หม่อมเจ้าอิศรญาณ

รัชกาลที่๔

กรมหลวงมหิศวรินทราเมศวร์

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ใช้ถ้อยคำง่าย

ให้แง่คิดที่เฉียบคม

มีความหมายที่กินใจ

นำไปใช้ได้ทุกโอกาสไม่ล้าสมัย

สอนโดยการบอกตรงๆ

สอนโดยการบอกเป็นนัย

สอนโดยการประชดประชันเหน็บแนม

สอนโดยการยกตัวอย่างประกอบชัดเจน

บุญหาไม่แล้วอย่าได้ทะนงตน

ปุถุชนรักกับชังไม่ยั่งยืน

ตาก็มัวหัวก็ขาวเป็นคราวคร่ำ

หูก็ซ้ำไม่ได้ยินเอาสิ้นสวย

มิใช่ตายแต่เขาเราก็ตาย

แหงนดูฟ้าอย่าให้อายแก่เทวดา

อย่านอนเปล่าเอากระจกยกออกมา

ส่องดูหน้าเสียทีหนึ่งแล้วจึงนอน

คนชรา

คนที่มีกำลัง

คนแปลกประหลาด

คนที่มีพลังอำนาจในตัว

ของสิ่งใดเจ้าว่างามต้องตามเจ้า

ใครเลยเล่าจะไม่งามตามเสด็จ

วาสนาไม่คู่เคียงเถียงเขายาก

ถึงมีปากมีเสียเปล่าเหมือนเต่าหอย

สิบดีก็ไม่ถึงกับกึ่งพาล

เป็นชายชาญอย่าเพ่อคาดประมาทชาย

ผีมันหลอกช่างผีตามทีมัน

คนเหมือนกันหลอกกันเองกลัวเกรงนัก

ผู้นำ

ผู้ที่เกิดก่อน

ผู้ที่เดินก่อน

ค. ผู้บังคับบัญชา

เราก็จิตคิดดูเล่าเขาก็ใจ

รักกันไว้ดีกว่าชังระวังการ

รักสั้นนั้นให้รู้อยู่เพียงสั้น

รักยาวนั้นอย่าให้เยิ่นเกินกฎหมาย

ไม่ควรก้ำเกินหน้าก็อย่าเกิน

อย่าเพลิดเพลินคนชังนักคนรักน้อย

เห็นเต็มตาแล้วอย่าอยากทำปากบอน

ตรองเสียก่อนจึงค่อยทำกรรมทั้งมวล

ของสิ่งใดสงสัยให้พิสูจน์

บุญหาไม่แล้วอย่าได้ทะนงตน

สูงอย่าให้สูงกว่าฐานนานไปล้ม

ตรองเสียก่อนจึงค่อยทำกรรมทั้งมวล

เดินตามรอยผู้ใหญ่หมาไม่กัด

ไปพูดขัดเขาทำไมขัดใจเขา

อย่าคบมิตรจิตพาลสันดานชั่ว

จะพาตัวให้เสื่อมที่เลื่อมใส

เรียนวิชาไม่แม่นยำคะน้ำคะเน

ไปเที่ยวเตร่ประกอบชั่วตัวจึงจน

คบนักปราชญ์นั่นแหละดีมีกำไร

ท่านย่อมให้ความสบายหลายประตู

ของเข้าที่ออกที่ทางพิเศษ

ถ้ารู้เหตุก็คงเห็นเป็นยังค่ำ

อย่าเข้าทำส่ำสมนิยมรก

ไฟจะตกลามไหม้ไม่ได้การ

ปลาร้าเค็มพริกเทศเผ็ดไฉน

เอออะไรดูเถิดยังเกิดหนอน

จะผ่าไม้ให้พินิจพิศดูท่า

ให้เห็นว่าแสกไหนเหมาะจึงเจาะขวาน

การเอาตัวรอด

การหาผู้คุ้มครอง

การป้องกันตัวเอง

การเคารพผู้ใหญ่

จงฟังหูไว้หูคอยดูไป

เชื่อน้ำใจดีกว่าอย่าเชื่อยุ

อันยศศักดิ์มิใช่เหล้าเมาแต่พอ

ถ้าเขายอเหมือนอย่างเกาให้เราคัน

หญิงเรียกแม่ชายเรียกพ่อยอไว้ใช้

มันชอบใจข้างปลอบไม่ชอบดุ

เห็นเต็มตาแล้วอย่าอยากทำปากบอน

ตรองเสียก่อนจึงค่อยทำกรรมทั้งมวล

เอาหลังตากแดดเป็นนิจคิดคำนวณ

รู้ถี่ถ้วนจึงสบายเมื่อปลายมือ

เคหฐานหยาบช้าหาสะอาด

มูลฝอยใบไม้ใช่ญาติอย่ามุ่นหมก

คบนักปราชญ์นั้นแหละดีมีกำไร

ท่านย่อมให้ความสบายหลายประตู

หาเงินติดไถ้ไว้อย่าได้ขาด

ตำลึงบาทหาไม่คล่องเพียงสองสลึง

ถ้าทำดีก็จะดีเป็นศรีศักดิ์

ถ้าทำชั่วชั่วจักตามสนอง

เกิดเป็นคนเชิงดูให้รู้เท่า

ใจของเราไม่สอนใจใครจะสอน

หลงโลภลาภบาปก็รู้อยู่ว่าบาป

กิเลศหยาบยังไม่สุขย่อมทุกขัง

อย่าดูถูกบุญกรรมว่าทำน้อย

น้ำตาลย้อยมากเมื่อไรได้หนักหนา

ต่างฝ่ายต่างรู้ความลับของกันและกัน

กำลังคับขันเวลากำลังสำคัญ ถ้าพลาดหรือมีอะไรมาขัดจังหวะจะเสียการ

มีฐานะดีขึ้นกว่าเดิม

ทำสิ่งที่เสี่ยงต่ออันตราย

ยืนกรานไม่ยอมรับผิด ฉันไม่ได้ทำ ฉันเปล่านะ

จะพูดอะไรต้องระวัง อาจมีคนรู้ได้

มีความรู้หรือประสบการณ์น้อยมักนึกว่าตัวรู้มาก

อยู่ดีไม่ว่าดี ไปหาเรื่องเดือดร้อนใส่ตัว

เอาไม้ซีกไปงัดไม้ซุง

หน้าสิ่วหน้าขวาน

ไม่หลักปักไม้เลน

ไม้ใกล้ฝั่ง

สอนสิ่งที่เขารู้ดีหรือถนัดอยู่แล้ว

แสดงความรู้หรืออวดรู้กับผู้ที่รู้เรื่องดีกว่า

เอาทรัพย์หรือสิ่งของจากคนที่มีน้อยไปให้ผู้ที่มีมากกว่า

หน้าตาแสดงความเมตตา แต่ใจโหดเหี้ยม

กลอนสุภาพ

กลอนนิราศ

กลอนเพลงยาว

กลอนดอกสร้อย

รักวัวให้ผูกรักลูกให้ตี

เดินตามหลังผู้ใหญ่หมาไม่กัด

ผัวหาบเมียคอน

ผีเรือนไม่ดีผีอื่นพลอย

คนสามขามีปัญญาหาไว้ทัก ที่ไหนหลักแหลมคำจงจำเอา

แต่ไม้ไผ่อันหนึ่งตันอันหนึ่งแขวะ สีแหยะแหยะตอกตะบันเป็นควันฉิว

ค่อยดำเนินตามไต่ผู้ไปหน้า ใจความว่าผู้มีคุณอย่าหุนหวน

ต้องว่องไวในทำนองคล่องท่าทาง ตบหัวผางเดียวม้วนจึงควรล้อ

การฟังและการพูด

การพูดและการเขียน

การอ่านและการฟัง

การเขียนและการอ่าน

เป็นบ้าจี้นิยมชมว่าเอก

คนโหยกเหยกรักษายากลำบากหมอ

อันยศศักดิ์มิใช่เหล้าเมาแต่พอ

ถ้าเขายอเหมือนอย่างเกาให้เราคัน

ทำเลียบ

โมห์

ศุภอรรถ

เยิ่น

การเอาตัวรอด

การหาผู้คุ้มครอง

การป้องกันตัวเอง

การเคารพผู้ใหญ่

เราก็จิตคิดดูเล่าเขาก็ใจ รักกันไว้ดีกว่าชังระวังการ

รักสั้นนั้นให้รู้อยู่เพียงสั้น รักยาวนั้นอย่าให้เยิ่นเกินกฎหมาย

ไม่ควรก้ำเกินหน้าก็อย่าเกิน อย่าเพลิดเพลินคนชังนักคนรักน้อย

เห็นเต็มตาแล้วอย่าอยากทำปากบอน ตรองเสียก่อนจึงค่อยทำกรรมทั้งมวล

อย่าเย่อหยิ่ง

อย่าประมาท

อย่าอวดดี

อย่าเกียจคร้าน

เพลงยาวอิศรญาณ

กลอนอิศรญาณ

คำสอนอิศรญาณ

นิราศอิศรญาณ

เอาแต่นอนไม่ทำงาน

ทรมานตนเองต่อไป

ก้มหน้าทำงานหนัก

ยอมให้ผู้อื่นดูถูก

ใช้สำนวนภาษาได้คมคาย

มีคุณค่าในเชิงคำสอน

มีการใช้โวหารเพื่อการเปรียบเทียบ

มีการเล่นเสียงคำ

ฆ่าควายต้องใช้พริกทั้งสวนจึงเกิดความเสียดาย

ทำการใหญ่ไม่ควรตระหนี่

กระเสือกกระสนดิ้นรน

ทำการใหญ่ใจต้องนิ่ง

การค้าขายเพชรควรขายให้กับผู้มีฐานะพอจะซื้อได้

คนที่มีปัญญาเท่านั้นจึงจะไม่ถูกหลอกลวงนำเพชรราคาต่ำมาขาย

ควรปรึกษา หรือให้ความเห็นที่มีประโยชน์แก่ผู้มีปัญญาเท่านั้น

ควรขายสินค้าที่มีคุณภาพให้กับคนที่มีปัญญา

คนที่มีความรู้ความสามารถ แต่ถ่อมตัว ไม่โอ้อวด

อวดรู้

คนที่ไม่เเสดงความรู้เก็บความรู้ไว้

คนที่มีอำนาจล้นมือ

๑. ข้ารับใช้ที่มีความสามารถ

๒. สัตว์พาหนะที่รู้ใจของเจ้าของ

๓. สามีที่มีความรับผิดชอบครอบครัว

๔. ใจที่รู้เท่าทันกิเลส

เป็นพระนิพนธ์​ของหม่อมเจ้าอิศรญาณ

กวีที่แต่งเป็นกวีใน​ ร.4

จุดมุ่งหมายของวรรณคดี​คือ​ สอนใจให้ไตร่ตรองก่อนที่จะทำ

รูปแบบคำประพันธ์​เป็นแบบ​ กลอนสุภาพ​

ชายข้าวเปลือกหญิงข้าวสารโบราณว่า

น้ำพึ่งเรือเสือพึ่งป่าอัชฌาสัย​

เราก็จิตคิดดูเล่าเขาก็ใจ

รักกันไว้ดีกว่าชังระวังการ

ขึ้นต้นวรรครับลงท้านด้วยเอย

ขึ้นต้นวรรคสดับลงท้านด้วยเอย

ขึ้นต้นด้วยสักวาลงท้านด้วยเอย

ขึ้นต้นด้วยเมื่อนั้นลงท้านด้วยเอย