Free Printable Оқу сауаттылығы-2

1.

Жігіт қуу

«Жігіт қуу» – барлығы 10-20 адам қатысатын жігіттердің ат ойыны. Əркім өз атымен қатысады. Жиналғандар екі топқа бөлінеді. Ойын жүргізуші арасы 1-2 шақырымдай жерден екі көмбе белгілейді. Көмбенің біреуіне таяқ шаншып, оның басына тымақ кигізеді, екінші көмбеде өзі тұрады. Екі топтан екі адамды шақырып, біреуіне қолына белбеу немесе орамал береді. Ойын жүргізушінің белгісі бойынша, ойыншылар екінші көмбеге қарай шаба жөнеледі. Белбеу алған ойыншы екіншісін көмбеге қуып жетіп ұрады да, көмбеге жеткен соң, белбеуді тымақтың үстіне тастап, қайта қашады. Екінші ойыншы белбеуді алып, қарсыласын көмбеге жеткенше қуып жетіп ұруы керек. Енді ойынға келесі екі атты адам шақырылып, олар да соны істейді. Қай топтың ойыншысы қарсыласын көп ұстаса, сол топ жеңген болып есептеледі.

1. «Жігіт қуу» ойынында жеңімпаз топты анықтау жолы

a)

A) Белбеуді көп алған ойыншыны анықтау арқылы

b)

B) Көмбеге тез жеткен ойыншыны анықтау арқылы

c)

C) Ойын жүргізушінің белгісін анықтау арқылы

d)

D) Қарсыласын көп ұстаған топ ойыншысын анықтау арқылы

e)

E) Екі көмбеге тез жеткен топты анықтау арқылы

2.

Жігіт қуу

«Жігіт қуу» – барлығы 10-20 адам қатысатын жігіттердің ат ойыны. Əркім өз атымен қатысады. Жиналғандар екі топқа бөлінеді. Ойын жүргізуші арасы 1-2 шақырымдай жерден екі көмбе белгілейді. Көмбенің біреуіне таяқ шаншып, оның басына тымақ кигізеді, екінші көмбеде өзі тұрады. Екі топтан екі адамды шақырып, біреуіне қолына белбеу немесе орамал береді. Ойын жүргізушінің белгісі бойынша, ойыншылар екінші көмбеге қарай шаба жөнеледі. Белбеу алған ойыншы екіншісін көмбеге қуып жетіп ұрады да, көмбеге жеткен соң, белбеуді тымақтың үстіне тастап, қайта қашады. Екінші ойыншы белбеуді алып, қарсыласын көмбеге жеткенше қуып жетіп ұруы керек. Енді ойынға келесі екі атты адам шақырылып, олар да соны істейді. Қай топтың ойыншысы қарсыласын көп ұстаса, сол топ жеңген болып есептеледі.

2. Таяқтың басына тымақтың кигізілу себебі

a)

A) Белбеуді тастау үшін

b)

B) Қарсыласты анықтау үшін

c)

C) Жеңімпазды анықтау үшін

d)

D) Қарсыласын ұру үшін

e)

E) Көмбені анықтау үшін

3.

Үкі тағу

«Қазақ энциклопедиясында» үкі тағу салты туралы айтылады. Бұл – қызға құда түскенде оның айттырылған қалыңдық болғандығының белгісі ретінде берілетін кәделердің бірі. Қыз бен жiгiттiң көңiл күйiн орнықтыратын бұл ғұрып халқымызда «қарғыбауын» деп те аталады. Жаушыдан жақсы хабар алған соң, жiгiттiң ата-анасы болашақ келінiнiң үкiсiн (қарғыбауын) арнаулы әзiрленген үкiлi тақия, бiлезiк-сырға, бiр киер бағалы киiм алып, құда-құдағиларына асылдан киiт әзiрлеп, қарғыбауға байлайтын бiр атын жетелеп жаңа құданың үйiне барып «үкi тағу» салтын өткiзедi. Сонымен екi жақтың ресми құда болғандығын ел-жұртқа жария етеді. Қыз ауылы жылы шырай, ыстық ықыласпен қарсы алып күтеді. Құдалар аттанар кезде бұйымтай сұрап, шама-шарқынша шапан жауып аттандырады.

Үкінің қауырсынын алу үшін оны өлтірмейді. Өлтірген адамды киесі ұрады деген түсінік бар. Үкіні аулап ұстап, балақ жүні мен бауыр төсінің жүнін алып, өзін жемге тойғызып қоя берген. Мұны «үкі жүндеу» деп атайды. Үкі жүндеген ауылдан «олжа алу» салты да болған. Ал, көз тиіп, сұқ қадалмасын деген ниетпен көпшілік алдына шығатын әншілер, бишілердің бөркіне, камзолына, бесікке, домбыраға т.б. үкі қауырсынын тағу – наным-сенім.

3. Үкі жүндеу әрекетіне сай қатар

a)

A) Үкіні аулап ұстап алып, төс жүнін алып, жемге тойғызу

b)

B) Айттырған қалыңдыққа байланысты кәделердің бірі

c)

C) Құдалар аттанарда сұралатын бұйымтай түрі

d)

D) Үкінің балақ және бауыр жүнін алып, жемге тойғызу

e)

E) Көз тимес үшін үкі қауырсынын тағу

4.

Үкі тағу

«Қазақ энциклопедиясында» үкі тағу салты туралы айтылады. Бұл – қызға құда түскенде оның айттырылған қалыңдық болғандығының белгісі ретінде берілетін кәделердің бірі. Қыз бен жiгiттiң көңiл күйiн орнықтыратын бұл ғұрып халқымызда «қарғыбауын» деп те аталады. Жаушыдан жақсы хабар алған соң, жiгiттiң ата-анасы болашақ келінiнiң үкiсiн (қарғыбауын) арнаулы әзiрленген үкiлi тақия, бiлезiк-сырға, бiр киер бағалы киiм алып, құда-құдағиларына асылдан киiт әзiрлеп, қарғыбауға байлайтын бiр атын жетелеп жаңа құданың үйiне барып «үкi тағу» салтын өткiзедi. Сонымен екi жақтың ресми құда болғандығын ел-жұртқа жария етеді. Қыз ауылы жылы шырай, ыстық ықыласпен қарсы алып күтеді. Құдалар аттанар кезде бұйымтай сұрап, шама-шарқынша шапан жауып аттандырады.

Үкінің қауырсынын алу үшін оны өлтірмейді. Өлтірген адамды киесі ұрады деген түсінік бар. Үкіні аулап ұстап, балақ жүні мен бауыр төсінің жүнін алып, өзін жемге тойғызып қоя берген. Мұны «үкі жүндеу» деп атайды. Үкі жүндеген ауылдан «олжа алу» салты да болған. Ал, көз тиіп, сұқ қадалмасын деген ниетпен көпшілік алдына шығатын әншілер, бишілердің бөркіне, камзолына, бесікке, домбыраға т.б. үкі қауырсынын тағу – наным-сенім.

4. Болашақ келінге тағылатын үкінің екінші атауы

a)

A) Қарғыбауын

b)

B) Бұйымтай

c)

C) Үкі жүндеу

d)

D) Олжа алу

e)

E) Үкілі тақия

5.

Үкі тағу

«Қазақ энциклопедиясында» үкі тағу салты туралы айтылады. Бұл – қызға құда түскенде оның айттырылған қалыңдық болғандығының белгісі ретінде берілетін кәделердің бірі. Қыз бен жiгiттiң көңiл күйiн орнықтыратын бұл ғұрып халқымызда «қарғыбауын» деп те аталады. Жаушыдан жақсы хабар алған соң, жiгiттiң ата-анасы болашақ келінiнiң үкiсiн (қарғыбауын) арнаулы әзiрленген үкiлi тақия, бiлезiк-сырға, бiр киер бағалы киiм алып, құда-құдағиларына асылдан киiт әзiрлеп, қарғыбауға байлайтын бiр атын жетелеп жаңа құданың үйiне барып «үкi тағу» салтын өткiзедi. Сонымен екi жақтың ресми құда болғандығын ел-жұртқа жария етеді. Қыз ауылы жылы шырай, ыстық ықыласпен қарсы алып күтеді. Құдалар аттанар кезде бұйымтай сұрап, шама-шарқынша шапан жауып аттандырады.

Үкінің қауырсынын алу үшін оны өлтірмейді. Өлтірген адамды киесі ұрады деген түсінік бар. Үкіні аулап ұстап, балақ жүні мен бауыр төсінің жүнін алып, өзін жемге тойғызып қоя берген. Мұны «үкі жүндеу» деп атайды. Үкі жүндеген ауылдан «олжа алу» салты да болған. Ал, көз тиіп, сұқ қадалмасын деген ниетпен көпшілік алдына шығатын әншілер, бишілердің бөркіне, камзолына, бесікке, домбыраға т.б. үкі қауырсынын тағу – наным-сенім.

5. «Үкі тағу» салтында жасалатын жоралғы

a)

A) Құдалардың бөркіне үкі қадау

b)

B) Құдалар аулынан олжа алу

c)

C) Құда-құдағиларға қарғыбауын тағу

d)

D) Құда-құдағиларға киіт әзірлеу

e)

E) Құдалардың бесігіне үкі қауырсынын қадау

6.

Үкі тағу

«Қазақ энциклопедиясында» үкі тағу салты туралы айтылады. Бұл – қызға құда түскенде оның айттырылған қалыңдық болғандығының белгісі ретінде берілетін кәделердің бірі. Қыз бен жiгiттiң көңiл күйiн орнықтыратын бұл ғұрып халқымызда «қарғыбауын» деп те аталады. Жаушыдан жақсы хабар алған соң, жiгiттiң ата-анасы болашақ келінiнiң үкiсiн (қарғыбауын) арнаулы әзiрленген үкiлi тақия, бiлезiк-сырға, бiр киер бағалы киiм алып, құда-құдағиларына асылдан киiт әзiрлеп, қарғыбауға байлайтын бiр атын жетелеп жаңа құданың үйiне барып «үкi тағу» салтын өткiзедi. Сонымен екi жақтың ресми құда болғандығын ел-жұртқа жария етеді. Қыз ауылы жылы шырай, ыстық ықыласпен қарсы алып күтеді. Құдалар аттанар кезде бұйымтай сұрап, шама-шарқынша шапан жауып аттандырады.

Үкінің қауырсынын алу үшін оны өлтірмейді. Өлтірген адамды киесі ұрады деген түсінік бар. Үкіні аулап ұстап, балақ жүні мен бауыр төсінің жүнін алып, өзін жемге тойғызып қоя берген. Мұны «үкі жүндеу» деп атайды. Үкі жүндеген ауылдан «олжа алу» салты да болған. Ал, көз тиіп, сұқ қадалмасын деген ниетпен көпшілік алдына шығатын әншілер, бишілердің бөркіне, камзолына, бесікке, домбыраға т.б. үкі қауырсынын тағу – наным-сенім.

6. Мәтін мазмұнын ашатын мақал-мәтел

a)

A)Құдалықтың қызығы – барыс-келіс

b)

B) Құдасымен Құдай ұрған ұрысады

c)

C) Жаманмен құда болма малы бар деп

d)

D) Құдашамен құда ойнар

e)

E) Жақын жермен құда болма

7.

Текемет

1.Текеметтің қай заманда да тұтынушылардың қажеттіліктерін өтеп келгендігі даусыз. Дегенмен, қоғам дамуы мен тұрмыс мәдениетінің өсіп-өркендеуіне қарай бұл бұйымдардың осы күйінде кейде тазалыққа, тұтынуға тиімсіздігі байқала бастаған. Осыған орай, адамдардың тұрмыс деңгейінің, талап-талғамының өсуі әсерінен қолдануға ыңғайлы, жеңіл әрі көркем, көлемі шағын төсеніштер пайда болды. Айталық, көнерген киіздерді қабаттап төсеп, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктейді. Бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ықшамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі тігістерге ауыстырған, одан әрі сыруға көшкен. Алғашқы сырмақ пішіні осылай қалыптасқан. Басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған. Зерттеушілердің айтуынша, мұндай сырмақтар алғашында ортасы салынбай жасалды. Бүтін күйінде сол кездегі таңба – белгілер, нанымдар бойынша оюлар түсірілді. Мәселен, ашамай, х белгі, күн бейнесі, тағы басқа айналдыра сыру тәсілі қолданылды. Қазақ қол өнерінің көркемдік ерекшелігінің негізі болып киіз басу өнері саналады.

2. Киізден тұрмысқа қажетті әртүрлі бұйымдар жасаумен қатар оған оюлап, өрнек салудың табиғи ыңғайлылығын пайдаланған. Сәндік қасиетін көне заманнан бері кеңінен қолданғанын Пазырық (б.д.д.V ғ.) қорғанынан табылған дүниелер айғақтайды.

3. Археологиялық материалдарға сүйене отырып, адамзат тарихында киіз басу өнеріПазырыққа дейінгі аралықта кәсіби қалыптасып, дамығанына көз жеткіземіз. Оларды көркемдік шешімі жоғары өнер туындысы ретінде қабылдаймыз.

4. Жүннен әртүрлі киіз басып, киіз үйге туырлық, үзік, түңлік, дөдеге және тұрмысқа қажетті еденге төсейтін текемет, сырмақтар, тұсқа ілінетін тұскиіздер мен қап түрлерін жасаған. Киізден жасаған бұйымдар қазіргі заманда халықтың генетикалық мәдени қарым-қатынасындағы байланысты көрсететін дерек ретінде қабылданады. Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы қорында сақтаулы 267 киізден жасалынған бұйымдар – қайталанбас өнер туындысы ғана емес, әлі сыры ашылмаған, толығынан зерттелмеген асыл мұра.

5.Киізден жасаған бұйымдар 1970-1980 жылдары жан-жақты жүргізілген экспедициялық жұмыстар кезінде молынан толықтырылды.

7. Қазақ қол өнерінің көркемдік негізі саналатын өнер

a)

A) Сырмақ жасау

b)

B) Төсеніштер жасау

c)

C) Текемет жасау

d)

D) Киіз басу

e)

E) Тұскиіз тігу

8.

Текемет

1.Текеметтің қай заманда да тұтынушылардың қажеттіліктерін өтеп келгендігі даусыз. Дегенмен, қоғам дамуы мен тұрмыс мәдениетінің өсіп-өркендеуіне қарай бұл бұйымдардың осы күйінде кейде тазалыққа, тұтынуға тиімсіздігі байқала бастаған. Осыған орай, адамдардың тұрмыс деңгейінің, талап-талғамының өсуі әсерінен қолдануға ыңғайлы, жеңіл әрі көркем, көлемі шағын төсеніштер пайда болды. Айталық, көнерген киіздерді қабаттап төсеп, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктейді. Бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ықшамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі тігістерге ауыстырған, одан әрі сыруға көшкен. Алғашқы сырмақ пішіні осылай қалыптасқан. Басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған. Зерттеушілердің айтуынша, мұндай сырмақтар алғашында ортасы салынбай жасалды. Бүтін күйінде сол кездегі таңба – белгілер, нанымдар бойынша оюлар түсірілді. Мәселен, ашамай, х белгі, күн бейнесі, тағы басқа айналдыра сыру тәсілі қолданылды. Қазақ қол өнерінің көркемдік ерекшелігінің негізі болып киіз басу өнері саналады.

2. Киізден тұрмысқа қажетті әртүрлі бұйымдар жасаумен қатар оған оюлап, өрнек салудың табиғи ыңғайлылығын пайдаланған. Сәндік қасиетін көне заманнан бері кеңінен қолданғанын Пазырық (б.д.д.V ғ.) қорғанынан табылған дүниелер айғақтайды.

3. Археологиялық материалдарға сүйене отырып, адамзат тарихында киіз басу өнеріПазырыққа дейінгі аралықта кәсіби қалыптасып, дамығанына көз жеткіземіз. Оларды көркемдік шешімі жоғары өнер туындысы ретінде қабылдаймыз.

4. Жүннен әртүрлі киіз басып, киіз үйге туырлық, үзік, түңлік, дөдеге және тұрмысқа қажетті еденге төсейтін текемет, сырмақтар, тұсқа ілінетін тұскиіздер мен қап түрлерін жасаған. Киізден жасаған бұйымдар қазіргі заманда халықтың генетикалық мәдени қарым-қатынасындағы байланысты көрсететін дерек ретінде қабылданады. Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы қорында сақтаулы 267 киізден жасалынған бұйымдар – қайталанбас өнер туындысы ғана емес, әлі сыры ашылмаған, толығынан зерттелмеген асыл мұра.

5.Киізден жасаған бұйымдар 1970-1980 жылдары жан-жақты жүргізілген экспедициялық жұмыстар кезінде молынан толықтырылды.

8. Алғашқы шағын төсеніштердің жасалу жолы

a)

A) Киізді қабаттап сырып

b)

B) Киізді белгілі пішінге келтіріп

c)

C) Көнерген киіздерді қабаттап

d)

D) Көктеуді тігістерге ауыстырып

e)

E) Ортасынан төртбұрыш шығарып

9.

Текемет

1.Текеметтің қай заманда да тұтынушылардың қажеттіліктерін өтеп келгендігі даусыз. Дегенмен, қоғам дамуы мен тұрмыс мәдениетінің өсіп-өркендеуіне қарай бұл бұйымдардың осы күйінде кейде тазалыққа, тұтынуға тиімсіздігі байқала бастаған. Осыған орай, адамдардың тұрмыс деңгейінің, талап-талғамының өсуі әсерінен қолдануға ыңғайлы, жеңіл әрі көркем, көлемі шағын төсеніштер пайда болды. Айталық, көнерген киіздерді қабаттап төсеп, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктейді. Бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ықшамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі тігістерге ауыстырған, одан әрі сыруға көшкен. Алғашқы сырмақ пішіні осылай қалыптасқан. Басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған. Зерттеушілердің айтуынша, мұндай сырмақтар алғашында ортасы салынбай жасалды. Бүтін күйінде сол кездегі таңба – белгілер, нанымдар бойынша оюлар түсірілді. Мәселен, ашамай, х белгі, күн бейнесі, тағы басқа айналдыра сыру тәсілі қолданылды. Қазақ қол өнерінің көркемдік ерекшелігінің негізі болып киіз басу өнері саналады.

2. Киізден тұрмысқа қажетті әртүрлі бұйымдар жасаумен қатар оған оюлап, өрнек салудың табиғи ыңғайлылығын пайдаланған. Сәндік қасиетін көне заманнан бері кеңінен қолданғанын Пазырық (б.д.д.V ғ.) қорғанынан табылған дүниелер айғақтайды.

3. Археологиялық материалдарға сүйене отырып, адамзат тарихында киіз басу өнеріПазырыққа дейінгі аралықта кәсіби қалыптасып, дамығанына көз жеткіземіз. Оларды көркемдік шешімі жоғары өнер туындысы ретінде қабылдаймыз.

4. Жүннен әртүрлі киіз басып, киіз үйге туырлық, үзік, түңлік, дөдеге және тұрмысқа қажетті еденге төсейтін текемет, сырмақтар, тұсқа ілінетін тұскиіздер мен қап түрлерін жасаған. Киізден жасаған бұйымдар қазіргі заманда халықтың генетикалық мәдени қарым-қатынасындағы байланысты көрсететін дерек ретінде қабылданады. Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы қорында сақтаулы 267 киізден жасалынған бұйымдар – қайталанбас өнер туындысы ғана емес, әлі сыры ашылмаған, толығынан зерттелмеген асыл мұра.

5.Киізден жасаған бұйымдар 1970-1980 жылдары жан-жақты жүргізілген экспедициялық жұмыстар кезінде молынан толықтырылды.

9. Киізден жасалатын бұйым

a)

A) Алаша

b)

B) Сыру

c)

C) Жөрмеу

d)

D) Дөдеге

e)

E) Таңбалар

10.

Текемет

1.Текеметтің қай заманда да тұтынушылардың қажеттіліктерін өтеп келгендігі даусыз. Дегенмен, қоғам дамуы мен тұрмыс мәдениетінің өсіп-өркендеуіне қарай бұл бұйымдардың осы күйінде кейде тазалыққа, тұтынуға тиімсіздігі байқала бастаған. Осыған орай, адамдардың тұрмыс деңгейінің, талап-талғамының өсуі әсерінен қолдануға ыңғайлы, жеңіл әрі көркем, көлемі шағын төсеніштер пайда болды. Айталық, көнерген киіздерді қабаттап төсеп, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктейді. Бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ықшамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі тігістерге ауыстырған, одан әрі сыруға көшкен. Алғашқы сырмақ пішіні осылай қалыптасқан. Басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған. Зерттеушілердің айтуынша, мұндай сырмақтар алғашында ортасы салынбай жасалды. Бүтін күйінде сол кездегі таңба – белгілер, нанымдар бойынша оюлар түсірілді. Мәселен, ашамай, х белгі, күн бейнесі, тағы басқа айналдыра сыру тәсілі қолданылды. Қазақ қол өнерінің көркемдік ерекшелігінің негізі болып киіз басу өнері саналады.

2. Киізден тұрмысқа қажетті әртүрлі бұйымдар жасаумен қатар оған оюлап, өрнек салудың табиғи ыңғайлылығын пайдаланған. Сәндік қасиетін көне заманнан бері кеңінен қолданғанын Пазырық (б.д.д.V ғ.) қорғанынан табылған дүниелер айғақтайды.

3. Археологиялық материалдарға сүйене отырып, адамзат тарихында киіз басу өнеріПазырыққа дейінгі аралықта кәсіби қалыптасып, дамығанына көз жеткіземіз. Оларды көркемдік шешімі жоғары өнер туындысы ретінде қабылдаймыз.

4. Жүннен әртүрлі киіз басып, киіз үйге туырлық, үзік, түңлік, дөдеге және тұрмысқа қажетті еденге төсейтін текемет, сырмақтар, тұсқа ілінетін тұскиіздер мен қап түрлерін жасаған. Киізден жасаған бұйымдар қазіргі заманда халықтың генетикалық мәдени қарым-қатынасындағы байланысты көрсететін дерек ретінде қабылданады. Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы қорында сақтаулы 267 киізден жасалынған бұйымдар – қайталанбас өнер туындысы ғана емес, әлі сыры ашылмаған, толығынан зерттелмеген асыл мұра.

5.Киізден жасаған бұйымдар 1970-1980 жылдары жан-жақты жүргізілген экспедициялық жұмыстар кезінде молынан толықтырылды.

10. Екінші азатжолда айтылған ой

a)

А) Сырмақ сырудың жолдары мен тәсілдері

b)

В) Киіз бұйымдарының көне заманнан кең қолданылғаны

c)

C) Киізден жасалған бұйымдар туралы деректер

d)

D) Киізден жасалған бұйымдардың толықтырылуы

e)

E) Өнер мұражайындағы киізден жасалған бұйымдар

11.

Текемет

1.Текеметтің қай заманда да тұтынушылардың қажеттіліктерін өтеп келгендігі даусыз. Дегенмен, қоғам дамуы мен тұрмыс мәдениетінің өсіп-өркендеуіне қарай бұл бұйымдардың осы күйінде кейде тазалыққа, тұтынуға тиімсіздігі байқала бастаған. Осыған орай, адамдардың тұрмыс деңгейінің, талап-талғамының өсуі әсерінен қолдануға ыңғайлы, жеңіл әрі көркем, көлемі шағын төсеніштер пайда болды. Айталық, көнерген киіздерді қабаттап төсеп, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктейді. Бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ықшамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі тігістерге ауыстырған, одан әрі сыруға көшкен. Алғашқы сырмақ пішіні осылай қалыптасқан. Басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған. Зерттеушілердің айтуынша, мұндай сырмақтар алғашында ортасы салынбай жасалды. Бүтін күйінде сол кездегі таңба – белгілер, нанымдар бойынша оюлар түсірілді. Мәселен, ашамай, х белгі, күн бейнесі, тағы басқа айналдыра сыру тәсілі қолданылды. Қазақ қол өнерінің көркемдік ерекшелігінің негізі болып киіз басу өнері саналады.

2. Киізден тұрмысқа қажетті әртүрлі бұйымдар жасаумен қатар оған оюлап, өрнек салудың табиғи ыңғайлылығын пайдаланған. Сәндік қасиетін көне заманнан бері кеңінен қолданғанын Пазырық (б.д.д.V ғ.) қорғанынан табылған дүниелер айғақтайды.

3. Археологиялық материалдарға сүйене отырып, адамзат тарихында киіз басу өнеріПазырыққа дейінгі аралықта кәсіби қалыптасып, дамығанына көз жеткіземіз. Оларды көркемдік шешімі жоғары өнер туындысы ретінде қабылдаймыз.

4. Жүннен әртүрлі киіз басып, киіз үйге туырлық, үзік, түңлік, дөдеге және тұрмысқа қажетті еденге төсейтін текемет, сырмақтар, тұсқа ілінетін тұскиіздер мен қап түрлерін жасаған. Киізден жасаған бұйымдар қазіргі заманда халықтың генетикалық мәдени қарым-қатынасындағы байланысты көрсететін дерек ретінде қабылданады. Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы қорында сақтаулы 267 киізден жасалынған бұйымдар – қайталанбас өнер туындысы ғана емес, әлі сыры ашылмаған, толығынан зерттелмеген асыл мұра.

5.Киізден жасаған бұйымдар 1970-1980 жылдары жан-жақты жүргізілген экспедициялық жұмыстар кезінде молынан толықтырылды.

11. Мәтін мазмұнына лайықты сөйлем

a)

A) Сырмақтар алғашында орта салынбай жасалынды.

b)

B) Айналдыра сыру тәсілі қолданылмайды.

c)

C) Киізден жасалған бұйымда оюлар болмаған.

d)

D) Киіз бұйымдары толық зерттелген.

e)

E) Киіз бұйымдары 1970-1980 жылы толықтырылды.

12.

Текемет

1.Текеметтің қай заманда да тұтынушылардың қажеттіліктерін өтеп келгендігі даусыз. Дегенмен, қоғам дамуы мен тұрмыс мәдениетінің өсіп-өркендеуіне қарай бұл бұйымдардың осы күйінде кейде тазалыққа, тұтынуға тиімсіздігі байқала бастаған. Осыған орай, адамдардың тұрмыс деңгейінің, талап-талғамының өсуі әсерінен қолдануға ыңғайлы, жеңіл әрі көркем, көлемі шағын төсеніштер пайда болды. Айталық, көнерген киіздерді қабаттап төсеп, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктейді. Бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ықшамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі тігістерге ауыстырған, одан әрі сыруға көшкен. Алғашқы сырмақ пішіні осылай қалыптасқан. Басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған. Зерттеушілердің айтуынша, мұндай сырмақтар алғашында ортасы салынбай жасалды. Бүтін күйінде сол кездегі таңба – белгілер, нанымдар бойынша оюлар түсірілді. Мәселен, ашамай, х белгі, күн бейнесі, тағы басқа айналдыра сыру тәсілі қолданылды. Қазақ қол өнерінің көркемдік ерекшелігінің негізі болып киіз басу өнері саналады.

2. Киізден тұрмысқа қажетті әртүрлі бұйымдар жасаумен қатар оған оюлап, өрнек салудың табиғи ыңғайлылығын пайдаланған. Сәндік қасиетін көне заманнан бері кеңінен қолданғанын Пазырық (б.д.д.V ғ.) қорғанынан табылған дүниелер айғақтайды.

3. Археологиялық материалдарға сүйене отырып, адамзат тарихында киіз басу өнеріПазырыққа дейінгі аралықта кәсіби қалыптасып, дамығанына көз жеткіземіз. Оларды көркемдік шешімі жоғары өнер туындысы ретінде қабылдаймыз.

4. Жүннен әртүрлі киіз басып, киіз үйге туырлық, үзік, түңлік, дөдеге және тұрмысқа қажетті еденге төсейтін текемет, сырмақтар, тұсқа ілінетін тұскиіздер мен қап түрлерін жасаған. Киізден жасаған бұйымдар қазіргі заманда халықтың генетикалық мәдени қарым-қатынасындағы байланысты көрсететін дерек ретінде қабылданады. Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы қорында сақтаулы 267 киізден жасалынған бұйымдар – қайталанбас өнер туындысы ғана емес, әлі сыры ашылмаған, толығынан зерттелмеген асыл мұра.

5.Киізден жасаған бұйымдар 1970-1980 жылдары жан-жақты жүргізілген экспедициялық жұмыстар кезінде молынан толықтырылды.

12. Мәтін мазмұнын түйіндейтін ой

a)

А) Өнерлі бала сүйкімді

b)

B) Жігітке жетпіс өнер де аз

c)

С) Өнер – жұтамас қазына

d)

D) Өнерді үйрен де, жирен

e)

E) Өнерсіз жігіт жер соғар

13.

Аяқ киім түрлері

1. Бұрындары отбасы мүшелеріне аяқ киім тіккізгісі келген адамдар етікшіні өз үйлерінде бірнеше ай бойы қондырып ұстаған. Аяқ киім тігуге қажетті көн, былғары, қайыс, ұлтан, сірі, тоз, тарамыс сияқты заттарды аяқ киім тіккізушінің өзі табатын болған. Тек ағаш шеге жасайтын кепкен қайың кесіндісін, ұсақ темір шегелерді, үлкенді-кішілі қалып түрлерін етікші әрдайым өзімен бірге алып жүрген.

2. Аяқ киім тігумен тері, қайыс өңдеумен маманданған адамдар айналысқан. Олардың атадан балаға беріліп отыратын өзіндік технологиясы, яғни тәсілдер жүйесі болды.

3. ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ даласына сырттан келетін былғарының тарауына байланысты, саптама етік пен жеңіл етіктерді қалың қара былғарыдан тігу өріс алды. Сонымен бірге, орыс үлгісімен қисық табан жеңіл етік тігу де біртіндеп орын ала бастағандығы белгілі. Әйелдерге арналған жеңіл етікті қара, қызыл, жасыл түсті жұқа былғарыдан сәндеп тігеді. Олардың өкшесі биік келеді, қонышы түсті жібек барқыттармен көркемделеді, сонымен бірге сәнді кестеленеді. Ер адамдарға арналған кебісті көннен немесе қалың былғарыдан түзу табан етіп тігеді. Бұлардың өкшесі биік болмайды. Әдетте, ер кісілердің етіктері мен кебістерінің өкшесіне темірден нәл қағады.

4. Әйелдерге арналған кебістер түрлі түсті жұқа былғарыдан тігіліп, биік өкше қағылады, әртүрлі жібек жіптермен кестеленіп көркемделеді. Мұндай әсем кебістерді ұзатылатын қыздарға арнап жасататын болған. Кебісті әдетте, ерлер де, әйелдер де мәсімен киеді. Мәсіні көннен, қалың былғарыдан, ал әйелдерге арналатын мәсілерді сатылып алынатын түрлі түсті жұқа хромдардан тігеді. Дәстүрлі қазақы ортада аяқ киімдердің мынадай негізгі түрі таралған: етік, кебіс, мәсі, саптама, байпақ, шоқай және т.б. Кебіс пен мәсінің сан алуан ыңғайлы да, әдемі түрлері тігілген. Кебіс көбінесе малдың сауыр терісінен тігіліп, қалыпқа қатырылады.

5. Етік – былғарыдан тігілетін қонышты аяқ киім. Ертеректе қазақ етікшілері етіктің саптама, сақтиян, былғары, құрым, көк, қайқыбас, шоңқайма,тасұлтан, түзу табан етік, т.б. түрлерін тіккен. Етік адамның жас, жыныс ерекшеліктері мен жыл мезгілдеріне қарай түрліше тігіледі. Ерлердің жаздық етігі жұқа былғарыдан, ал қыстық етігі қалың былғарыдан қонышы ұзын етіліп (саптама етік), ал әйелдердің етігі жеңіл, жұқа былғарыдан өкшесі биік етіліп тігіледі. Әйел етігінің өкше сірісі, қонышы мен басы түрлі түсті жібек жіптермен кестеленіп немесе түсті былғарымен оюлап, әшекейленген. Етік тігу үшін былғары мен ұлтаннан басқа қайың, тоз, ағаш шеге, тарамыс, мықты жіп пайдаланылатын. Ертеректе қазақ етіктері түзу табан етіп тігіліп, оң аяқ пен сол аяққа бірдей киіле беретін. Етікті оң мен сол аяққа бейімдеп, қисық табан етіп тігу кейін пайда болған.

6. Саптама етік - қазақтың ұлттық аяқ киімдерінің бір түрі, оның кең қонышы тізені жауып тұрады. Тақым жағы сәл ойықтау келіп, аяқты бүгіп-жазуға кедергі жасамайды. Ол қыстыгүні киілетін болғандықтан, ішіне киізден астар салып, сапалы былғарыдан, ертеректе жылқының немесе өгіздің терісінен ағаш кергішпен өкшесін аласа етіп тігетін болған.

7. Көн етік – иге салып, түгін түсірген іріқара терісінен тігілген етік. Бұрынғы уақыттарда егін суарушылар, аңшылар тау-тасты, бұталы жерлерді аралағанда киетін аяқ киім. Көн етіктің шегрен етік сияқты өкшесі болмайды. Басы мен қонышы сыздықталып бекітілмей, тұтас пішіледі. Көн етікті кей жерлерде «шоқай» деп те атайды.

8. Осындай аяқ киімдер адам жасына, жынысына сай ерекшеленіп, табиғи шикізаттан тігіліп отырған.

13. Аяқ киім тігуге арналған заттар

a)

A) Құрым, көк

b)

В) Ұлтан, тоз

c)

Д) Шоқай, сірі

d)

C) Тарамыс, көк

e)

E) Саптама, қайыс

14.