Vì sự thay đổi về lượng sẽ dẫn đến thay đổi về chất và sẽ tạo ra sự phát triển

Vì sự vận động bắt đầu từ bước nhảy

Vì sự vận động bắt đầu từ thay đổi về chất

Vì mâu thuẫn của cuộc sống quy định

Ngôn ngữ, lao động

Ngôn ngữ, tư duy

Tư duy, bộ óc

Lao động, thế giới khách quan

Các sự vật và hiện tượng trong thế giới đều tách rời nhau, giữa chúng không có sự phụ thuộc, ràng buộc lẫn nhau.

Các sự vật có sự liên hệ tác động nhau nhưng không có sự chuyển hóa lẫn nhau.

Sự vật khác nhau ở vẻ bề ngoài, do chủ quan của con người quy định, bản chất sự vật không có gì khác nhau.

Thế giới là một chỉnh thể bao gồm các sự vật, các quá trình tách biệt nhau, vừa có quan hệ qua lại, vừa thâm nhập và chuyển hóa lẫn nhau.

Nhân quả

Phủ định của phủ định

Lượng- chất

Mâu thuẫn

Thừa nhận sự tồn tại của sự vật hiện tượng vật chất nhưng phủ định đặc tính tồn tại khách quan của vật chất

Thừa nhận sự tồn tại của sự vật hiện tượng vật chất đồng thời công nhận đặc tính tồn tại khách quan của vật chất

Phủ nhận sự tồn tại của sự vật hiện tượng vật chất và đặc tính tồn tại khách quan của sự vật

Phủ nhận sự tồn tại của sự vật hiện tượng vật chất nhưng thừa nhận đặc tính tồn tại khách quan của vật chất

Chỉ có ở một số vật thể

Chỉ có ở ý thức con người, do con người

tưởng tượng ra

Duy nhất chỉ có ở bộ não con người

Vốn có của mọi dạng vật chất

Vận động của vật chất là vận động tự thân; vận động sinh ra cùng với sự vật và chỉ mất đi khi sự vật mất đi

Có vận động mà không có vật chất tức là có lực lượng phi vật chất vận động bên ngoài thế giới vật chất

Các hình thức và các dạng khác nhau của vật chất chỉ có thể nhận thức được thông qua vận động

Vật chất chỉ có thể tồn tại bằng cách vận động và thông qua vận động mà biểu hiện sự tồn tại của nó với các hình dạng phong phú, muôn vẻ, vô tận

Không gian và thời gian phụ thuộc vào cảm giác của con người.

Không gian và thời gian là hình thức tồn tại của vật chất, không tách rời vật chất.

Không gian và thời gian tồn tại thuần túy bên ngoài thế giới vật chất

Không gian và thời gian tách rời với vật chất, vì vậy khi thế giới vật chất mất đi thì không gian và thời gian vẫn tồn tại.

Biện chứng duy tâm

Biện chứng duy vật

Siêu hình

Biện chứng

Lao động

Hoạt động sinh sản để duy trì nòi giống

Hoạt động tư duy

Sáng tạo nghệ thuật

Không gian

Thời gian

Vận động

Ý thức

Mỗi sự vật chỉ có một hình thức vận động duy nhất

Hình thức vận động cao bao hàm hình thức vận động thấp hơn

Mỗi sự vật có nhiều hình thức  vận động khác nhau

Mỗi sự vật có một hình thức vận động đặc trưng

Platon – duy tâm khách quan

Anaximen – duy vật tự phát

Democrit – Duy vật tự phát

Heraclit – duy vật tự phát