ผู้แต่งมุ่งหวังที่จะหลุดพ้นจากวัฏสงสาร

เนื้อเรื่องอ้างอิงข้อมูลจากพงศาวดาร

ชื่อเรื่องมีความหมายว่ามอญแพ้

เนื้อเรื่องกล่าวถึงศึกสงครามระหว่างไทยและมอญ

แต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทร่ายสุภาพและโคลงสุภาพ

...ทรงคชาธารยรรยง อลงกตแก้วแกมกาญจน์ เครื่องพุดตานตกแต่ง แข่งสีทองทอเนตร ...

...ธ ก็ประกาศเกณฑ์พล บอกยุบล บ่ มิหึง ถึงเชียงใหม่ตระบัด เร่งแจงจัดจตุรงค์...

...คิดเททอดครัวแตก แหกหนีหน้าอย่าพะ เขาก็มละบ้านเมือง เปลืองเปล่าผู้หมู่ชน...

...แล้ว ธ ก็เอื้อนออกพจน์ พระราชกฎประกาศ แก่เมืองราชบุรี เกณฑ์โยธีห้าร้อย คะค้อยไปซุ่มซ่อน...

...จึ่งลงลักษณ์สารสื่อ ใส่ชื่อทั่วตัวขุน ถ้วนทุกมูลทุกนาย รายเรื่องราชริปู ยกพยูหเหยียบแดน...

สมเด็จพระนเรศวรขอให้สมเด็จพระเอกาทศรถทำศึกยุทธหัตถี

เคียงข้างพระองค์

สมเด็จพระนเรศวรคิดว่าศึกในครั้งนี้จะเป็นศึกครั้งสุดท้ายของพระองค์

สมเด็จพระนเรศวรต้องการให้สงครามจบลงเพียงเท่านี้ ไม่มีอีกต่อไปในอนาคต

หลังสงครามในครั้งนี้จะเหลือเพียงแค่สมเด็จพระนเรศวรและสมเด็จพระเอกาทศรถเท่านั้น

สมเด็จพระนเรศวรออกอุบายว่ายุทธหัตถีในครั้งนี้กับพระมหาอุปราชาเป็นครั้งแรกและครั้งสุดท้ายของประวัติศาสตร์

1. ปวงไท้เทวศทั้ง พรหมมาน

เชิญประชุมในสถาน ที่นี้

2. ครั้นครวญพิชัยฤกษ์พร้อม เพรียงสมัย

โหรกระหึ่มฆ้องชัย กึกก้อง

3. เทวัญแสดงเหตุให้ สังหรณ์ เห็นแฮ

เห็นกระแสสาคร หลั่งล้น

4. ศัสตราวุธอรินทร์ ฤาถูก องค์เอย

เพราะพระหัตถ์หากป้อง ปัดด้วย ขอทรง

5. กระหม่ากระเหม่นทรวง สั่นซีด พักตร์นา

หนักหฤทัยท่านร้อง เรียกให้ โหรทาย

1...จอมสงฆ์ฟังซั้นขาน พระราชสมภารมีชัย ใดทวยบาท

มูลิกา ต้องอาชญายินแหยง..

2...แต่งขุนแผนเป็นทูต รูดเอาสารมาบอก

แดออกญามหาด ทูลบัวบาลมหิบาท...

3. ไพรินทรพินาศเพี้ยง พลมาร

พระดั่งองค์อวตาร แต่กี้

4. อ้าจอมจักรพรรดิผู้ เพ็ญยศ

แม้พระเสียเอารส แก่เสี้ยน

5. จอมสยามขามศึกไซร้ ไป่มี

บานกมลเปรมปรีดิ์ ปราบเสี้ยน

ความสามัคคี

ความรักชาติรักแผ่นดิน

ความกตัญญูกตเวที

ความไม่ประมาท

ความดีชนะความชั่ว

องค์บิดาชราแล้ว ควรฤาแคล้วไกลห่าง

โหรควงคงทำนาย ทายพระเคราะห์ถึงฆาต

คะเนนึกแสยงฤทธิ์ บพิตรไปเทียบทัพหลวง

ก่อนออกรบตริตรอง กลัวจะต้องเสียศักดิ์ศรี

แม้พระเสียพระเอารส แก่เสี้ยน

การต่อสู้อย่างดุเดือดของสมเด็จพระนเรศวรฯ : พระมหาอุปราชาขาดคอช้าง

นิมิตบอกเหตุ : ความมีชัยต่อศัตรู

น้ำป่าหลากท่วมทัพข้าศึก : การไม่ต้องเสียกำลังรบ

การต่อสู้อย่างดุเดือดของสมเด็จพระนเรศวรฯ : พระมหาอุปราชาขาดคอช้าง

เอกราชของอยุธยา : ยุทธหัตถี

การจัดกระบวนทัพช้างตามตำราพิชัยสงคราม

การตั้งทัพในชัยภูมิที่ได้เปรียบ

การทำยุทธหัตถีของกษัตริย์ไทยและพม่า

การบันทึกพงศาวดารของไทย

การกอบกู้เอกราชของสมเด็จพระนเรศวรฯ