Ала жіптей шұбалған жолмен қорапты машина келеді. Өршеленіп өрге ұмтылады. Белестен соң белес артта қалып жатыр. Жатаған өңес, жасыл бел қалды. Көбігін көкке шашқан асау өзен қалды.

Қабинада екеу еді. Ересегі қаршығадай құнтиған қағилез адам – Бөрібай. Қасындағысы – оның кенже ұлы Бөкен, құлағы қалқиған, құлақ бас, сары бала. Бұл төртінші сыныпты бітіріп, жайлаудағы нағашысына келе жатқан беті. Аузы аңқиып, еміне түсіп, жол қызығына баққанына екі сағаттан асқан. Әлі жалығар емес, бәрі таңсық. Ол андағайлап келіп тұра қалғандай болатынға тастардан да, қалың ну, қау жыныстың мүлгіген тыныштығынан да, бұтадан бұтаға, әудем жерге дейін шығып салатын сары шымшықтың ықыласынан да əлдебір сыр түйіп, ой ойлайтындай.

Ала жіптей шұбалған жолмен қорапты машина келеді. Өршеленіп өрге ұмтылады. Белестен соң белес артта қалып жатыр. Жатаған өңес, жасыл бел қалды. Көбігін көкке шашқан асау өзен қалды.

Қабинада екеу еді. Ересегі қаршығадай құнтиған қағилез адам – Бөрібай. Қасындағысы – оның кенже ұлы Бөкен, құлағы қалқиған, құлақ бас, сары бала. Бұл төртінші сыныпты бітіріп, жайлаудағы нағашысына келе жатқан беті. Аузы аңқиып, еміне түсіп, жол қызығына баққанына екі сағаттан асқан. Әлі жалығар емес, бәрі таңсық. Ол андағайлап келіп тұра қалғандай болатынға тастардан да, қалың ну, қау жыныстың мүлгіген тыныштығынан да, бұтадан бұтаға, әудем жерге дейін шығып салатын сары шымшықтың ықыласынан да əлдебір сыр түйіп, ой ойлайтындай.

Ала жіптей шұбалған жолмен қорапты машина келеді. Өршеленіп өрге ұмтылады. Белестен соң белес артта қалып жатыр. Жатаған өңес, жасыл бел қалды. Көбігін көкке шашқан асау өзен қалды.

Қабинада екеу еді. Ересегі қаршығадай құнтиған қағилез адам – Бөрібай. Қасындағысы – оның кенже ұлы Бөкен, құлағы қалқиған, құлақ бас, сары бала. Бұл төртінші сыныпты бітіріп, жайлаудағы нағашысына келе жатқан беті. Аузы аңқиып, еміне түсіп, жол қызығына баққанына екі сағаттан асқан. Әлі жалығар емес, бәрі таңсық. Ол андағайлап келіп тұра қалғандай болатынға тастардан да, қалың ну, қау жыныстың мүлгіген тыныштығынан да, бұтадан бұтаға, әудем жерге дейін шығып салатын сары шымшықтың ықыласынан да əлдебір сыр түйіп, ой ойлайтындай. Ала жіптей шұбалған жолмен қорапты машина келеді. Өршеленіп өрге ұмтылады. Белестен соң белес артта қалып жатыр. Жатаған өңес, жасыл бел қалды. Көбігін көкке шашқан асау өзен қалды.

Қабинада екеу еді. Ересегі қаршығадай құнтиған қағилез адам – Бөрібай. Қасындағысы – оның кенже ұлы Бөкен, құлағы қалқиған, құлақ бас, сары бала. Бұл төртінші сыныпты бітіріп, жайлаудағы нағашысына келе жатқан беті. Аузы аңқиып, еміне түсіп, жол қызығына баққанына екі сағаттан асқан. Әлі жалығар емес, бәрі таңсық. Ол андағайлап келіп тұра қалғандай болатынға тастардан да, қалың ну, қау жыныстың мүлгіген тыныштығынан да, бұтадан бұтаға, әудем жерге дейін шығып салатын сары шымшықтың ықыласынан да əлдебір сыр түйіп, ой ойлайтындай. Бекен қайда келе жатыр?

Осы күнгі құстардың ең ірісі және ең жүйрігі – түйеқұс. Оның екі жарты метр, жылдам отыз алты килограммға дейін жетеді. Мойны мен басы мамықсыз болады. Аяғы екі саусақты, қанаты нашар жетілген. Қоразының түсі қара, оны қанат, құйрық қауырсындары ақшыл. Мекиеннің түсі қоңыр болып келеді.

Түйеқұстар топтанып жүреді, олар құмды даланы мекендейді. Түйеқұстар өсімдіктің ұрығын, жемісін, ұсақ жәндіктерді жейді.

Түйеқұстың жүйріктігі сонша – ол ит, түлкі, қояндарды озып кетеді. оның бір айлық балапанының өзі сағатына елу километр жылдамдықпен жүгіреді.

Түйеқұстың етін жейді. Ал қанат, қауырсындары әсемдікке.

Түйеқұстың басқа құстардан ерекшелігі

Осы күнгі құстардың ең ірісі және ең жүйрігі – түйеқұс. Оның екі жарты метр, жылдам отыз алты килограммға дейін жетеді. Мойны мен басы мамықсыз болады. Аяғы екі саусақты, қанаты нашар жетілген. Қоразының түсі қара, оны қанат, құйрық қауырсындары ақшыл. Мекиеннің түсі қоңыр болып келеді.

Түйеқұстар топтанып жүреді, олар құмды даланы мекендейді. Түйеқұстар өсімдіктің ұрығын, жемісін, ұсақ жәндіктерді жейді.

Түйеқұстың жүйріктігі сонша – ол ит, түлкі, қояндарды озып кетеді. оның бір айлық балапанының өзі сағатына елу километр жылдамдықпен жүгіреді.

Түйеқұстың етін жейді. Ал қанат, қауырсындары әсемдікке.

Түйеқұс қандай жерді мекендейді?

Нан тарихының тамыры ежелгі заманға кетіп жатыр. Ғалымдардың пікіріне, ол он бес мың жылды ресурстар екен. Алғашқы нанның өсімдігі бидай да, сөлі да, арпа да емес, кәдімгі емен екен.

Ежелгі адамдар емен жаңғағын үгіп, одан ұн жасаған. зерттеулердің қазба жұмыстары дәлел. Дәнді дақылдарды қолдан егуді, оның дәнінен ұн жасауды адамдар бірте-бірте жасаған. Сұйық ботқа –қазіргі нанның бастапқы түрі болған. Ал Африка мен Азияның кейбір елдерінде осындай быламықтарды нан ертінде әлі де көмектеседі.

алғашқы нан неден жасалған?

Нан тарихының тамыры ежелгі заманға кетіп жатыр. Ғалымдардың пікіріне, ол он бес мың жылды ресурстар екен. Алғашқы нанның өсімдігі бидай да, сөлі да, арпа да емес, кәдімгі емен екен.

Ежелгі адамдар емен жаңғағын үгіп, одан ұн жасаған. зерттеулердің қазба жұмыстары дәлел. Дәнді дақылдарды қолдан егуді, оның дәнінен ұн жасауды адамдар бірте-бірте жасаған. Сұйық ботқа –қазіргі нанның бастапқы түрі болған. Ал Африка мен Азияның кейбір елдерінде осындай быламықтарды нан ертінде әлі де көмектеседі.

Мәтін мазмұнына қай мақал сәйкес келеді?

Қауын – ыстыққа төзімді, жарықсүйгіш, шөлге шыдамды, біржылдық өсімдік. Қауын 25 – 30 ⁰ С температурада жақсы өседі. Қауынның құрамындағы минерал: қант, А, Р, С дәрумендері, аскорбин қышқылдары, темірдің қышқылдары, калий, натрий және фруктоза, сахароза, көміртектектері бар. Дәрумендер мен қант құрамы бойынша қауын тіпті қарбыздан да асып кетеді. Жаздың ыстық күндері жақсы басады.

Қазақстанда қауынның 22 аудандастырылған сорттары егіледі. Жемістері қайта өңделген күйде пайдаланылады. Қауыннан бал, цукаттар, тосап, мармелад дайындайды. кепілдік кептіреді және қақтайды. Қақталған қауындарды «қауынқақ» деп атайды, олар ұзақ уақыт бойы сақталады. Дәндерінен жоғары сапалы тағамдық май өндіріледі.

Бірінші азатжолда не туралы айтылған?

Қауын – ыстыққа төзімді, жарықсүйгіш, шөлге шыдамды, біржылдық өсімдік. Қауын 25 – 30 ⁰ С температурада жақсы өседі. Қауынның құрамындағы минерал: қант, А, Р, С дәрумендері, аскорбин қышқылдары, темірдің қышқылдары, калий, натрий және фруктоза, сахароза, көміртектектері бар. Дәрумендер мен қант құрамы бойынша қауын тіпті қарбыздан да асып кетеді. Жаздың ыстық күндері жақсы басады.

Қазақстанда қауынның 22 аудандастырылған сорттары егіледі. Жемістері қайта өңделген күйде пайдаланылады. Қауыннан бал, цукаттар, тосап, мармелад дайындайды. кепілдік кептіреді және қақтайды. Қақталған қауындарды «қауынқақ» деп атайды, олар ұзақ уақыт бойы сақталады. Дәндерінен жоғары сапалы тағамдық май өндіріледі.

Қауынның дəнінен не дайындалады?

Әйгілі жазушы Г.Бельгер: «Неміс тілі, қазақ тілі, орыс тілі – шабытымның үш қайнар бұлағы», – деген екен. Бүгінгі күні бірнеше тілді қатар игерген адамдар саны санап артуда деп әбден айтуға болады. Ондаған тілдерді қатар үйренуге қабілетті адамдарды «Полиглот» деп атайды.

Орыс жазушысы А.П.Чеховтың «Бірер тіл білмеген адам өзін құжатсыз жандай сезінеді» деген қанатты сөзі бар. Көп тіл игергісі келетіндерге бірнеше кеңес:

1) Үзбей жаттығу. Атақты Шли неміс археологы Генрихман үнемі жаттығуларының арқасында күніне прозалық мәтіннің бетін жаттап алуға қолы жеткен. Ол орыс тілі 6 апта ішінде үйренген.

2) негізгі тілдерді, ал одан кейін сол тілдерге жақын тілдерді үйрену қажет екен. дұрыс, адам пайдаланып тіл білсе, жаңа тілді меңгеру оңай болады.

3) Ең бастысы – қорықпау керек. Тіл үйрене жүріп, өз ойыңды сол тілде түсіндіруге тырысу керек. Үйреніп жүрген тілде сұрақ қоя отырып, тіл көзіңізге көмек көрсететін адаммен сөйлесіңіз.

4) Музыканы тыңдап, есту қабілетін дамыта беріңіз. ол – шетел тілін үйренуде жақсы көмекші.

Олай болса, достар, полиглот болғыларың келсе, тек алға ұмтылыңдар! Антик философтарының «тілді бесіктегі деміңнен соңғы деміңе дейін үйренсең де аз» дегенін ұмытпайық!

Қандай мақал-мәтел берілген мәтіннің мазмұнын ашып тұр?

Әйгілі жазушы Г.Бельгер: «Неміс тілі, қазақ тілі, орыс тілі – шабытымның үш қайнар бұлағы», – деген екен. Бүгінгі күні бірнеше тілді қатар игерген адамдар саны санап артуда деп әбден айтуға болады. Ондаған тілдерді қатар үйренуге қабілетті адамдарды «Полиглот» деп атайды.

Орыс жазушысы А.П.Чеховтың «Бірер тіл білмеген адам өзін құжатсыз жандай сезінеді» деген қанатты сөзі бар. Көп тіл игергісі келетіндерге бірнеше кеңес:

1) Үзбей жаттығу. Атақты Шли неміс археологы Генрихман үнемі жаттығуларының арқасында күніне прозалық мәтіннің бетін жаттап алуға қолы жеткен. Ол орыс тілі 6 апта ішінде үйренген.

2) негізгі тілдерді, ал одан кейін сол тілдерге жақын тілдерді үйрену қажет екен. дұрыс, адам пайдаланып тіл білсе, жаңа тілді меңгеру оңай болады.

3) Ең бастысы – қорықпау керек. Тіл үйрене жүріп, өз ойыңды сол тілде түсіндіруге тырысу керек. Үйреніп жүрген тілде сұрақ қоя отырып, тіл көзіңізге көмек көрсететін адаммен сөйлесіңіз.

4) Музыканы тыңдап, есту қабілетін дамыта беріңіз. ол – шетел тілін үйренуде жақсы көмекші.

Олай болса, достар, полиглот болғыларың келсе, тек алға ұмтылыңдар! Антик философтарының «тілді бесіктегі деміңнен соңғы деміңе дейін үйренсең де аз» дегенін ұмытпайық!

Бірінші кеңеске сәйкес тіл үйренуге негіз болатын басты әрекет

Әйгілі жазушы Г.Бельгер: «Неміс тілі, қазақ тілі, орыс тілі – шабытымның үш қайнар бұлағы», – деген екен. Бүгінгі күні бірнеше тілді қатар игерген адамдар саны санап артуда деп әбден айтуға болады. Ондаған тілдерді қатар үйренуге қабілетті адамдарды «Полиглот» деп атайды.

Орыс жазушысы А.П.Чеховтың «Бірер тіл білмеген адам өзін құжатсыз жандай сезінеді» деген қанатты сөзі бар. Көп тіл игергісі келетіндерге бірнеше кеңес:

1) Үзбей жаттығу. Атақты Шли неміс археологы Генрихман үнемі жаттығуларының арқасында күніне прозалық мәтіннің бетін жаттап алуға қолы жеткен. Ол орыс тілі 6 апта ішінде үйренген.

2) негізгі тілдерді, ал одан кейін сол тілдерге жақын тілдерді үйрену қажет екен. дұрыс, адам пайдаланып тіл білсе, жаңа тілді меңгеру оңай болады.

3) Ең бастысы – қорықпау керек. Тіл үйрене жүріп, өз ойыңды сол тілде түсіндіруге тырысу керек. Үйреніп жүрген тілде сұрақ қоя отырып, тіл көзіңізге көмек көрсететін адаммен сөйлесіңіз.

4) Музыканы тыңдап, есту қабілетін дамыта беріңіз. ол – шетел тілін үйренуде жақсы көмекші.

Олай болса, достар, полиглот болғыларың келсе, тек алға ұмтылыңдар! Антик философтарының «тілді бесіктегі деміңнен соңғы деміңе дейін үйренсең де аз» дегенін ұмытпайық!

Мәтін бойынша адамның қабілетін қалай арттыруға болады?

Ерте шығысымен-ақ әкем қыс бойы көміліп жатқан жүзім бұтақтарын ашып, оны ағаштан иіп жасалған арнайы белдеулерге асып қоятын. Бұл өте күрделі, нәзік жұмыс. Қысымен жер астында жатқан жүзім бұтақтары төмен топырақ астында жатып-ақ бармақтай бүртік шығарады. Оны абайсызда жұлып түсіруге болмайды. Әкем топырақ астында көзге көрінбей жатқан адам саусақтары сияқты жүзім бұтақтарының қай тұста, қалай жатқанын алақанымен сипалап аумақ. Сол көктемдегі жүзім ашуына өзінен басқа тірі пендені жолатпайтын. Өмірде әкем жүзімнің әр бұтағын қолымен сипалап, «Ә, оянып қалдың ба, жарайды, сен де жарық дүниеге шығады ғой», – деп өзінен-өзі күбірлеп сөйлеп жүретін.

Әкем үш гектардай жерді алып жатқан жеміс бағындағы алма, өрік, шабдалы, тағы басқа мыңдаған түп ағаштардың әреуінің қай жерде, қалай тұрғанын, неше жаста екенін, өткен жылы неше бұлтағы кесілгенін, қанша жеміс бергенін, оған күтім жасау керек жатқа болуы. Сол жақта ол бақты аралап жүрмей-ақ өзі көздеген жеміс ағашын бірден тауып, оның артық бұтақтарын кесіп, құрт түскен жапырақтарына дәрі сеуіп жүреді.

Мәтінді жазудағы автордың басты ойы

Ерте шығысымен-ақ әкем қыс бойы көміліп жатқан жүзім бұтақтарын ашып, оны ағаштан иіп жасалған арнайы белдеулерге асып қоятын. Бұл өте күрделі, нәзік жұмыс. Қысымен жер астында жатқан жүзім бұтақтары төмен топырақ астында жатып-ақ бармақтай бүртік шығарады. Оны абайсызда жұлып түсіруге болмайды. Әкем топырақ астында көзге көрінбей жатқан адам саусақтары сияқты жүзім бұтақтарының қай тұста, қалай жатқанын алақанымен сипалап аумақ. Сол көктемдегі жүзім ашуына өзінен басқа тірі пендені жолатпайтын. Өмірде әкем жүзімнің әр бұтағын қолымен сипалап, «Ә, оянып қалдың ба, жарайды, сен де жарық дүниеге шығады ғой», – деп өзінен-өзі күбірлеп сөйлеп жүретін.

Әкем үш гектардай жерді алып жатқан жеміс бағындағы алма, өрік, шабдалы, тағы басқа мыңдаған түп ағаштардың әреуінің қай жерде, қалай тұрғанын, неше жаста екенін, өткен жылы неше бұлтағы кесілгенін, қанша жеміс бергенін, оған күтім жасау керек жатқа болуы. Сол жақта ол бақты аралап жүрмей-ақ өзі көздеген жеміс ағашын бірден тауып, оның артық бұтақтарын кесіп, құрт түскен жапырақтарына дәрі сеуіп жүреді.

Автордың бағбанға қатысы қандай?

Махамбеттің әкесі ары таза, әділ де батыл жан еді. Ол өз балаларының балапанын баулыған қырандай тәрбиеледі. Аяған емес, мүсіркеген емес, қаршадай кездерінен-ақ асау атқа мінгізіп, садақ тартуды, қылыш шабу мен найза ұстауды үйретті.

Балалары батыл көп өсті. Ең үлкені Бекмұхамбеттің басқаларынан ақыл-парасаты молдау еді. Ал кенжесі Мұса, қой аузынан шөп алмайтын ұяң, ешкіммен жұғыса алмайтынын үндемес, бұйығы болатын.

Он алты жасында Махамбет жез таңдай ақыны атанды. Кез келген ауыл оны қошеметтеп қарсы алатын болды. Бар көп мақтау айтпайтын, сөзге сараң ақсақалдар бұл дегенде сайрап қоятын шығарды. Ауызға ілінген талай-талай танымал ақындарды оп-оңай жеңіп, беріштердің айбынын асырды. Бұл келгенде старшындар да, батырлар да қол қусырып, есік ашатын болды. Оның даңқыдарын бүкіл Кіші жүздің ауыл шарлап өтіп, Еділ бойындағы ноғайлыға, Қаратауды жайлаған шектіге, одан асып, қаптаған қалың Қыпшаққа, Арқадағы Арғын мен Найманға жетті.

Махамбеттің кіші бауыры қандай бала еді?

Жексенді сыныптастары да, мектептегі басқа оқушылар да «Тәртіпсіз Жексен» деп атайды. Шынында да солай. Сабақта тыныш отырмайды, жан– сабаққа үнемі кедергі жасайды. Жазады, сызады, жыртады. Әбден болмаса, қағаздан ұшақ жасап, мұғалімнің көзін ала бере, ұшырып жібереді. Сағыз да шайнайтын сол. Қасындағы Зағипаға күн болмайды. Түртейді, мазақ етеді.

Еңбек сабағы болатын. Оқушылар қағаз қиып, гүл жасауға кірісті. Тек Жексен жан-жағына жалтақтап, бостан-бос отыр. басты, оның қайшысы да, желімі де жоқ...

Бір кезде мұғалима апай қарсы алдындағы Айдарды тақтаға шақырды. Осы мезетті пайдаланып, Жексен партасының отырғышына желім төгіп қойды. Жабысып қал, күлкі болсын дегені.

– Жексен, кәне, жасаған гүліңді көрсетші, – деді апай осы кезде.

– Жасаған жоқпын, – деді бұл.

– Апай, оның желімі, қайшысы жоқ, – деді Зағипа.

– Айдарда бәрі бар екен. Соның орнына отырып жасай ғой, – деді апай. – Ал Айдар сенің орнында отыра тұрсын.

Жексеннің жүрегі суға түсті. Әйтсе де амал жоқ, сездірмеуге тырысты. Отырды...

Сабақ бітті. Оқушылар у-шу болып, сыртқа шықты.

Сыныпта Жексен ғана жалғыз қалды. Орнынан ептеп тұрып көріп еді, тұра алмады.

Мәтінде жауап бар сұрақты табыңыз.

Ала жіптей шұбалған жолмен қорапты машина келеді. Өршеленіп өрге ұмтылады. Белестен соң белес артта қалып жатыр. Жатаған өңес, жасыл бел қалды. Көбігін көкке шашқан асау өзен қалды.

Қабинада екеу еді. Ересегі қаршығадай құнтиған қағилез адам – Бөрібай. Қасындағысы – оның кенже ұлы Бөкен, құлағы қалқиған, құлақ бас, сары бала. Бұл төртінші сыныпты бітіріп, жайлаудағы нағашысына келе жатқан беті. Аузы аңқиып, еміне түсіп, жол қызығына баққанына екі сағаттан асқан. Әлі жалығар емес, бәрі таңсық. Ол андағайлап келіп тұра қалғандай болатынға тастардан да, қалың ну, қау жыныстың мүлгіген тыныштығынан да, бұтадан бұтаға, әудем жерге дейін шығып салатын сары шымшықтың ықыласынан да əлдебір сыр түйіп, ой ойлайтындай.