Free Printable MILLIY SERTIFIKAT TESTI

1.

1. Imloviy jihatdan to‘g‘ri yozilgan so‘zlar qatorini aniqlang.

a)

A) taassuf, murojatnoma, tabiiy

b)

B) tanazzul, muassasa, ma’dad

c)

C) muvofiq, taasurot, taalluqli

d)

D) maishiy, tafovut, tafakkur

2.

2. Imloviy jihatdan to‘g‘ri yozilgan so‘zlar qatorini aniqlang.

a)

A) o‘zidan-o‘zi, voy-voy, baxt-u saodat

b)

B) o‘z-o‘zidan, voy-voylamoq, hol-ahvol

c)

C) o‘z-o‘zicha, voy-voyiga, baxt-saodatli

d)

D) o‘z-o‘zligicha, voyvoyak, tarjimayi-hol

3.

3. Qaysi gapda ochiq so‘zi o‘z ma’nosida qo‘llangan?

a)

A) Nafisa o‘z fikrlarini ko‘pchilik oldida ham ochiq ifoda qila olardi.

b)

B) Yig‘ilishda aytilgan anchagina muammolar ochiq qoldi.

c)

C) Haftaning dushanba kuni ochiq eshiklar kuni deb e’lon qilindi.

d)

D) Ismat ota ochiq derazadan boshini chiqarib, o‘g‘lini chaqirdi.

4.

4. O‘zaro ma’nodoshlik hosil qila oladigan so‘zlarni aniqlang.

a)

A) noo‘xshash, farq, tafovut

b)

B) basavlat, sumbat, gavda

c)

C) turfa, g'alati, ajoyib

d)

D) qasoskor, o'ch, intiqom

5.

5. Qaysi gapda qo‘shimcha qo‘llash bilan bog‘liq uslubiy xatolik mavjud EMAS?

a)

A) Iqtisodiy islohotlarning sersamaradorligini ta’minlash uchun ishlar olib borilmoqda.

b)

B) So‘zlarimizning ma’noviy bo‘yoqdorliligi nutqimiz jozibasini yanada oshiradi.

c)

C) Qadriyatlarimizga nopisandsizlik bilan munosabatda bo‘lish milliy fojiamizdir.

d)

D) Olimlarimiz havola etayotgan ushbu loyiha yashash sifatini oshirishga qaratilgan.

6.

6. Qaysi gapda g‘urur so‘zi “kibr” ma’nosida qo‘llangan?

a)

A) Gapingizni qarang, bunchalik g‘ururga berilmang, g‘urur g‘urbatga solar.

b)

B) Do‘ppi − o‘zbek xalqining milliy iftixori va milliy g‘ururi hisoblanadi.

c)

C) G‘ofur aka yuragi g‘ururga to‘la chin inson va otashnafas shoir edi.

d)

D) Uning yigitlik g‘ururi yordam so‘rab borishga yo‘l qo‘ymadi.

e)

@onlaynonatili_uz kanali orqali milliy sertifikat imtihoniga tayyorlaning!

7.

7. Qaysi gapda nuqtalar o‘rnida so‘z yasovchi, lug‘aviy shakl yasovchi va sintaktik shakl yasovchi qo‘shimcha qo‘llanadi?

a)

A) Vatan ravnaq. . . yo‘lida xizmat qil. . . barchamizning sharafli burchimiz. . . .

b)

B) Ta’lim tiz. . . ining barcha bo‘g‘in. . . i o‘zaro hamjihatlik bilan ishla. . . i kerak.

c)

C) Boy. . . ing bo‘lma. . . ham, do‘stlaring ko‘p bo‘lsin, ular kulfatda madad. . . bo‘lishadi.

d)

D) Sohada sifat ko‘rsat. . . larining o‘sib bora. . . i ijobiy o‘zgarishlardan dalolat ber. . . .

8.

8. Har uchala parchada ham ishtirok etgan fe’l shakllarini aniqlang.
I. Yomon holga tushganning shod et dilin, Unutma, yomon kun kelib qolmasin.
II. Shirin so‘zli shilgay g‘anim po‘stini, Dag‘al so‘zli dushman qilur do‘stini.
III. Shirin so‘zni o‘rgan mudom Sa’diydan, Dag‘al so‘zli odam o‘tar g‘am bilan.
1) buyruq maylidagi fe’l; 2) qo‘shma fe’l; 3) ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasi; 4) sifatdosh; 5) III shaxs birlikdagi fe’l; 6) sof fe’l

a)

A) 1 va 5

b)

B) 3 va 4

c)

C) 2 va 6

d)

D) 5 va 6

9.

9. Berilgan gapda ishtirok etgan ko‘makchi qanday mazmuniy munosabat ifodalagan?
Buyuk bobolarimizning ma’naviy merosi xususida so‘z yuritganimizda Alisher Navoiyning “Xamsa” asarini alohida tilga olamiz.

a)

A) vosita ma’nosini

b)

B) fikr mavzusi ma’nosini

c)

C) tarz, holat ma’nosini

d)

D) yo‘nalish ma’nosini

10.

10. Berilgan gap haqidagi to‘g‘ri fikrni aniqlang.
Xalqimizning asrlar davomida shakllangan qadimiy madaniyati va qadriyatlarini asrab qolishimiz uchun yosh avlodni milliy ruhda tarbiya qilishimiz lozim.

a)

A) Ravish holi ot kesimga to‘g‘ridan to‘g‘ri tobelangan.

b)

B) Payt holi fe’l kesimga to‘g‘ridan to‘g‘ri tobelangan.

c)

C) Maqsad holi vositasiz to‘ldiruvchiga tobelangan.

d)

D) To‘ldiruvchi aniqlovchiga kelishik yordamida tobelangan.

11.

11. Gapdagi so‘zlarning mazmun va grammatik jihatdan bog‘lanishi to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni aniqlang.
Bizning qadimiy va go‘zal diyorimiz nafaqat Sharq, balki jahon sivilizatsiyasi beshiklaridan biri ekanligi, o‘ylaymanki, bugun keng jamoatchilik uchun sir emas.

a)

A) qadimiy Sharq, go‘zal diyor

b)

B) qadimiy va go‘zal, bugun sir emas

c)

C) beshiklaridan ekanligi, nafaqat Sharq

d)

D)bizning Sharq, keng jamoatchilik

e)

@onlaynonatili_uz kanali orqali milliy sertifikat imtihoniga mukammal tayyorlaning!

12.

12. Qaysi gaplarda tire o‘zaro bir xil punktuatsion qoida asosida qo‘yilgan?

a)

A) 2 va 3

b)

B) 1 va 2

c)

C) 5 va 6

d)

D) 2 va 4

13.

13. She’riy parcha haqidagi to‘g‘ri hukmni aniqlang.
Mengiz yo ravzayi rizvonmudur bu?
Og‘iz yo g‘unchayi xandonmudur bu?

a)

A) Mutlaq va muqayyad qofiya qo‘llangan.

b)

B) r undoshi raviy vazifasini bajargan.

c)

C) Yoyiq va yig‘iq radif qo‘llangan.

d)

D) u unlisi raviy vazifasini bajargan.

14.

14. She’riy parcha haqidagi to‘g‘ri hukmni aniqlang.
Labingdin chun suchuklik qand o‘g‘urlar,
Solurlar el ani suvg‘a yalang‘och.

a)

A) El suvga tashbeh qilingan.

b)

B) Suv tashxis asosida tasvirlangan.

c)

C) Husni ta’lil san’ati aks etgan.

d)

D) Tardi aks san’ati aks etgan.

15.

15. “Ot egasi” hikoyasining asosiy g‘oyasi qaysi javobda to‘g‘ri izohlangan?

a)

A) Yurt sog‘inchi, Vatanga muhabbat kuylangan.

b)

B) Qadriyatlar, do‘stlik va sadoqat ulug‘langan.

c)

C) Ilm-ma’rifatga, o‘zlikni anglashga da’vat etilgan.

d)

D) Erk va ozodlik uchun kurashga da’vat etilgan.

16.

16. “Kecha va kunduz” romanida quyidagi qaysi tarixiy voqea qalamga olinmagan?

a)

A) millat ziyolilarining qatag‘on qilinishi

b)

B) birinchi jahon urushi voqealari

c)

C) jadid ma’rifatparvarlarining faoliyati

d)

D) mardikorlikka safarbar qilish siyosati

17.

17. “Ikki eshik orasi” romani voqealari XATO izohlangan javobni aniqlang.

a)

A) Ikkinchi jahon urushi, front va front orti voqealari tasvirlangan.

b)

B) Toshkent ahli boshiga kulfat solgan zilzila haqida so‘z borgan.

c)

C) Mustaqillikning dastlabki yillaridagi voqealar qalamga olingan.

d)

D) Oddiy qishloq muallimining qatag‘on qilinishi haqida so‘z borgan.

18.

Matnni o‘qing va quyidagi topshiriqlarni bajaring.
Quyosh tizimidagi eng kichik sayyora − Merkuriy. Sayyora Rim xudosi Merkuriy nomi bilan atalgan. Merkuriyni kuzatgan birinchi astronom Galiley Galelio edi. [1]Merkuriyning o‘ziga xos jihatlaridan biri boshqa barcha sayyoralardan kichik ekanligidir. Merkuriy atmosferasining asosiy kimyoviy elementi geliy bo‘lganligi bois u yulduz singari yorqin. Oddiy teleskop yordamida ham ushbu ajoyib sayyorani ko‘rish mumkin. Ertalab Quyosh chiqqanida yoki kechqurun Quyosh botishida esa teleskopsiz ham kuzatish mumkin. Merkuriy Quyoshga boshqa sayyoralardan ko‘ra yaqin. U Yerga nisbatan yetti barobar ko‘p Quyosh energiyasini oladi. [2]Merkuriy yuzasi Oy yuzasiga o‘xshaydi: ko‘p sonli kraterlar mavjud, ularning ba’zilari ancha chuqur. Astronomlar Merkuriyning yadrosida temir mavjud degan taxminni ilgari surgan edilar. Keyinchalik esa Merkuriy yadrosida temirning ulushi boshqa sayyoralarga qaraganda yuqori ekanligi aniqlandi.

Merkuriy o‘zining magnit maydoniga ega, ammo Yerdan bir necha marta kuchsizroq. Bu shuni ko‘rsatadiki, yadro suyuq bo‘lishi mumkin. Merkuriyda tabiiy yo‘ldoshlar yo‘q. Orbitada sayyora notekis harakat qiladi. Merkuriyda bo‘lish va Quyoshga qarash imkoni bo‘lganida edi, uning teskari yo‘nalishda harakat qilishini ko‘rish mumkin bo‘lar edi. [3]Bu tabiiy jarayon afsonalarda Joshuaning Quyoshni to‘xtatgani voqeasi bilan izohlanadi.

Sayyora evolyutsiyasiga Quyosh katta ta’sir ko‘rsatdi. Taxminan bir asr oldin Merkuriy sirtining yarmi muntazam issiq bo‘ladi degan faraz paydo bo‘lgan edi, chunki sayyoraning bir tomoni doimo Quyoshga qarab turadi. Ammo bu da’vo noto‘g‘ri edi. Merkuriy kuchsiz tortishish kuchiga ega. Atmosferaning siyrakligi sayyorani meteoritlar, shamollar va boshqa tabiat hodisalariga qarshi himoyasiz qiladi. Merkuriyning kometaga o‘xshash dumi bor. Uning uzunligi 2,5 million km. Merkuriy tekis mintaqasi tufayli yosh deb qaraladi. Yuqori haroratga qaramay, sayyorada suv muzlarining ulkan zaxiralari mavjud. U chuqur kraterlar va qutbli nuqtalarning pastki qismida joylashgan. Muzlar hech qachon erimaydi, chunki baland devorlar ularni Quyosh nurlaridan to‘sib turadi. Ilgari Merkuriy Veneraning yo‘ldoshi degan gipoteza mavjud edi. [4]Merkuriy yil davomida Quyosh atrofida 4 marta va o‘z o‘qi atrofida 6 marta aylanadi. Radiusi kichik ekanligiga qaramay Merkuriyning massasi ulkan sayyoralardan, masalan Titan va Ganimedan ham ortiqdir. Bu katta yadroga ega ekanligi bilan bog‘liq.

18. Matn mazmuniga mos to‘g‘ri shakllantirilgan gapni aniqlang.

a)

A) Merkuriy tashqi ko‘rinishi jihatidan oyga ham, kometaga ham o‘xshaydi.

b)

B) Merkuriy Quyosh atrofida Veneraga nisbatan uzoqroq masofada aylanadi.

c)

C) Merkuriyni tadqiq etishga urinish XX asrning 20-30-yillarida boshlangan.

d)

D) Ulkan sayyoralar kabi Merkuriyning massasi ham uning hajmi bilan mutanosib.

19.

Matnni o‘qing va quyidagi topshiriqlarni bajaring.
Quyosh tizimidagi eng kichik sayyora − Merkuriy. Sayyora Rim xudosi Merkuriy nomi bilan atalgan. Merkuriyni kuzatgan birinchi astronom Galiley Galelio edi. [1]Merkuriyning o‘ziga xos jihatlaridan biri boshqa barcha sayyoralardan kichik ekanligidir. Merkuriy atmosferasining asosiy kimyoviy elementi geliy bo‘lganligi bois u yulduz singari yorqin. Oddiy teleskop yordamida ham ushbu ajoyib sayyorani ko‘rish mumkin. Ertalab Quyosh chiqqanida yoki kechqurun Quyosh botishida esa teleskopsiz ham kuzatish mumkin. Merkuriy Quyoshga boshqa sayyoralardan ko‘ra yaqin. U Yerga nisbatan yetti barobar ko‘p Quyosh energiyasini oladi. [2]Merkuriy yuzasi Oy yuzasiga o‘xshaydi: ko‘p sonli kraterlar mavjud, ularning ba’zilari ancha chuqur. Astronomlar Merkuriyning yadrosida temir mavjud degan taxminni ilgari surgan edilar. Keyinchalik esa Merkuriy yadrosida temirning ulushi boshqa sayyoralarga qaraganda yuqori ekanligi aniqlandi.

Merkuriy o‘zining magnit maydoniga ega, ammo Yerdan bir necha marta kuchsizroq. Bu shuni ko‘rsatadiki, yadro suyuq bo‘lishi mumkin. Merkuriyda tabiiy yo‘ldoshlar yo‘q. Orbitada sayyora notekis harakat qiladi. Merkuriyda bo‘lish va Quyoshga qarash imkoni bo‘lganida edi, uning teskari yo‘nalishda harakat qilishini ko‘rish mumkin bo‘lar edi. [3]Bu tabiiy jarayon afsonalarda Joshuaning Quyoshni to‘xtatgani voqeasi bilan izohlanadi.

Sayyora evolyutsiyasiga Quyosh katta ta’sir ko‘rsatdi. Taxminan bir asr oldin Merkuriy sirtining yarmi muntazam issiq bo‘ladi degan faraz paydo bo‘lgan edi, chunki sayyoraning bir tomoni doimo Quyoshga qarab turadi. Ammo bu da’vo noto‘g‘ri edi. Merkuriy kuchsiz tortishish kuchiga ega. Atmosferaning siyrakligi sayyorani meteoritlar, shamollar va boshqa tabiat hodisalariga qarshi himoyasiz qiladi. Merkuriyning kometaga o‘xshash dumi bor. Uning uzunligi 2,5 million km. Merkuriy tekis mintaqasi tufayli yosh deb qaraladi. Yuqori haroratga qaramay, sayyorada suv muzlarining ulkan zaxiralari mavjud. U chuqur kraterlar va qutbli nuqtalarning pastki qismida joylashgan. Muzlar hech qachon erimaydi, chunki baland devorlar ularni Quyosh nurlaridan to‘sib turadi. Ilgari Merkuriy Veneraning yo‘ldoshi degan gipoteza mavjud edi. [4]Merkuriy yil davomida Quyosh atrofida 4 marta va o‘z o‘qi atrofida 6 marta aylanadi. Radiusi kichik ekanligiga qaramay Merkuriyning massasi ulkan sayyoralardan, masalan Titan va Ganimedan ham ortiqdir. Bu katta yadroga ega ekanligi bilan bog‘liq.

19. Raqamlab ko‘rsatilgan qaysi gap matnning mazmuniy tuzilishida uslubiy xatolikni yuzaga keltirgan?

a)

A) 4

b)

B) 2

c)

C) 1

d)

D) 3

20.

Matnni o‘qing va quyidagi topshiriqlarni bajaring.
Quyosh tizimidagi eng kichik sayyora − Merkuriy. Sayyora Rim xudosi Merkuriy nomi bilan atalgan. Merkuriyni kuzatgan birinchi astronom Galiley Galelio edi. [1]Merkuriyning o‘ziga xos jihatlaridan biri boshqa barcha sayyoralardan kichik ekanligidir. Merkuriy atmosferasining asosiy kimyoviy elementi geliy bo‘lganligi bois u yulduz singari yorqin. Oddiy teleskop yordamida ham ushbu ajoyib sayyorani ko‘rish mumkin. Ertalab Quyosh chiqqanida yoki kechqurun Quyosh botishida esa teleskopsiz ham kuzatish mumkin. Merkuriy Quyoshga boshqa sayyoralardan ko‘ra yaqin. U Yerga nisbatan yetti barobar ko‘p Quyosh energiyasini oladi. [2]Merkuriy yuzasi Oy yuzasiga o‘xshaydi: ko‘p sonli kraterlar mavjud, ularning ba’zilari ancha chuqur. Astronomlar Merkuriyning yadrosida temir mavjud degan taxminni ilgari surgan edilar. Keyinchalik esa Merkuriy yadrosida temirning ulushi boshqa sayyoralarga qaraganda yuqori ekanligi aniqlandi.

Merkuriy o‘zining magnit maydoniga ega, ammo Yerdan bir necha marta kuchsizroq. Bu shuni ko‘rsatadiki, yadro suyuq bo‘lishi mumkin. Merkuriyda tabiiy yo‘ldoshlar yo‘q. Orbitada sayyora notekis harakat qiladi. Merkuriyda bo‘lish va Quyoshga qarash imkoni bo‘lganida edi, uning teskari yo‘nalishda harakat qilishini ko‘rish mumkin bo‘lar edi. [3]Bu tabiiy jarayon afsonalarda Joshuaning Quyoshni to‘xtatgani voqeasi bilan izohlanadi.

Sayyora evolyutsiyasiga Quyosh katta ta’sir ko‘rsatdi. Taxminan bir asr oldin Merkuriy sirtining yarmi muntazam issiq bo‘ladi degan faraz paydo bo‘lgan edi, chunki sayyoraning bir tomoni doimo Quyoshga qarab turadi. Ammo bu da’vo noto‘g‘ri edi. Merkuriy kuchsiz tortishish kuchiga ega. Atmosferaning siyrakligi sayyorani meteoritlar, shamollar va boshqa tabiat hodisalariga qarshi himoyasiz qiladi. Merkuriyning kometaga o‘xshash dumi bor. Uning uzunligi 2,5 million km. Merkuriy tekis mintaqasi tufayli yosh deb qaraladi. Yuqori haroratga qaramay, sayyorada suv muzlarining ulkan zaxiralari mavjud. U chuqur kraterlar va qutbli nuqtalarning pastki qismida joylashgan. Muzlar hech qachon erimaydi, chunki baland devorlar ularni Quyosh nurlaridan to‘sib turadi. Ilgari Merkuriy Veneraning yo‘ldoshi degan gipoteza mavjud edi. [4]Merkuriy yil davomida Quyosh atrofida 4 marta va o‘z o‘qi atrofida 6 marta aylanadi. Radiusi kichik ekanligiga qaramay Merkuriyning massasi ulkan sayyoralardan, masalan Titan va Ganimedan ham ortiqdir. Bu katta yadroga ega ekanligi bilan bog‘liq.

20. Matn mazmunida aks etgan ma’lumotni aniqlang.

a)

A) Merkuriy hajm juhatdan Titan va Ganime kabi ulkan sayyoralardan ham yirik.

b)

B) Merkuriy Quyosh atrofida Yerga nisbatan kamroq muddatda aylanib chiqadi.

c)

C) Merkuriy yuzasining teng yarmi ulkan suv muzlari zaxiralari bilan qoplangan.

d)

D) Merkuriyning yadrosida temirning ulushi boshqa barcha moddalardan ko‘p.

21.

Matnni o‘qing va quyidagi topshiriqlarni bajaring.
Quyosh tizimidagi eng kichik sayyora − Merkuriy. Sayyora Rim xudosi Merkuriy nomi bilan atalgan. Merkuriyni kuzatgan birinchi astronom Galiley Galelio edi. [1]Merkuriyning o‘ziga xos jihatlaridan biri boshqa barcha sayyoralardan kichik ekanligidir. Merkuriy atmosferasining asosiy kimyoviy elementi geliy bo‘lganligi bois u yulduz singari yorqin. Oddiy teleskop yordamida ham ushbu ajoyib sayyorani ko‘rish mumkin. Ertalab Quyosh chiqqanida yoki kechqurun Quyosh botishida esa teleskopsiz ham kuzatish mumkin. Merkuriy Quyoshga boshqa sayyoralardan ko‘ra yaqin. U Yerga nisbatan yetti barobar ko‘p Quyosh energiyasini oladi. [2]Merkuriy yuzasi Oy yuzasiga o‘xshaydi: ko‘p sonli kraterlar mavjud, ularning ba’zilari ancha chuqur. Astronomlar Merkuriyning yadrosida temir mavjud degan taxminni ilgari surgan edilar. Keyinchalik esa Merkuriy yadrosida temirning ulushi boshqa sayyoralarga qaraganda yuqori ekanligi aniqlandi.

Merkuriy o‘zining magnit maydoniga ega, ammo Yerdan bir necha marta kuchsizroq. Bu shuni ko‘rsatadiki, yadro suyuq bo‘lishi mumkin. Merkuriyda tabiiy yo‘ldoshlar yo‘q. Orbitada sayyora notekis harakat qiladi. Merkuriyda bo‘lish va Quyoshga qarash imkoni bo‘lganida edi, uning teskari yo‘nalishda harakat qilishini ko‘rish mumkin bo‘lar edi. [3]Bu tabiiy jarayon afsonalarda Joshuaning Quyoshni to‘xtatgani voqeasi bilan izohlanadi.

Sayyora evolyutsiyasiga Quyosh katta ta’sir ko‘rsatdi. Taxminan bir asr oldin Merkuriy sirtining yarmi muntazam issiq bo‘ladi degan faraz paydo bo‘lgan edi, chunki sayyoraning bir tomoni doimo Quyoshga qarab turadi. Ammo bu da’vo noto‘g‘ri edi. Merkuriy kuchsiz tortishish kuchiga ega. Atmosferaning siyrakligi sayyorani meteoritlar, shamollar va boshqa tabiat hodisalariga qarshi himoyasiz qiladi. Merkuriyning kometaga o‘xshash dumi bor. Uning uzunligi 2,5 million km. Merkuriy tekis mintaqasi tufayli yosh deb qaraladi. Yuqori haroratga qaramay, sayyorada suv muzlarining ulkan zaxiralari mavjud. U chuqur kraterlar va qutbli nuqtalarning pastki qismida joylashgan. Muzlar hech qachon erimaydi, chunki baland devorlar ularni Quyosh nurlaridan to‘sib turadi. Ilgari Merkuriy Veneraning yo‘ldoshi degan gipoteza mavjud edi. [4]Merkuriy yil davomida Quyosh atrofida 4 marta va o‘z o‘qi atrofida 6 marta aylanadi. Radiusi kichik ekanligiga qaramay Merkuriyning massasi ulkan sayyoralardan, masalan Titan va Ganimedan ham ortiqdir. Bu katta yadroga ega ekanligi bilan bog‘liq.

21. Matn mazmuniga mos to‘g‘ri ifodalangan ma’lumotni aniqlang.

a)

A)Merkuriy atmosferasi tarkibida boshqa kimyoviy elementlarga nisbatan geliy elementi ko‘p.

b)

B)Merkuriy sayyorasining orbitasi Quyoshga Yer orbitasiga nisbatan yetti barobar yaqin.

c)

C)Sayyora yadrosining suyuq ekanligi tortishish kuchi nisbatan kam bo‘lishiga sabab bo‘lgan.

d)

D)Atmosfera ekologiyasining yomonligi sayyorani turli tabiat hodisalaridan himoyasiz qoldiradi.

22.

Matnni o‘qing va quyidagi topshiriqlarni bajaring.
Quyosh tizimidagi eng kichik sayyora − Merkuriy. Sayyora Rim xudosi Merkuriy nomi bilan atalgan. Merkuriyni kuzatgan birinchi astronom Galiley Galelio edi. [1]Merkuriyning o‘ziga xos jihatlaridan biri boshqa barcha sayyoralardan kichik ekanligidir. Merkuriy atmosferasining asosiy kimyoviy elementi geliy bo‘lganligi bois u yulduz singari yorqin. Oddiy teleskop yordamida ham ushbu ajoyib sayyorani ko‘rish mumkin. Ertalab Quyosh chiqqanida yoki kechqurun Quyosh botishida esa teleskopsiz ham kuzatish mumkin. Merkuriy Quyoshga boshqa sayyoralardan ko‘ra yaqin. U Yerga nisbatan yetti barobar ko‘p Quyosh energiyasini oladi. [2]Merkuriy yuzasi Oy yuzasiga o‘xshaydi: ko‘p sonli kraterlar mavjud, ularning ba’zilari ancha chuqur. Astronomlar Merkuriyning yadrosida temir mavjud degan taxminni ilgari surgan edilar. Keyinchalik esa Merkuriy yadrosida temirning ulushi boshqa sayyoralarga qaraganda yuqori ekanligi aniqlandi.

Merkuriy o‘zining magnit maydoniga ega, ammo Yerdan bir necha marta kuchsizroq. Bu shuni ko‘rsatadiki, yadro suyuq bo‘lishi mumkin. Merkuriyda tabiiy yo‘ldoshlar yo‘q. Orbitada sayyora notekis harakat qiladi. Merkuriyda bo‘lish va Quyoshga qarash imkoni bo‘lganida edi, uning teskari yo‘nalishda harakat qilishini ko‘rish mumkin bo‘lar edi. [3]Bu tabiiy jarayon afsonalarda Joshuaning Quyoshni to‘xtatgani voqeasi bilan izohlanadi.

Sayyora evolyutsiyasiga Quyosh katta ta’sir ko‘rsatdi. Taxminan bir asr oldin Merkuriy sirtining yarmi muntazam issiq bo‘ladi degan faraz paydo bo‘lgan edi, chunki sayyoraning bir tomoni doimo Quyoshga qarab turadi. Ammo bu da’vo noto‘g‘ri edi. Merkuriy kuchsiz tortishish kuchiga ega. Atmosferaning siyrakligi sayyorani meteoritlar, shamollar va boshqa tabiat hodisalariga qarshi himoyasiz qiladi. Merkuriyning kometaga o‘xshash dumi bor. Uning uzunligi 2,5 million km. Merkuriy tekis mintaqasi tufayli yosh deb qaraladi. Yuqori haroratga qaramay, sayyorada suv muzlarining ulkan zaxiralari mavjud. U chuqur kraterlar va qutbli nuqtalarning pastki qismida joylashgan. Muzlar hech qachon erimaydi, chunki baland devorlar ularni Quyosh nurlaridan to‘sib turadi. Ilgari Merkuriy Veneraning yo‘ldoshi degan gipoteza mavjud edi. [4]Merkuriy yil davomida Quyosh atrofida 4 marta va o‘z o‘qi atrofida 6 marta aylanadi. Radiusi kichik ekanligiga qaramay Merkuriyning massasi ulkan sayyoralardan, masalan Titan va Ganimedan ham ortiqdir. Bu katta yadroga ega ekanligi bilan bog‘liq.

22. Quyidagi qaysi faraz o‘z isbotini topgan?

a)

A)Merkuriy Veneraning yo‘ldoshi ekanligi haqidagi

b)

B)Merkuriyning yadrosida temir mavjudligi haqidagi

c)

C)Merkuriy sirtining yarmi hamisha issiq bo‘lishi haqidagi

d)

D)Merkuriyning yadrosi suyuq bo‘lishi mumkinligi haqidagi

23.

Matnni o‘qing va quyidagi topshiriqlarni bajaring.

TANHO QAYIQ

(Orol bobodan dramatik rivoyat)

Kechki payt. Hovli kimsasiz. Ota-o‘g‘il − qo‘lida «diplomat» portfel, bashang kiyingan Qalimbet, uning ortidan kundalik engil-boshda Orol bobo kirib keladi.

O r o l b o b o (qo‘l siltab). Qo‘y, Qalimbet, qarigan chog‘imda sarson qilib yurma odamni. O‘z uyim − o‘lan to‘shagim debdilar. . .

Q a l i m b e t (o‘zini eshitmaganga solib). Hamma jihozi muhayyo! Mehmonxona-yu oshxonalarini ko‘rdingiz. . . Bir boshga yana nima kerak, to‘g‘rimi? («Diplomat»ini dastgoh ustiga tashlab.) Kichikroq bo‘lsayam obodgina hovli. Yozlarda karavotni qo‘yib olib. . .

O r o l b o b o. Kimniki o‘zi u?

Q a l i m b e t. Sizniki-da, ota, sizniki! Sizga deb olindi.

O r o l b o b o (hang-mang). Meniki?! Sotib oldingmi? Kimdan, qanchaga?

Q a l i m b e t. Uzumini yeng-u, bog‘ini so‘ramang. Hukumat bobo qurgan uni! Puli to‘lansa bas, qurib beraveradi. Qarigan chog‘ingizda bir suyuntiraylik dedik-da sizni. O‘tiring bunday, o‘tiring. . . (U mehribonlik bilan kiftidan tutib otasini hovli o‘rtasidagi buklama o‘rindiqqa o‘tqizadi, o‘zi shunga yondosh qo‘lbola kursidan joy oladi.) Yurasizmi endi bu cho‘l-u biyobonda! El-ulus bizni ayb qilyapti-ku, shundoq o‘g‘il-qizlari shaharlarda davron surib yuribdi-yu, otalari huv bir ovloqda qarovsiz qolib ketgan, deb. . .

O r o l b o b o (hasratomuz). Cho‘l-u yobon deysan. . . Onang mana shu yerda yotibdi, bobo-momolaring shu yerda. . . Ularni tashlab men qayoqqa ketardim, o‘g‘lim, o‘ylab gapiryapsanmi? Onangning mozorini ziyorat qilmagan kunim dunyo ko‘zimga qorong‘i. . . Bu yoqda qayiqlarim, Orol. . .

Q a l i m b e t. Eski ashula! Orol, Orol! O‘zingiz bilasiz-ku, ota, u endi hech qachon o‘zaniga qaytmaydi, to‘lmaydi. Qayiqlaringiz ham birovga keraksiz. . .

O r o l b o b o (shasht bilan bosh ko‘tarib, jo‘shib). Nima?! Qaytmaydi, to‘lmaydi. . . Siz qayoqdan bilibsiz, xudomisiz?! Ha, to‘lmaydi! To‘ldirolmaysan uni! Hech biring! Olim-u ulamong ham, boshqang ham! Chunki baring foydani ko‘zlaysan! Orol g‘irrom emas, senlar g‘irrom, ha! Xudo senlarga insof bergan kuni u o‘z-o‘zidan suvga to‘ladi! Xudoyim to‘ldiradi uni, bilib qo‘y! (Og‘ir xo‘rsinib.) O‘sha kunni ko‘rib o‘lsam armonim qolmasdi. . .

Q a l i m b e t. Mayli, mayli, otajon, qattiqroq ketibman, tavba qildim. Lekin gapning bori ham shu-da, axir. Odam ertasini o‘ylab ish tutgani yaxshi. Xudo ko‘rsatmasin-u, ertaga bir kun. . . Biz sharmanda bo‘lib qolmaylik deyman-da.

O r o l b o b o. Gap bu yoqda degin? Sharmanda bo‘lmaysan, qo‘rqma. . . (Bir zum o‘yga tolib.) Mana, o‘zing boshlading, o‘g‘lim. Mabodo bir kun ajalim yetib, suv kelganini ko‘rmay ketar bo‘lsam, aytib qo‘yay, jasadimni qayiqqa solib, Orolga eltib tashlaysan! Mayli, baliqlarga yem bo‘lay! Mayli. . .

[1] Q a l i m b e t (sapchib tushgudek). Iye-iye, ota, bu nima deganingiz?! Axir, musulmonchiligimiz qayoqda qoladi unda?

O r o l b o b o (boyagi shashtidan tushmay, birmuncha muloyim, ammo qat’iy yo‘sinda). Bir musulmon bo‘lsa menchalik bo‘lar, Qalimbet! O‘g‘limmisan, mana shu aytganimni bajarasan, gap tamom! Vasiyat bu, xudoyim ham kechirar. . .

Q a l i m b e t (yasama bir ko‘tarinkilik bilan). E, otaboy, qo‘ying halitdan shu sovuq gaplarni! Siz hali ko‘p yashaysiz, ko‘p! Yangi uylarda davron qilib, a!.. Qalay, ma’qul keldimi o‘zi sizga?

O r o l b o b o (bo‘shashibroq, sovuqqina). Yaxshi, yaxshi. . . Lekin. . . (Qo‘l siltab.) Hay, o‘zingdan gapir. Ishlar jilyaptimi axir?

Q a l i m b e t (jiddiy tortib). Ishlarim yomonmas, ota. Yomonmas-u, shu keyingi vaqtda unchalik yaxshiyam emas. Orqaga ketgandayroq. Bir xizrsifat odam maslahat berib qoldi deng. Borib otangizning ko‘nglini obdon ovlab, duosini olib kelsangiz, bari yurishib ketadi, deydi. . .

O r o l b o b o. [2] Shunday dedimi o‘sha xizrsifating? Bo‘pti, mana, duosi bizdan: iloyim, ishlaring birdan yurishib ketsin! (U yuziga fotiha tortib qo‘yadi.) Shunga keldim de?

Q a l i m b e t (norozilanib). Bunaqa duo emas-da, ota!

O r o l b o b o. Qanaqasidan bo‘lsin, ayt?.. Qulog‘ingga quyib olgin, bola: chinakam g‘ayrat bilan, toza ko‘ngil bilan qilingan ish hech qachon orqaga ketmaydi − duosi o‘zi bilan bo‘ladi uning! Bir damlik sukut.

Q a l i m b e t. Ha, aytganday, eshitdingizmi − Gulxadichamiz deputat bo‘lmoqchi!

O r o l b o b o. Deputat? Qanday deputat?

Q a l i m b e t. Jo‘qorg‘i Kengesga!

O r o l b o b o. Uniyam duo qilib qo‘yish kerakmi? Nima deb? Jo‘qorg‘i Kengesga o‘tsin debmi, undan narigami?..

Q a l i m b e t. O‘zimizdan chiqqani yaxshi-da, ota. Foydasi tegib turadi: sizga ham, menga ham, o‘ziga ham. . .

O r o l b o b o. Menga?! Nima, Orolni to‘ldirib beradimi? Q a l i m b e t. To‘ldirib berar. . . (kulib) gap bilan! Qizingiz mahmadona-ku, shuning uchun saylanyapti-da. .

23. Asar nomi orqali qanday badiiy maqsad ifoda etilgan?

a)

A)Ekologik fojiaga yuz tutayotgan Orol dengizining nochorligiga e’tibor qaratilgan.

b)

B)Jamiyat, hatto yaqinlari ham yolg‘izlatib qo‘ygan insonlarga ishora qilingan.

c)

C)Qalimbet singari ayrim kimsalarga jamiyatda o‘rin yo‘qligiga ishora qilingan.

d)

D)Gulxadichaning o‘z maslagi yo‘lida yolg‘iz kurashayotganiga e’tibor qaratilgan.

24.