บทไหว้ครู

บทสรรเสริญพระรัตนตรัย

บอกจุดมุ่งหมายในการแต่ง

ดำเนินเรื่องตั้งแต่ต้นจนจบ

ด้านวรรณคดี

ด้านศีลธรรม

ด้านประวัติศาสตร์

ด้านภาษาศาสตร์

ผีป่ามากระทำ มรณกรรมชาวบุรี

สะธุสะจะขอไหว้ พระศรีไตรสรณา

หันหวดปวดแสบแปลบเสียว หยิกซ้ำช้ำเขียว

ลิงค่างครางโครกครอก ฝูงจิ้งจอกออกเห่าหอน

รักพี่เสียดายน้อง

ผู้ใหญ่พูดค่อย ผู้น้อยพูดดัง

ยิงปืนนัดเดียวได้นกสองตัว

ใฝ่ร้อนจะนอนเย็น ใฝ่เย็นจะดิ้นตาย

ไม่จำคำพระเจ้า เหไปเข้าภาษาไสย

ข้าเฝ้าเหล่าเสนา มีกิริยาอัชฌาศัย

อยู่มาหมู่ข้าเฝ้า ก็หาเยาวนารี

ค่ำเช้าเฝ้าสีซอ เข้าแต่หอล่อกามา

แม่กงและแม่กนเป็นบทพรรณนาป่า

แม่กกเป็นบทรำพันความทุกข์ยากของพระไชยสุริยาและมเหสี

แม่กดเป็นบทอัศจรรย์

แม่ ก กา เป็นบทสรุปเรื่อง

กาพย์ยานี ๑๑

กาพย์ห่อโคลง

กาพย์ฉบัง ๑๖

กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘

เพื่อใช้เป็นแบบเรียนสอนอ่านและเขียน

เพื่อใช้เล่นมหรสพและความเพลิดเพลิน

เพื่อสอนคุณธรรมในการดำเนินชีวิต

เพื่อแสดงถึงคุณธรรมของกษัตริย์ในการปกครองราษฎร

ฉันทลักษณ์

เสียงในภาษา

คำและความหมาย

มาตราตัวสะกด

อักษรประโยค

ไวพจน์พิจารณ์

มูลบทบรรพกิจ

จินดามณี

ตัวละครเอกเป็นกษัตริย์ครองเมืองสาวัตถี

มีลักษณะทำนองเสียดสีสังคม

เกิดอาเพศขึ้นในเมืองทำให้แผ่นดินถล่ม

ให้ข้อคิดเตือนใจแก่ผู้นำและข้าราชการของประเทศ

เพราะประชาชนประพฤติชั่ว

เพราะขุนนางประพฤติมิชอบ

เพราะนางสุมาลีประพฤติตนเหลวไหล

เพราะพระไชยสุริยาไม่ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม

ชื่อว่าสุมาลี อยู่บุรีไม่มีภัย

หาได้ใครหาเอา ไพร่ฟ้าเศร้าเปล่าอุรา

พระฟื้นตื่นนอน ไกลพระนคร

น้ำป่าเข้าธานี ก็ไม่มีที่อาศัย

ขึ้นเกยเลยกล่าวท้าวไท

รอนรอนอ่อนอัสดง

แฝงเมฆเขาเงาเมรุธร

ขึ้นกกตกทุกข์ยาก

พาพระมเหสีหลบหนีเข้าป่า

ปลอมตนอยู่อย่างสามัญชนกับพระมเหสี

พาพระมเหสีและเสนาหนีลงเรือสำเภาลอยไปในทะเล

พาพระมเหสีหนีไปอยู่ยังบ้านเมืองอื่นที่เจริญรุ่งเรืองกว่า

ลูกศิษย์คิดล้างครู

มีความโลภโมโทสัน

คนดีถูกข่มเหงรังแก

มีการสมสู่ไม่เลือกที่

ธรณีมีราชา

จะจำคำต่อไป

พอล่อใจกุมารา

เจ้าพาราสาวะถี

๖ มาตรา

๗ มาตรา

๘ มาตรา

๙ มาตรา

๑๑ คำ

๑๖ คำ

๒๘ คำ

๓๒ คำ