ทรงริเริ่มสิ่งใหม่ๆ ที่เป็นประโยชน์แก่บ้านเมือง เช่น ให้ขุนนางข้าราชการสวมเสื้อเข้าเฝ้า ทรงดื่มน้ำสาบานในพระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา

ทรงให้ขุดคลองรอบเมือง เช่นคลองบางลำพู คลองโอ่งอ่าง เพื่อให้ประชาชนได้สัญจรไปมาสะดวก และเป็นที่แล่นเรือเล่นสักวาในฤดูน้ำหลาก

ทรงมีพระปรีชาสามารถในการพระราชนิพนธ์วรรณกรรมประเภทต่างๆ เช่นบทละครเรื่องอิเหนา กาพย์เห่ชมเครื่องคาวหวาน เป็นต้น

ทรงดำเนินการเลิกทาสและไพร่ ทำให้ราษฎรมีฐานะเท่าเทียมกันในสังคม

ทรงมีพระปรีชาสามารถทางด้านการปั้นและการแกะสลัก โดยได้ทรงแกะสลักบานประตูวิหารวัดสุทัศน์เทพวรารามราชวรมหาวิหารร่วมกับช่างฝีมือเยี่ยม

ทรงให้มีการลงนามในสนธิสัญญาทางไมตรีและการพาณิชย์กับประเทศอังกฤษ เรียกว่า "สนธิสัญญาเบอร์นีย์"

ทรงเป็นพระเจ้าแผ่นดินในทวีปเอเชียพระองค์แรกที่ทรงใช้ภาษาอังกฤษได้ดีและเป็นกุญแจเปิดประตูไปสู่ความรู้ในวิชาอื่นๆ ของพระองค์

โปรดเกล้าฯ ให้คณะกรรมการชำระกฎหมายที่มีอยู่ทั้งหมด เรียกว่า "กฎหมายตราสามดวง"

ทรงมีพระปรีชาสามารถในด้านการค้าขายกับต่างประเทศ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการค้าขายกับจีน จนได้รับพระราชสมัญญาว่า "เจ้าสัว"