «Ал көкжал қасқырдан түлкі тууға тиісті ғой, түс жоруы дұрыс болса, солай тәрізді... Өзіңіз соған сенесіз бе?» – деп сұрауға Жүсіптің батылы бармады. Ол әрине дәл осы минутте Сыздықтан туған Жүністің қызыл түлкідей қу келетінін қайдан білсін, тек Бұқар жыраудың Абылай түсін әлгідей жорығанына таң қалуда еді. «Түс жоруы дұрыс. Қасым төре – арыстан, одан туған Кенесары жолбарыс, ал бұл Жолбарыстан туған әлгі Сыздық шын көкжал болғалы тұр. Одан кім туады? Шыныменен Бұқар жырау айтқандай күнін көру үшін заманына қарай бейімделген, жалтарма бір қызыл түлкі дүниеге келер ме екен?» Жүсіптің ойын тағы Кенесары бұзып жіберді.

І.Есенберлин «Көшпенділер»

Мәтіндегі арыстан, жолбарыс, көкжал, қызыл түлкінің Абылай ханға қатысы қандай?

І. Төре тұқымы өздерінің құпиясын басқа жұртқа көп айта қоймайтынын білсе де:

– Қандай түсті айтасыз? Бұқар жырау не деген екен? – деді сұлтанды сөйлеткісі келіп.

Кенесары бәлсінген жоқ, әңгімесін бастап кетті.

– Атамыз Абылайды үш жүздің игі жақсылары боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ кигізге орап, хан ғып көтерген күнінің түнінде ол бір ғажайып түс көріп шығыпты. Бұқар жыраудан жоруын сұрапты...

ІІ. «Астымда Жалынқұйрық жүйрігім бар. Сарыарқада серуендеп келе жатыр едім, – депті хан Абылай, – алдымнан бір арыстан тұра қашты, қуып жетіп, алдаспаныммен ішін жарып жіберіп едім, арыстанның ішінен бір жолбарыс шықты да тұра жөнелді. Жолбарысты да қуып жетіп аш бауырынан орып жіберіп едім, ішінен бір көкжал қасқыр шыға келді де тұра қашты. Көкжал қасқырды да қуып жетіп, ішін тіліп жібергенімде, одан бір қызыл түлкі ата жөнелді. Қызыл түлкіні де қуып жетіп қарнын осып қалғанымда ішінен құрт-құмырсқа, бақа-шаян, жылан-кесіртке ақтарыла түсті... Бірақ бұлар менен қашпады, бәрі быжынай келіп, атымның сауырына, жалына жабыса бастады. Шошынғанымнан айқайлап жіберіп, оянып кеттім. Жоруын айтшы осы түсімнің, жырауым», – депті Абылай хан.

ІІІ. Сонда Бұқар жырау былай деп жорыған екен:

«Жалынқұйрыққа мінгенің – хан тағына мінгенің. Ал алдыңнан арыстан қашса, сенен арыстандай айбарлы ұл туады екен. Одан туған бала да жолбарыстай қайратты, жүректі болады екен. Жолбарыстан туған шөберең де көкжал қасқырдай жүректі жаратылады екен. Ал көкжал қасқырдың баласы, төртінші ұрпағың, қызыл түлкідей заманына қарай қу, тәсілқой келеді екен. Ал қызыл түлкіден әрі қарай тараған тұқымың бақа-шаян, құрт-құмырсқа, жылан-кесіртке секілденіп уақтанып кетеді екен», – депті.

ІV. Егер Абылайдан туған арыстан менің әкем Қасым төре болса, одан туған жолбарысты өзім десем, менен туған көкжал қасқыр әлгі Сыздық емес пе? Жаңағы қылығы Сыздықтың көкжал бөрі болатынын көрсетпей ме? Өзің де соны аңғарып қалған жоқсың ба?

Кенесары әлденеге көңілі бөлініп кенет тоқтай қалды. «Ал көкжал қасқырдан түлкі тууға тиісті ғой, түс жоруы дұрыс болса, солай тәрізді... Өзіңіз соған сенесіз бе?» – деп сұрауға Жүсіптің батылы бармады. Ол әрине дәл осы минутте Сыздықтан туған Жүністің қызыл түлкідей қу келетінін қайдан білсін, тек Бұқар жыраудың Абылай түсін әлгідей жорығанына таң қалуда еді. «Түс жоруы дұрыс. Қасым төре – арыстан, одан туған Кенесары жолбарыс, ал бұл Жолбарыстан туған әлгі Сыздық шын көкжал болғалы тұр. Одан кім туады? Шыныменен Бұқар жырау айтқандай күнін көру үшін заманына қарай бейімделген, жалтарма бір қызыл түлкі дүниеге келер ме екен?» Жүсіптің ойын тағы Кенесары бұзып жіберді.

І.Есенберлин «Көшпенділер»

Бұқар жыраудың түс жоруына қатысы жоқ теңеу?

1. Онда мен бесте ме, әлде алты жаста шығармын. Әжеммен бірге жатушы едім. Әже құшағы қандай ыстық, қандай шапағаты зор десеңші. Көзім ұйқыға кеткенше, әжем айналып-толғанып, арқамнан қағып жатқаны. Еркелеп жатып қалғып кеткеніңді өзің де аңғармай қаласың.

2. Бір күні түн жарымда оянып кеттім. Орнымнан сездірмей тұрдым да, әжемнің төсегінен алыстай бердім. Ондағы ойым, қораның екінші бетіндегі әкем жатқан үйге бару еді. Екі үйдің ортасында иін тіресіп мойындарын көкке созған күйі маңғаз түйелер жатыр екен. Жүндері үлпілдеп, түнгі самалға желпілдегендей сезілді. Түйелердің арасымен жүріп келе жатып, мен мамық жүнді ақ ботаның қасына еріксіз тоқтадым. Осы жерде отырып, жұлдызды аспанға телміріп ұзақ қарағаным есімде. Ай мені еркелете күлгендей сезілді. Ал қаз тізілген түйелердің өркеші тау жоталарындай көлбеңдеп көрінгендей еді. Түннің тымықтығы сонша – мен боталардың баяу демін айқын естіп тұрдым.

3. Мен әкеме келе жатқанымды ұмытып, осы жерде таңырқап тұра беріппін...

Бірінші азат жолдың мазмұнына қатысты тақырыпты таңдаңыз.

1. Онда мен бесте ме, әлде алты жаста шығармын. Әжеммен бірге жатушы едім. Әже құшағы қандай ыстық, қандай шапағаты зор десеңші. Көзім ұйқыға кеткенше, әжем айналып-толғанып, арқамнан қағып жатқаны. Еркелеп жатып қалғып кеткеніңді өзің де аңғармай қаласың.

2. Бір күні түн жарымда оянып кеттім. Орнымнан сездірмей тұрдым да, әжемнің төсегінен алыстай бердім. Ондағы ойым, қораның екінші бетіндегі әкем жатқан үйге бару еді. Екі үйдің ортасында иін тіресіп мойындарын көкке созған күйі маңғаз түйелер жатыр екен. Жүндері үлпілдеп, түнгі самалға желпілдегендей сезілді. Түйелердің арасымен жүріп келе жатып, мен мамық жүнді ақ ботаның қасына еріксіз тоқтадым. Осы жерде отырып, жұлдызды аспанға телміріп ұзақ қарағаным есімде. Ай мені еркелете күлгендей сезілді. Ал қаз тізілген түйелердің өркеші тау жоталарындай көлбеңдеп көрінгендей еді. Түннің тымықтығы сонша – мен боталардың баяу демін айқын естіп тұрдым.

3. Мен әкеме келе жатқанымды ұмытып, осы жерде таңырқап тұра беріппін...

Екінші азат жолдағы авторға әсер еткен жағдай?

Махамбеттің әкесі ары таза, әділ де батыл жан еді. Ол өз балаларын балапанын баулыған қырандай тәрбиеледі. Аяған емес, мүсіркеген емес, қаршадай кездерінен-ақ асау атқа мінгізіп, садақ тартуды, қылыш шабу мен найза ұстауды үйретті.

Балалары батыл боп өсті. Ең үлкені Бекмұхамбеттің басқаларынан гөрі ақыл-парасаты молдау еді. Ал кенжесі Мұса, қой аузынан шөп алмайтын ұяң, ешкіммен жұғыса қоймайтын үндемес, бұйығы болатын.

Он алты жасында Махамбет жез таңдай ақыны атанды. Кез келген ауыл оны қошеметтеп қарсы алатын болды. Әдетте көп мақтау айтпайтын, сөзге сараң ақсақалдар бұл дегенде сайрап қоя беретінді шығарды. Ауызға ілінген талай-талай танымал ақындарды оп-оңай жеңіп, беріштердің айбынын асырды. Бұл келгенде старшындар да, батырлар да қол қусырып, есік ашатын болды. Оның даңқы бүкіл Кіші жүздің ауылдарын шарлап өтіп, Еділ бойындағы ноғайлыға, Қаратауды жайлаған шектіге, одан асып, қаптаған қалың Қыпшаққа, Арқадағы Арғын мен Найманға жетті.

Махамбеттің жез таңдай ақын аталған шағы?

Шақшақұлы Жәнібек хан Төле би бабамыздан ақыл сұрай отырып былай деп сұрақ қойған екен:

– Түзу мылтық, ұшқыр құс, жүйрік ит, мақтаншақ жігіт, ұрыншақ ат жидым. Боз бала болып ерлік құрайын ба? Үлгі алып билік құрайын ба? Еліңде кәрің болса, жазулы тұрған хатың, жайлаған көліңнің алдында төбе болса, ерттеулі атың деуші еді, ақыл сұрай келдім, – дейді.

Сонда Төле би бабамыз:

– Өгізді өрге салма қанатың талар, наданға көзіңді салма сағың сынар. Досыңа өтірік айтпа сенімің кетер, дұшпаныңа сырыңды айтпа түбіңе жетер. Жал-құйрығы қаба деп жабыдан айғыр салма, жаугершілік болғанда жағдайлап мінер ат тумас. Жақыным деп жаманның малы үшін жақсының жағасынан алма, өрісің тарылар. Тұмау түбі құрт болар, тұман түбі жұт болар. Ақылдың түбі құт болар. Елге бай емес, би құт. Ел шетіне жау келсе, қабырғалы биге күш, – деген екен.

Жәнібектің сөзін түйіндейтін мақал-мәтел?

«Отырар сазы» қазақ өнері аспанында

1. Халқымыздың асыл перзенті Нұрғиса Тілендиев «Отырар сазы» деп аталатын қайталануы, теңесері сирек тұнық қайнардың көзін ашты. Бір кездері Отырардай дамыған қаласы болған халықты надан деуге бола ма? Менің арманым – өмірімізден де, әдебиетімізден де бөлшектенбеген тұтыс халқымды көру және оның өткенін де, бүгінін де, ертеңін де айқын елестету. Осы ізгі ниетпен «Отырар сазын» құрдым. Халқымның жанын ашуға талпындым.

2. Нұрағаң бұл игілікті істі алғашында небәрі алты музыкант, екі әншімен жүзеге асырды. Алғашқы концертте ансамбль мүшелерінің саны он жеті болды. 1985 жылы Москваның Чайковский атындағы өнер сарайында өткен ойын-сауықта «Отырар сазының» даңқы шығарды, ол оркестр дәрежесіне бір-ақ көтерілді, мүшелер саны алпыстан асқан «Отырар сазы» 1985 жылы Бүкілодақтық жастар фестивалінде лауреат атанды. Осы жылы ол Бүкілодақтық Ленин комсомолының сыйлығын иеленді. Мұның алдында «Отырар сазына» Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығы берілген. Қазаққа тән музыка аспаптарының көнелері мен жаңаларын үйлесімді түрде сахнада «өз тілімен» сөйлеткені «Отырар сазының» атақ-даңқы дүние жүзіне танылды.

3. Нұрғиса оркестрді мүлде беймәлім және ұмыт қалған ұлттық музыка аспаптарымен толықтыруға баса назар аударды. Сол себепті де оның үні сан алуан. «Отырар сазының» репертуары аса бай. Онда Алтайдан Атырауға дейінгі халық ән-күйлері мен саз-толғаулары мол. «Отырар сазында» ежелгі ата жұртымыздың, қазақ елінің мақтанышына айналған Нұрғисаның авторлық әндері мен күйлері де жиі естіледі.

Мәтіннің екінші бөліміне сай мақалды табыңыз.

І. Қыс өтіп, күлімдеп көктем, жарқырап жаз келгенде, шұрқырап жатқан қалың жылқы ішіндегі әсерлі де әсем дауыстары жез қоңырауындай шіңгір-шіңгір кісінеген жас құлындар қарақұлақ бола бастағанда, оларға түбіт араласқан жұмсақ жүннен есіліп жасалған ноқталар салынып, тиектер орнатылып, ұзақ тартылған желілерге үзбелі күміс түймелердей қаз-қатар тізіліп байланады. Мұнда бірнеше жүздеген құлындар ноқталанып, бие сауылады. Биені сауушы, сауғызушы болып, 2-ден 20-30 адамға дейін болады.

ІІ. Қазақ ауылы алғаш бие байлаған кезде, төңірек басын шақырып, кейде мал сойып немесе қыстап қалған сүрлермен тағы басқа да жылы-жұмсақтарын дайындап, ауыл адамдарының басын қосып, «бие бау», «желі байлар», «қымызмұрындық» тойын өткізеді. Бұл кезде желі қазыққа, айғырдың сауырына май жағып, жақсы тілек білдіріп, мәре-сәре болып, думандатып, бие сауынын бастайды.

Мәтіннің бірінші бөліміне лайықты тақырып?

Қазақстандағы ең көне хан-ағаш – алып қарағаш. Ол Іле өзенінің «Алтынемел» ұлттық табиғи саябақ аумағында, Үлкен Қалқан тауының шығыс жағында өседі. Жасы 700 жылдан асқан. Бұл қарағаш Шыңғысхан шапқыншылығының куәгері деседі. Жергілікті халық ағашты күні бүгінге дейін қасиет тұтады. Қасиетті қарағаш Жуандығына алты адамның құшағы әрең жететін 700 жастағы ерекше ағаш Жаркент қаласынан 30 шақырымдағы Әулие-ағаш ауылы маңында өседі. Бұл – кәдімгі қарағаш тұқымы. Мұндай алып ағаштар әлемнің үш елінде ғана бар. Олардың бірі – Қытайда, бірі – Меккеде болса, үшіншісі – біздің жерге тамыр жайған екен. Киелі ағаштың қасында бір тамырдан нәр алып тұрған жеті жас ағаш бар. Жұрт оларды жеті ағайынды деп атап кеткен.

Мәтінге қатысты дұрыс тұжырым

1. Қазақстандағы хан-ағаш – кәдімгі қарағаш

2. «Алтынемелдегі» жеті ағайын

3. 70 жылдық тарихы бар ерекше ағаш

Қазақстандағы ең көне хан-ағаш – алып қарағаш. Ол Іле өзенінің «Алтынемел» ұлттық табиғи саябақ аумағында, Үлкен Қалқан тауының шығыс жағында өседі. Жасы 700 жылдан асқан. Бұл қарағаш Шыңғысхан шапқыншылығының куәгері деседі. Жергілікті халық ағашты күні бүгінге дейін қасиет тұтады. Қасиетті қарағаш Жуандығына алты адамның құшағы әрең жететін 700 жастағы ерекше ағаш Жаркент қаласынан 30 шақырымдағы Әулие-ағаш ауылы маңында өседі. Бұл – кәдімгі қарағаш тұқымы. Мұндай алып ағаштар әлемнің үш елінде ғана бар. Олардың бірі – Қытайда, бірі – Меккеде болса, үшіншісі – біздің жерге тамыр жайған екен. Киелі ағаштың қасында бір тамырдан нәр алып тұрған жеті жас ағаш бар. Жұрт оларды жеті ағайынды деп атап кеткен.

Жеті жас ағашты жұрттың «жеті ағайынды» деп атап кетуінің себебі?

1. Көптеген ғасырлардың барысында қазақтардың өзіндік бірегей әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері қалыптасты. XVІІІ ғасыр мен XX ғасырдың бас кезінде оның бірқатарын Ресейәкімшілігінің өкілдері, орыс және шетел ғалымдары, саяхатшыларайқын байқап, жазып қалдырды. Қазақтардың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері үй ішіндегі отбасылық және адамдардың өзге де топтары арасындағы өзара қарым-қатынастарды қалыптастыруда үлкен рөл атқарды.

2. Екі қазақ кездесе қалғанда жасы кішісі жасы үлкеніне «Ассаламағалейкүм!» деп бірінші болып сәлем береді. Жасы үлкен кісі оған «Уағалайкүмассалам!» деп жауап қатады. Тек содан кейін ғана егжей-тегжейлі аман-саулық сұрасады. Бұлай сәлемдесу бірін-бірі тіпті танымайтын адамдар үшін де міндетті болып саналады.

3. Дала тұрғындарына тән әдептілік пен сыпайылық, кішіпейілділіктің бір көрінісі – үлкен кісінің есіміне әке (еке)сияқты жұрнақ сөз қосып айту. Мәселен, Қазбек – Қазеке, Диқан – Дәке, Бауыржан – Бауке сияқты айтылады. Мұны XX ғасырдың бас кезінде белгілі орыс ғалымдарының бірі Л. Баллюзек те байқаған: «Қазақтардың сыпайылығы, кішіпейілділігі мен әдептілігінің бір көрінісі – жасы үлкен кісілердің есіміне еке (әке) сөзін қосып айтуы».

4. Жас келіндер күйеуінің әкесі мен шешесін ата, ене деп атаған. Күйеуінің іні-қарындастарын «Шырақ», «Жарқын», «Айнаш», «Гүлім», «Бауырым» деп еркелете ат қоятын. Өзге туысқандарына да жаңа әрі жарасымды ат ойлап табатын.

5. Қазақтар аяғы ауыр әйел мен жасы үлкен адамның алдын кесіп өтуді әдепсіздік санаған. Келіндер атасының, қайын ағаларының көзіне түспеуге тырысқан.

6. Отағасы үйде жоқ кезде ересек ер адамның үйге түсуіне рұқсат етілмеген. Қазақ даласының мызғымас заңы, міне, осындай еді. Қазақтар үйге бас сұғар алдында қару-жарағын әрқашан тыста қалдыратын. Ал ханның алдына қамшы ұстап кіруге де болмайтын.

7. Алыс сапардан немесе жәрмеңкеден қайтып оралған адам өзінің жақын туыстары мен көршілеріне әр түрлі сыйлықтар – базарлық ала келетін. Ауыл ақсақалдары тамақ үстінде үлкен табақтан жасы кішілерге асату жасайтын. Егер кімде-кім әлдебір жаңа киім кие қалса, бағалы затқа ие болса, оған жақын туыстарының, дос-жарандарының байғазы беру әдет-ғұрпы болған.

8. Әйелдер үйде қалған балалары мен жақындарына мереке-тойларда болған жерлерінен сарқыт ала келетін. Қазақтарда көптен бері көрмеген жақын-туыстарына қазы-қарта, мүшелі жіліктерден, сүр еттерден сәлемдеме беріп жіберу әдет-ғұрпы да болған.

9. Дала тұрғындары бір-біріне қуанышты хабар жеткізгенде сүйінші сұрайтын әдет-ғұрып та болған. Саят құру кезінде жас аңшы бағалы олжасын өзімен бірге аңға шыққан адамдардың жасы үлкен ақсақалына байлайтын. Ол мұны дәстүр бойынша өз еркімен жасаған.

10. Қазақта ежелден бар тұрмыстық әдет-ғұрыптың бірі – ажырасу көже. Оның мәні ауылдың бір тұрғыны басқа бір алыс жаққа көшіп кетерде ағайын-туғандарымен, көрші-қолаңдарымен қоштасу ретінде ажырасу аяқ деп аталатын тамақ беріп, сыйлық тарататын болған. Ауылдастарына айтпай, үн-түнсіз көшіп кету көргенсіздік, тәрбиесіздік саналатын. Ал ауылдастары өз кезегінде ризашылығын білдіріп, көш көлікті, барған жердегі қоныстарың құтты болсын айтысып, ақсақалдар ақ баталарын берісетін.

Қазақ дәстүрлерінің басты ұстанымына сай даналық ой?

Ағайынды Райттарға дейін мыңдаған жылдар бұрын ұшатын аппарат ойлап табу идеясы мұсылман ақыны, астроном және инженері Аббас ибн Фирнастың (Abbas іbn Fіrnas) басына келеді. 852 жылы ол мешіттің төбесінен еркін желбірейтін плащқа ағаш тақтайшаларды жабыстырып секіреді. Фирнас құс сияқты қалықтап ұшамын деп ойлағанымен бұл ойы іске аспайды. Плащ ғалымның құлауын біршама баяулатқаны болмаса, толыққанды парашюттің міндетін атқара алмады. Осылайша ғалым кішкене қорқыныш пен болмашы жарақатпен құтылды. 70 жасында аппаратын жетілдірген Фирнас бұл жолы таудан секіруді жөн көреді. Ол ауада 10 минут қалықтап тұрады, бірақ нәтижесінде сәтсіздікке ұшырайды: бар мәселе аппаратқа құйрық жасамауында еді.

Мәтін мазмұнына жуық тақырыпты таңдаңыз?

1. Көптеген ғасырлардың барысында қазақтардың өзіндік бірегей әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері қалыптасты. XVІІІ ғасыр мен XX ғасырдың бас кезінде оның бірқатарын Ресейәкімшілігінің өкілдері, орыс және шетел ғалымдары, саяхатшыларайқын байқап, жазып қалдырды. Қазақтардың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері үй ішіндегі отбасылық және адамдардың өзге де топтары арасындағы өзара қарым-қатынастарды қалыптастыруда үлкен рөл атқарды.

2. Екі қазақ кездесе қалғанда жасы кішісі жасы үлкеніне «Ассаламағалейкүм!» деп бірінші болып сәлем береді. Жасы үлкен кісі оған «Уағалайкүмассалам!» деп жауап қатады. Тек содан кейін ғана егжей-тегжейлі аман-саулық сұрасады. Бұлай сәлемдесу бірін-бірі тіпті танымайтын адамдар үшін де міндетті болып саналады.

3. Дала тұрғындарына тән әдептілік пен сыпайылық, кішіпейілділіктің бір көрінісі – үлкен кісінің есіміне әке (еке)сияқты жұрнақ сөз қосып айту. Мәселен, Қазбек – Қазеке, Диқан – Дәке, Бауыржан – Бауке сияқты айтылады. Мұны XX ғасырдың бас кезінде белгілі орыс ғалымдарының бірі Л. Баллюзек те байқаған: «Қазақтардың сыпайылығы, кішіпейілділігі мен әдептілігінің бір көрінісі – жасы үлкен кісілердің есіміне еке (әке) сөзін қосып айтуы».

4. Жас келіндер күйеуінің әкесі мен шешесін ата, ене деп атаған. Күйеуінің іні-қарындастарын «Шырақ», «Жарқын», «Айнаш», «Гүлім», «Бауырым» деп еркелете ат қоятын. Өзге туысқандарына да жаңа әрі жарасымды ат ойлап табатын.

5. Қазақтар аяғы ауыр әйел мен жасы үлкен адамның алдын кесіп өтуді әдепсіздік санаған. Келіндер атасының, қайын ағаларының көзіне түспеуге тырысқан.

6. Отағасы үйде жоқ кезде ересек ер адамның үйге түсуіне рұқсат етілмеген. Қазақ даласының мызғымас заңы, міне, осындай еді. Қазақтар үйге бас сұғар алдында қару-жарағын әрқашан тыста қалдыратын. Ал ханның алдына қамшы ұстап кіруге де болмайтын.

7. Алыс сапардан немесе жәрмеңкеден қайтып оралған адам өзінің жақын туыстары мен көршілеріне әр түрлі сыйлықтар – базарлық ала келетін. Ауыл ақсақалдары тамақ үстінде үлкен табақтан жасы кішілерге асату жасайтын. Егер кімде-кім әлдебір жаңа киім кие қалса, бағалы затқа ие болса, оған жақын туыстарының, дос-жарандарының байғазы беру әдет-ғұрпы болған.

8. Әйелдер үйде қалған балалары мен жақындарына мереке-тойларда болған жерлерінен сарқыт ала келетін. Қазақтарда көптен бері көрмеген жақын-туыстарына қазы-қарта, мүшелі жіліктерден, сүр еттерден сәлемдеме беріп жіберу әдет-ғұрпы да болған.

9. Дала тұрғындары бір-біріне қуанышты хабар жеткізгенде сүйінші сұрайтын әдет-ғұрып та болған. Саят құру кезінде жас аңшы бағалы олжасын өзімен бірге аңға шыққан адамдардың жасы үлкен ақсақалына байлайтын. Ол мұны дәстүр бойынша өз еркімен жасаған.

10. Қазақта ежелден бар тұрмыстық әдет-ғұрыптың бірі – ажырасу көже. Оның мәні ауылдың бір тұрғыны басқа бір алыс жаққа көшіп кетерде ағайын-туғандарымен, көрші-қолаңдарымен қоштасу ретінде ажырасу аяқ деп аталатын тамақ беріп, сыйлық тарататын болған. Ауылдастарына айтпай, үн-түнсіз көшіп кету көргенсіздік, тәрбиесіздік саналатын. Ал ауылдастары өз кезегінде ризашылығын білдіріп, көш көлікті, барған жердегі қоныстарың құтты болсын айтысып, ақсақалдар ақ баталарын берісетін.

Тұжырымдардың дұрысы

1. Қазақтар жасы үлкен адам мен аяғы ауыр әйелдің алдын кеспейді

2. Базарлық – жақсы хабар үшін берілетін сый

3. «Ажырасу аяқ» – алыс сапарға аттанып бара жатқан адамға байланысты