WorksheetsӘдебиет 9-16 3деңгей
Total questions: 8
Worksheet time: 4mins
Гүлді жұлма, ботам
Бір күні әжем:
– Жүре ғой, ботам, жалбыз теріп келейік, – деді.
– Жалбыз деген немене? – деп таңырқай қалдым.
–Ол дәрі жасайтын өсімдік. Көлдің маңайындағы ойпаңда өседі. Барған соң көресің.
Әжем айтқан жерге келдік. Жалбызды маған көрсетіп, өзі тере бастады. Менің көзім жайқалып тұрған түрлі түсті гүлдерге түсті. Қызығып кеттім де, бір-бірлеп үзіп, тере бастадым.
Әжем көріп:
–Гүлді, көкті жұлмайды, балам, солып өліп қалады. Қатыгездікке барма, жаным! – деді. Мен жөнді мән бермей гүлді тере бердім.
Бір кезде әжем қасыма келді. Уысымдағы гүлдерді қолына алып, сабағынан тамып тұрған тамшыны көрсетіп:
– Міне, көремісің, гүлдер жылап тұр ғой, – деді.
«Біздің қандай жазығымыз бар? Неге тиесің?» – деп жылап тұрғандай көрінді маған. Мен гүлдерді аяп кеттім. Жұлғаныма өкініп тұрдым [А.Хамзин].
1-Д, 2-С, 3-В, 4-С, 5-Д
1-В, 2-В, 3-А, 4-Д, 5-В
1-А, 2-С, 3-С, 4-Е, 5-А
1-Д, 2-В, 3-Д, 4-В, 5-Е
1-А, 2-Д, 3-А, 4-А, 5-С
Қырандар тағдыры
Қыран – өте қауқарлы, жыртқыш құс. Ол бүрген кезде түлкінің омыртқасын опырып жібереді.Ал адам қолға үйретіп, баулыған қырандар қасқырды да тайсалмай алады. Қырандар қоян, тиін, құр, кейде тырнаға да түседі. Қырандар ұя салу науқаны наурыз, сәуір айларына ұя салады. Қырандар бір-екі жұмыртқа салады.
Қырандар тек адамнан ғана зардап шегіп келеді. 1917–1922 жылдары Америкада 15 мың 745 бүркіт адамның суық қолынан өлген.
Осындай озбырлықтың салдарынан қырандардың тұқымы кеми бастаған сң, қазір барлық елде қырандарды қорғау туралы арнаулы заң шығарылды. Біздің елімізде қырандарға ешқандай қастандық жасалмайды.
1-В, 2-Д, 3-А, 4-В, 5-С
1-В, 2-В, 3-Е, 4-Д, 5-В
1-Д, 2-С, 3-С, 4-Е, 5-А
1-С, 2-В, 3-Д, 4-В, 5-Е
1-А, 2-Д, 3-А, 4-А, 5-С
Ер Төстік
Қазақтың қиял-ғажайып ертегілерінің ішіндегі ең бір қызықтысы – «Ер Төстікті» көпшілік біледі. Онда жақсылық пен жамандық, адалдық пен арамдық, махаббат пен зұлымдық арасындағы қиян-кескі күрес бейнеленеді.
Ертегінің басты кейіпкері – Ер Төстік. Ол халық қиялынан туған, жердің асты мен үстін бірдей кезіп жүретін ғажайып батыр, ақылды ер. Өзі туа сала ер жетеді: бір күні – бір апта, бір аптасы – бір ай, бір айы – бір жылға татады.
Ер Төстікке қарсы қара күш иелері де осал емес. Олар: перінің қызы Бекторы, тауды қаңбақтай ұшырып, тасты бұршақтай жаудыратар жалмауыз кемпір, жанын басқа жерде сақтайтын Шойынқұлақ.
Бұлардыжеңіп, мерейіүстемболуүшінЕрТөстіктіңбірбасыныңбатырлығыменақылдылығыаздықетуімүмкінғой. Сондықтанхалыққиялыоғанғажайыпалыптарменөнерпаздардыжолдасетеді. Оларадамшасөйлейтінат – желжетпесжүйрікШалқұйрық, екпінінтежеуүшінаяғынақарақазандайтөсбайлапжүгіретінЖелаяқ. Жердіңасты-үстініңсыбырынестіпқалтжібермейтінСаққұлақ, ҚақпақылқылыпойнататынТаусоғар, біркөлдіңсуынбір-ақретұрттайтынКөлтаусарсияқтыЕрТөстіктіңадалдостары. ЕрТөстікосысеріктерініңжәнеөзініңақылдылығыменғажапбатырлығыныңарқасындазұлымдықөкілдерінжеңіп, елінеаман-есеноралады.
1-А,2-E,3-Д,4-A,5-C
1-Д,2-B,3-A,4-C,5-E
1-C,2-E,3-Д,4-A,5-B
1-А,2-В,3-Д,4-С,5-С
1-Д,2-A,3-C,4-B,5-E
Акылды аспаз (молдаван халык, ертегici)
Ерте, ерте, ертеде, бар паша маңайындағы патшаларды,корольдердi, уэзiрлердi шакырып, үлкен той жасағысы келедi. Той алдында үш күн бұрын аспазын шақырып алып, мол ақша бередi де:
- Базарға барып, дүниедегi ең дұрыс, ең кымбат азық-түлiктi сатып әкел. Үстел үсті ең дәмдi, тiл үйіретін тағамдарға толы болсын,- деп бұйырады.
Аспаз базарға барып, патшанын берген бар ақшасына тіл сатып алады, дәмдеуiштердi қосып, патша үстеліне койылатын тағамдарды дайындайды.
Сонымен, жан-жақтан меймандар келiп, патша дайындалған тағамдары әкелуді бұйырады.
Аспаз әр қонаққа бiр түйір пiскен еттен ұсынады. Қонақтар дәмді тiлдi тез жеп қояды. Патша тағамнын, тағы бip түрін алып келуге әмір етедi. Аспаз тағы да қонақтарға тiл ұсынады. Қонақтар аң-тан болып, бiр-бiрiне қарайды. Iштерiнен: «Бұл жердiң салты осылай шығар» деп ойлайды.
Қонақтар ұсынған тағамды жеп: «Ендi не берер екен?» - деп күтедi. Патша бұйырады. Тағыда тiл әкелiнедi.
- Бiзге неге бiр ғана тағамды бередi? дейдi қонақтар патшaға.
Патша аспазды шақырып алып:
- Мен caған: «Төрткүл дуниедегі ең дәмді, тiл үйiретiн тағам дайында!» - дегенiм қайда? Мынауын қалай? -деп ренжидi.
-Уа Парасатты патшам! Бұл жарық дуниеде тiлден артық не бар? Тiл патшаны таққа отырғызады. Тiл соғысты тоқтатып, екi жақты келiciмге әкеледi. Дүниедегi ең тәтті сөздердi де тіл айтады.
Аспаздың сөзiне қонақтар танданып, тапқырлығы үшiн мақтайды. Ақыры олар бiр-бiрiмен ақылдасып, дуниедегi ең жаман нәрсені сатып алуға қайтадан базарға жiбередi.
Аспаз бұл жолы да тіл сатып әкеледi.
- Ау, мен саған: «Дүниедегi жаман нәрсенi сатып әкел!» деген жоқпын ба? - деп патша ашуланады.
-Парасатты патшам! Ойлап қараңызшы. Дүниеде тiлден асқан бүлдіргіш бар ма? Tiл достықты, келiciмдi, бейбітшілікті- бәрiн, бәрін бүлдipедi, бұзады, қиратады. Дүниедегi жаман сөзді де айтатын - тiл емес пе? Мұны жалған деңізші!
Патша да, оның қонақтары да үндей алмай, аспаздың ақылына таңғалыпты.
1-Д,2-А,3-Д,4-С,5-Е
1-А,2-В,3-С,4-Д,5-С
1-А,2-А,3-Д,4-Е,5-В
1-В,2-Д,3-А,4-С,5-А
1-А,2-Е,3-Д,4-С,5-Д
Бір үзім нан (ертегі)
Баяғы бір заманда бай мен кедей көрші өмір сүріпті. Олардың араздығы сондай, бірін-бірі көргісі келмейді екен.
Байдың үйі кең, әдемі болыпты. Іші толған-алтын мен күміс. Ал кедейдің үйі ағаштан жасалған, төбесін бұтамен жапқан қора екен. Алтын мен күміс түгілі, нанын әзер тауып жепті. Егін егіп, оны суарып, күтіп, орып, өз күнін өзі көріпті.
Бір жылы көктемде алапат су тасқыны болады. Бай алтынын көтеріп ағаштың басына шығып кетеді. Ал кедей болса, бір көмеш нанын қойнына салып, ол да ағаштың басына көтеріледі. Су тасқыны он бес күнге созылады. Бір күн қарны ашқан бай кедейге:
- Әй, кедей, сен мына бір кесек алтынды ал да, маған бір үзім нан бер, - дейді.
- Жоқ, алтының өзіңе, нан бере алмаймын, - деп жауап береді кедей.
Екінші күні бай кедейден тағы да нан сұрайды.
- Алтынымның жартысын берейін, - дейді ол бұл жолы.
- Жоқ, бере алмаймын, - деп бұл жолы да кедей келіспейді.
Ақыры аштан өліп бара жатқан соң шыдамай, бай бір үзім нанға барлық алтынын айырбастайтынын айтады. Кедей бәрібір көнбейді. Бойынан күші кеткен бай басы айналып, суға құлап кетеді. Ал, келесі күні су тоқтап, кедей ағаштың басынан түседі. Халықтың: «Алтын, күміс – тас екен, арпа, бидай – ас екен» дейтіні орай айтылғаны екен.
1-Д,2-А,3-Д,4-С,5-Е
1-А,2-В,3-С,4-Д,5-С
1-А,2-А,3-Д,4-Е,5-В
1-В,2-Д,3-С,4-С,5-А
1-Е,2-В,3-А,4-С,5-Д
Абайдың отыз сегізінші қара сөзінен
Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек: әуелі – надандық, екінші – еріншектік, үшінші – залымдық деп білесің.
Надандық – білім-ғылымның жоқтығы. Дүниеден еш нәрсені оларсыз біліп болмайды.
Білімсіздік – хайуандық болады.
Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, үятсыздық, кедейлік – бәрі осыдан шығады.
Залымдық – адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеді, бір жыртқыш хайуан хисабына қосылады.
1-Д,2-А,3-Д,4-С,5-Е
1-Д,2-А,3-С,4-В,5-Е
1-А,2-А,3-Д,4-Е,5-В
1-В,2-Д,3-Е,4-А,5-Д
1-Е,2-Д,3-А,4-С,5-В
Керемет күмбез
Жас Ахметтің зеректігі мен алғырлығына қызыққан бір ғалым оны Иранға алып кетіп оқытқан деген де сөз бар. Шығыстың дін орталықтары мен ірі-ірі қалаларын, тұрмысы мен кәсіп-тіршілігін көзбен көрген жас жігіт өзінің білімі мен түсінік-танымын кеңейтеді, өмірге деген өз көзқарасын қалыптастырады. Он жеті жасқа толған соң, ақын туған жері Түркістанға оралып, сол кезде аты ғана бар «Ясы» деген жерге қоныс тебеді. Содан сол жерге жұрт біртіндеп жиналып, қалаға айналады. Кейінгі ғасырларда Ясауидің аты жайылған соң, бұл мекен дін және мәдениет орталығы ретінде танылды. Қожа Ахмет Ясауи қайтыс болғаннан кейін, әйгілі Ақсақ Темір оның басына Орта Азияда теңдесі жоқ керемет күмбез салдырады. Ғимараттың биіктігі 37 метрден асады. Бұл кесене әлі күнге аспанмен таласып, сән-сәулетін бұзбай, асқақ тұр. Керемет күмбез қазір әлемдік мәдени мұралар қатарына енген.
«Қожа Ахмет Ясауи» кітабынан
1-Д,2-А,3-Д,4-С,5-Е
1-Д,2-А,3-С,4-В,5-Е
1-А,2-А,3-Д,4-Е,5-В
1-В,2-Д,3-А,4-С,5-В
1-Е,2-Д,3-А,4-С,5-В
Есеннің кірпісі
Есеннің үйі айнала өскен зәулім ағаштарға бөленген. Оның өте қызықтап күтетіні өзі егіп өсірген сонау гүлден тіккен шатыр сияқты дөңгелене өскен шоқ ағаш. Оның ішіне үйінен жалғастырып әкелген электр сымына Қаби екеуі электр шамын орнатып алды. Түнде жағып, екеуі сабақтарын дайындайды.
Есеннің электр шамы жанған кезде, оның асыранды кірпісі ағаштардың арасынан шығып, ептеп келіп беседкаға кіреді. Ол қараңғы түнде жайнаған электр жарығына таңырқағандай кішкене тұмсығын шығарып қарап тұрады да, қайтадан жиырылып қалады. Есеннің «кірпім- кірпім» деген дыбысы шыққанда жазылып, тұмсығын шығарып, азығын іздейді. Есен оның азығын күні бұрын дайындап қойып, үнемі оның қимылын бақылайды.
... Ол кереуеттің бас жағында тұрған мандолинасын алып, орындыққа отырып, ән тартты. Есеннің мандолинасынан моншақтай домаланып шыққан ән дыбыстары түнгі тынық кеште өте ашық, әдемі еді. Біраздан соң кірпі домаланып кереует астынан шықты да, дыбысты аңғарып, тура Есеннің алдына келді. Сөйтті де ән дыбысын анықтай тыңдағысы келгендей тұмсығын сәл көтеріп, аз тұрды. Кітап оқып отырған Қаби басын көтергенде:
-Мына кірпінің тыңдап тұрғанын қарашы. Ән ырғағының нақышын сезеді өзі,-деді Есен күлімсіреп.
-Қой, қайдағы сезген,-деді бағанадан бергі жайдан бейхабар Қаби Есен сөзін әзіл көріп. Бірақ оған Есен бәрін түсіндіріп айтты. Одан әрі қарай олар тереңдей сөз етпеді. Екеуі де сабақтарын дайындап болып, ұйқыға жатты. Дәл жатарда кірпінің қай жаққа шығып кеткенін Есен де, Қаби де сезген жоқ...
1-Д,2-А,3-Д,4-С,5-Е
1-А,2-В,3-С,4-Д,5-С
1-С,2-А,3-Е,4-В,5-Д
1-В,2-Д,3-С,4-С,5-А
1-Е,2-В,3-А,4-С,5-Д
