2.  «Түйеге жүк болгандай» деген өлшемге сәйкес келетін нұсқа

«XVIII ғасырдағы қазақ халық медицинасы» атты Үрімжіде жарық көрген кітапта көп қызықты мәліметтер бар екен. Бұл кітап - қазақ халық медицинасы дүниеге әкелген төл жәдігер, өте құнды дүние.

Кітап адам таңғалатын емшілік әдістерге толы. Мысалы, ертеде кісінің көзіне қарап-ақ оның сырқатын анықтай білген. Осыны біздің ата-бабаларымыз сонау ерте заманда-ақ біліп, анықтап қойған. Мұның бәрі қазіргі кезде ғылыми зерттеулермен дәлелденіп отыр.

Кітапта халқымыздың емшілікті тұтастай меңгеріп алғаны таңғалдырады. Кез келген науқастың тамырын ұстап, диагнозын дәл қойған. Бәріне зер салып, бәрін меңгеріп, емін тапқан. Ата-бабамыздың сұңғылалығы мен зеректігі қандай болған десеңізші?!

3.         Үрімжіде жарық көрген кітапта жазылғандар

4.  Мәтін бойынша адамның ауруын анықтау тәсілдері

5.  Халқымыздың таңқалдырған қасиеті

6.  Мәтін бойынша ата-бабамыз зеректігінің дәлелі

Қымыз - халқымыздың бірнеше ғасырлар бойы үздіксіз пайдаланып келе жатқан ұлттық тағамы. Ол тек тағам емес, сонымен қатар халықтың қасиетін, дәулетін, салтанатын, байлығын, мырзалығын, дастарқан берекесін білдіретін ырыс белгісі. Басқа тағамдарға қарағанда қымызды дайындаудың әдіс- тәсілдері, салт-дәстүрлері, ырымдары мен кәде-жоралары көп. Көктем туып, құлындаған бие байланып, сауылады. Бие сүтіне арнайы ашытқы қосып, қымыз дәрежесіне жеткізеді. Алғашқы қымыз қорланғанша саумал күйінде болады. Ашуы жеткен қымызды үй иесі өзі ішпейді, дәстүр бойынша үлкендерін шақырып, ауыз тигізіп, батасын алады. Мұны «қымызмұрындық» дейді. Дайындау әдісіне, қасиетіне, сапасына және сақталу уақытына байланысты халқымыз қымызды бірнеше түрге бөледі. Олардың әр түрін жылқы жасы атауымен атайды. Уыз қымыз - биені алғаш байлап, жаңадан ашытылган қою қымыз. Бал қымыз - жылқының сүр қазысын қосып әбден бабына келтіріп пісілген қымыз. Бұл басқа қымызға қараганда сары әрі қою, дәмді, жұғымды, тұщы болады. Тай қымыз - бір күн сақталған қымыз. Құнан қымыз — екі-үш күн сақталған, толық ашыган қымыз. Дөнен қымыз — үш-төрт күн сақталган, өте күшті қымыз. Бесті қымыз — төрт-бес күн сақталып ашуы әбден жеткен қымыз.

Салқын ауа қымыздың ашу мерзімін біраз ұзартады. Мұнымен қатар шөп буыны қатып, күзде сауылатын қымызды «сары қымыз» дейді. Қыста қысыр биелерді қолда ұстап сауса, оны қысырдың қымызы дейді. Қулық биенің (алгаш құлындаған бие) қымызын қысырақтың қымызы дейді. Бұрынғы қымыздың үстіне саумал қосылса, оны түнемел қымыз дейді.

Бие ағытылар алдында соңғы қымызға ауыл адамдарын шақырып, батасын алатын халықтық жақсы дәстүр бар. Мұны «сірге жияр» деп атайды. Бұл қымыз елдің шипалы сусыны, азығы ғана емес, мақтанышы мен салтанаты да болган.

7.  Қымызмұрындық дегеніміз

8.  Үш-төрт күн сақталған қымыз

9.  Бие ағытылар алдындағы дәстүр

10. Қысырақтың қымызы дегеніміз

11. Бұрынғы қымыздың түнемел аталуы

12. Алғаш құлындаған бие

Ыргызбай емші

   Халық емшілерінің арасында қазақ даласында дәрілік өсімдіктерді жетік білген, онымен малды да, адамды да емдеп, жаза алған атақты тәуіптер болған. Солардың бірі - Ырғызбай емші Досқанұлы. Ол кезінде ұлы Абайдың әкесі Құнанбай қажыны дәрілік өсімдіктермен емдеп жазған. Халық емшісі 1787 жылы Тарбағатай өңірінде дүниеге келіп, 1850 жылы «Мыңжылқы» құдығына таяу маңдағы күзеуде қайтыс болады. Ырғызбай емші бала жасынан емдік шөптерге үйір болса керек. Емші шипалы тамыр-шөптерді жаз, күз айларында, әбден толысып-жетілген шағында жинайтын көрінеді. Әрине, әрбір шөптің теру тәсілі, сақтау ережесі бар ғой. Бір шөпті таңғы шық кеппей тұрып жинау қажет болса, екіншісін тек қана кешкілік терген дұрыс. Және де оларды шіліңгір аптапта тамырынан ажырату оның емдік қуатын әлсіретеді. Ырғызбай емші өсімдіктердің шипалы тамырларын жаңбырдан кейін, қараңғы түсе жинаған да, күн сәулесі түспейтін көлеңкеде, самал есіп тұратын орындарда кептіріп, дайындаған.

Ырғызбай емшінің кезінде айтып кетуі бойынша, кейбір шөптер мен тамырлар аралас кептіріліп сақталса, күш-қуатын жоғалтады екен. Ол сол себепті шөп, тамырларды белек-бөлек сақтайтын үш қанат күркені алдын-ала дайындап, оған сөрелер орналастырған, қапшықтар мен қалталар әзірлеп, оны керегеге іліп қойған. Емшінің шипалы өсімдіктерден дәрі-дәрмек жасайтын ыдыстары мынандай болыпты: ағаш тостағандар мен шойын шөңкелер, күміс тегештер мен мүйіз тостағандар, аршаға ысталған мойнақ торсықтар мен жез құтылар, емдік майларды сақтайтын сүйек ыдыстар, сұйық және тұнбаларды құятын басқа да қажетті заттар. Дәрі-дәрмектердің мөлшерін анықтайтын нәзік таразысы да болтан. Емші дәрі-дәрмектер дайындау барысында жылқының қылы мен түйенің шудасын, тарамысты да пайдаланыпты. Бір рет Шәуешек жақтан бір қарт емші оның үйіне келіп, Тарбағатайдың теріскейіндегі күн түспейтін сулы қойнауларында емдік қасиеті өте күшті адам бейнелі өмір тамыры болатынын, хансулардың оны женьшень дейтінін, осы шөпті іздеп табуын өтінеді. Ырғызбай емші оны көп жыл бойы іздеп, ең соңында Түйемойнақ шыңының сулы жықпылынан табады. Сөйтсе, ол жасыл жапырақтары жайылған, қызғылтым сабағының ұшында шоқ жемістері мөлдіреп тұрған, аласа бойлы ерекше өсімдік екен.

Атақты Ырғызбай емші шипалы өсімдіктердің гүлінен, жапырағынан, тамырынан дәрі-дәрмек жасағанда, олардың қандай ауруға қалай қолданғанда ем болатынын табиғи түйсікпен біліп, дамытқан. Емшінің үйінен қысы-жазы кенекүнжүт, түймешетен, адыраспан, долана, көккекіре, суқалампыр, қарандыз, киікоты, шайқурай, тікенжиде, тәуіпдәрі, томардәрі, қасқыртамыр мыңжапырақ, жаушүмілдік тәрізді өсімдіктер үзілмеген. Ол улы шөп- тамырларды аса сақтықпен жіңішке ауруларға, тері ауруларына, күйікке қолдана біліпті. Құнанбай қажы ауруынан емдеп жазуға шақыртқанында, Ырғызбай емші қоңыр аюдың өтін бауырымен қоса алып, мейіздей етіп кептіріп, марал, бұғы, киік мүйіздерінен жасаған дәрілерін реттеп, әбден  қайнатып тазартып дайындапты. Ол Құнанбай қажының өт жолының да бұзылғанын біліп, өзіне арнап тігілген киіз үйде жүз үш түрлі шөптен, қырық бір түрлі жапырақтан, гүл мен тамырдан дәрі жасап, оны жылқының іш майына араластырып қайнатып, жеті түрлі дәмнен тосап дайындайды. Тосапқа аю өтінің тарыдайын екі-үш сүйкеп, жиі-жиі ішкіздіртіп, қырық күн емдеп, Құнанбай қажыны ауруынан жазып алады. Құнанбайдың өтінішімен Сыбан еліндегі ақын Түбекті де емдеп, қатарға қосқан.

13. Емшінің емдік майларды сақтайтын ыдысы

14. Мәтіндегі емшінің емшілік қасиетіне сай мақал

15. Дәрі-дәрмектердің мөлшерін анықтаған құрал

16. Шөптерді дайындап, кептіру тәсілі

17. Түйемойнақ шынының сулы жықпылынан табылған емдік есімдік атауы

18. Емшінің шипалы тамыр жинайтын жыл мезгілдері

19. Өсімдіктерден дәрілер жасағанда оларды қандай ауруға қолдану керек екендігін анықтау тәсілі

20. Мәтінде жауабы жоқ нұсқа