Түстену

Қазақта қонақ сыйлаудың бірнеше түрлері бар. Соның бірі – түстену салты. Бұл – кәдімгі қонақасына жақын ғұрыптың бірі. Ұлтымыздың әдеті бойынша, бірнеше жас жігіттер соғымы семіз, қонақасыға мырза үйге барып сәлемдеседі. Үй иесі әдетте қонақ болуға шақырады. Мұндайда келгендер: "Түсте келеміз", - деп ықыласын білдіреді. Жігіттердің бұл жүрісін әр қазақ айтпай-ақ біледі.

Қазақта қызықты әдеттер көп. Мысалы, бір үйге келген қонақ сол үйге қолғабын, белбеуін немесе басқа бір затын қалдырады. Бұл оның сол үйдің қонағы екенін, сол үйге түстенуге немесе қонуға келетінін білдіреді. Осыған сәйкес үй иесі қонаққа дастарқан қамын жасай береді.Бізде түстік және түстену деген сөз бар. Бұл айтылуы жағынан ұқсас болғанмен, мағынасы жағынан мүлде екі ұғымды білдіреді. Түстік – әр адамның түскі тамағы, ол күн сайын бола беретін жай. Ал, түстену – қонаққа арналған дастарқан әрі ұлттық салт. Олай болса, түстену қазақ халқының қонақжайлы мінезін көрсетеді.

2. Қонақтың түстенуге келгенін аңғартатын әрекет

Ою-өрнектер

Сан қырлы ұлттық өнеріміздің бір саласы – ою-өрнектер дер едік. Үңіле білгенге бұл өнердің тылсым сырлары жетерлік. Ою-өрнек – ұлтымыздың мәдени дамуының шежіресі, халықтың өткен тарихы – рухани, мәдени-материалдық өмірінің айнасы. Жаныңа ләззат сыйлайтын эстетикалық мәні зор бұл өнердің адам баласына берері мол.Ою-өрнектің бірнеше түрлері бар.

Тұмарша –  көне дәуірден тіл көзден, кесір-кесапаттан сақтайтын киелі ұғым болып қалыптасқан бұйым. Тұмарша ою-өрнегі үшбұрыш үлгілес болып келеді. Кілем бұйымдарының жиегінде киіз, кілем, текеметтің орта тұсын көмкеруде кездеседі.

Қос дөңгелек ою-өрнегі. Қазақ ою-өрнегінде геометриялық үлгінің жекеленген түрлері өте көне заманнан бері сақталған. Ол негізінен аспан әлемінде Күн мен Ай сынды ғаламшарлардың тылсымынан туған болуы керек.

Балта ою-өрнегі. Балта – халқымыз тұтынған көне құралдардың бірі. Әрі қорғаны, әрі күнкөріс құралы. Сол себептен бұл ою көбіне төсеніш, сырмақ, алаша сынды бұйымдарға салынады. Қызыл қоңыр, көк, қара түстерге боялады.

Гүл ою-өрнегі барлық гүл түрін тұспалдайды. Бұл өрнектің түрі қолөнер бұйымдарында үш жапырақтан басталып, он екі жапырақты ою-өрнекке дейін кездеседі Кесте тіккенде және киім-кешектердің жағасына, қалтасына, жиектеріне салады.

Ирек, су ою-өрнегі. "Бұлақ көрсең – көзін аш" деп өсиет қалдырған ата-бабамыз суды өмір нәрі, тіршілік көзі деп түсінген. Бұл өрнек те сол қадір-қасиеттің айғағы. Ирек, су өрнегі көбіне көгілдір, көк сия түстерге боялады. Осындай ою-өрнектерді қазіргі шеберлер де қолданып жүр.

3. Текеметтің орта тұсына салынатын ою-өрнек

Ою-өрнектер

Сан қырлы ұлттық өнеріміздің бір саласы – ою-өрнектер дер едік. Үңіле білгенге бұл өнердің тылсым сырлары жетерлік. Ою-өрнек – ұлтымыздың мәдени дамуының шежіресі, халықтың өткен тарихы – рухани, мәдени-материалдық өмірінің айнасы. Жаныңа ләззат сыйлайтын эстетикалық мәні зор бұл өнердің адам баласына берері мол.Ою-өрнектің бірнеше түрлері бар.

Тұмарша –  көне дәуірден тіл көзден, кесір-кесапаттан сақтайтын киелі ұғым болып қалыптасқан бұйым. Тұмарша ою-өрнегі үшбұрыш үлгілес болып келеді. Кілем бұйымдарының жиегінде киіз, кілем, текеметтің орта тұсын көмкеруде кездеседі.

Қос дөңгелек ою-өрнегі. Қазақ ою-өрнегінде геометриялық үлгінің жекеленген түрлері өте көне заманнан бері сақталған. Ол негізінен аспан әлемінде Күн мен Ай сынды ғаламшарлардың тылсымынан туған болуы керек.

Балта ою-өрнегі. Балта – халқымыз тұтынған көне құралдардың бірі. Әрі қорғаны, әрі күнкөріс құралы. Сол себептен бұл ою көбіне төсеніш, сырмақ, алаша сынды бұйымдарға салынады. Қызыл қоңыр, көк, қара түстерге боялады.

Гүл ою-өрнегі барлық гүл түрін тұспалдайды. Бұл өрнектің түрі қолөнер бұйымдарында үш жапырақтан басталып, он екі жапырақты ою-өрнекке дейін кездеседі Кесте тіккенде және киім-кешектердің жағасына, қалтасына, жиектеріне салады.

Ирек, су ою-өрнегі. "Бұлақ көрсең – көзін аш" деп өсиет қалдырған ата-бабамыз суды өмір нәрі, тіршілік көзі деп түсінген. Бұл өрнек те сол қадір-қасиеттің айғағы. Ирек, су өрнегі көбіне көгілдір, көк сия түстерге боялады. Осындай ою-өрнектерді қазіргі шеберлер де қолданып жүр.

4. Балта ою-өрнегінің ерекшелігі

Ашамайға мінгізу

1.Қазақтың бала өсіру, тәрбиелеуге қатысты ертеден келе жатқан дәстүрлерінің бірі – ашамайға мінгізу.Бұл ғұрып – қазақ арасында балалардың жас-жыныстық жағынан жіктелуін айғақтайтын тіршілік цикліне қатысты салттарының бірі. Қыз балаға тұлым қою, құлақ тесу рәсімдері өткізілсе, ер балаларды сүндетке отырғызып, айдар қойып, алғаш рет атқа мінгізу рәсімін өткізген. Мұны "ашамайға мінгізу" не "ашамай тойы", енді бір аумақтарда "ат мінгізу тойы"деп те атаған.

2. Баланы кез келген атқа не тайға отырғыза салмаған, оны көбіне бәсіреге берілген тайға отырғызады. Бала туған кезде немесе есі кіріп, оң- солын таныған соң, "сүндет тойына" немесе мектепке барғанда атасы немесе өз әке-шешесі оған тай атайды немесе шілдеханаға келген туған-туыстарыжас сәбиге бір құлын атайды. Мұны "бәсіре беру" дейді. "Бәсіре" атауы баланың көңілін өсіреді, өмірге бейімдейді. Өз қатарына "бәсіре тайым бар" деп мақтанып, өсіп жүреді. Мұның бәрі – баланың көңілін өсіріп, ынталандырып тәрбиелеудің бір жолы.

3. Балаға арналған бәсіре аты үйретіліп, мінуге жарап тұрса, онда баланы соған мінгізеді. Салтанатты түрде үйретілген бәсіре тайға ашамай ерттелінеді. Ашамай дегеніміз – баланың тайына арнайы жасалынған ердің бір түрі. Ол үзеңгісіз болады, себебі баланың бойы үзеңгіге жететіндей ұзын болмайды. Кейде бәсіре тай белгілі бір себептерге байланысты мінуге жарамаса, баланың өзімен шамалас жуас, жүрісі жайлы әрі сыр-сымбаты жарасқан кұнан не дөнен таңдалады.

4. Баланың ашамайға мінгізілуі оның өмірінде тіршіліктің жаңа кезеңі басталғандығын білдіреді. Баланың рәсіміне ауыл адамдары жиналып, бала мінген аттың жал-құйрығына, баланың шапанына не баскиіміне шоқтап үкі тағып, "жын-шайтаннан қағады" дегенді білдіреді. Баланы атқа мінгізу құрметі шабандоз, желтақым жігіттерге жүктеледі. Баланы атқа мінгізіп, белін айналдыра жұқа көрпешемен орап, қолтырмаш ағаштармен денесін ауыртпайтындай тартып таңады. Ат үстіндегі бала алақанын жайып, ауылдың батагөй ақсақалдарынан бата сұрайды. Бата берілген соң, баланың қолына аттың тізгінін, оң қолына қамшы ұстатады, аналар шашу шашып, тілектер айтады.Осындай рәсімнен кейін көп ұзамай ашамайды тастап, ер-тоқымға мінеді.

5. Баланы ашамайға мінгізу дәстүрін баланың атқа отыра білу, қолқанат болу, баланың мықты, табанды болып өсуін қамтамасыз ететін дәстүрлеріміздің бірі деуге болады.

7. Ер балаға арнап өткізілетін рәсім

Ою-өрнектер

Сан қырлы ұлттық өнеріміздің бір саласы – ою-өрнектер дер едік. Үңіле білгенге бұл өнердің тылсым сырлары жетерлік. Ою-өрнек – ұлтымыздың мәдени дамуының шежіресі, халықтың өткен тарихы – рухани, мәдени-материалдық өмірінің айнасы. Жаныңа ләззат сыйлайтын эстетикалық мәні зор бұл өнердің адам баласына берері мол.Ою-өрнектің бірнеше түрлері бар.

Тұмарша –  көне дәуірден тіл көзден, кесір-кесапаттан сақтайтын киелі ұғым болып қалыптасқан бұйым. Тұмарша ою-өрнегі үшбұрыш үлгілес болып келеді. Кілем бұйымдарының жиегінде киіз, кілем, текеметтің орта тұсын көмкеруде кездеседі.

Қос дөңгелек ою-өрнегі. Қазақ ою-өрнегінде геометриялық үлгінің жекеленген түрлері өте көне заманнан бері сақталған. Ол негізінен аспан әлемінде Күн мен Ай сынды ғаламшарлардың тылсымынан туған болуы керек.

Балта ою-өрнегі. Балта – халқымыз тұтынған көне құралдардың бірі. Әрі қорғаны, әрі күнкөріс құралы. Сол себептен бұл ою көбіне төсеніш, сырмақ, алаша сынды бұйымдарға салынады. Қызыл қоңыр, көк, қара түстерге боялады.

Гүл ою-өрнегі барлық гүл түрін тұспалдайды. Бұл өрнектің түрі қолөнер бұйымдарында үш жапырақтан басталып, он екі жапырақты ою-өрнекке дейін кездеседі Кесте тіккенде және киім-кешектердің жағасына, қалтасына, жиектеріне салады.

Ирек, су ою-өрнегі. "Бұлақ көрсең – көзін аш" деп өсиет қалдырған ата-бабамыз суды өмір нәрі, тіршілік көзі деп түсінген. Бұл өрнек те сол қадір-қасиеттің айғағы. Ирек, су өрнегі көбіне көгілдір, көк сия түстерге боялады. Осындай ою-өрнектерді қазіргі шеберлер де қолданып жүр.

6. Мәтін мазмұнын ашатын даналық ой

Ою-өрнектер

Сан қырлы ұлттық өнеріміздің бір саласы – ою-өрнектер дер едік. Үңіле білгенге бұл өнердің тылсым сырлары жетерлік. Ою-өрнек – ұлтымыздың мәдени дамуының шежіресі, халықтың өткен тарихы – рухани, мәдени-материалдық өмірінің айнасы. Жаныңа ләззат сыйлайтын эстетикалық мәні зор бұл өнердің адам баласына берері мол.Ою-өрнектің бірнеше түрлері бар.

Тұмарша –  көне дәуірден тіл көзден, кесір-кесапаттан сақтайтын киелі ұғым болып қалыптасқан бұйым. Тұмарша ою-өрнегі үшбұрыш үлгілес болып келеді. Кілем бұйымдарының жиегінде киіз, кілем, текеметтің орта тұсын көмкеруде кездеседі.

Қос дөңгелек ою-өрнегі. Қазақ ою-өрнегінде геометриялық үлгінің жекеленген түрлері өте көне заманнан бері сақталған. Ол негізінен аспан әлемінде Күн мен Ай сынды ғаламшарлардың тылсымынан туған болуы керек.

Балта ою-өрнегі. Балта – халқымыз тұтынған көне құралдардың бірі. Әрі қорғаны, әрі күнкөріс құралы. Сол себептен бұл ою көбіне төсеніш, сырмақ, алаша сынды бұйымдарға салынады. Қызыл қоңыр, көк, қара түстерге боялады.

Гүл ою-өрнегі барлық гүл түрін тұспалдайды. Бұл өрнектің түрі қолөнер бұйымдарында үш жапырақтан басталып, он екі жапырақты ою-өрнекке дейін кездеседі Кесте тіккенде және киім-кешектердің жағасына, қалтасына, жиектеріне салады.

Ирек, су ою-өрнегі. "Бұлақ көрсең – көзін аш" деп өсиет қалдырған ата-бабамыз суды өмір нәрі, тіршілік көзі деп түсінген. Бұл өрнек те сол қадір-қасиеттің айғағы. Ирек, су өрнегі көбіне көгілдір, көк сия түстерге боялады. Осындай ою-өрнектерді қазіргі шеберлер де қолданып жүр.

5. Ирек су өрнегінің көгілдір түске боялуының себебі

Ашамайға мінгізу

1.Қазақтың бала өсіру, тәрбиелеуге қатысты ертеден келе жатқан дәстүрлерінің бірі – ашамайға мінгізу.Бұл ғұрып – қазақ арасында балалардың жас-жыныстық жағынан жіктелуін айғақтайтын тіршілік цикліне қатысты салттарының бірі. Қыз балаға тұлым қою, құлақ тесу рәсімдері өткізілсе, ер балаларды сүндетке отырғызып, айдар қойып, алғаш рет атқа мінгізу рәсімін өткізген. Мұны "ашамайға мінгізу" не "ашамай тойы", енді бір аумақтарда "ат мінгізу тойы"деп те атаған.

2. Баланы кез келген атқа не тайға отырғыза салмаған, оны көбіне бәсіреге берілген тайға отырғызады. Бала туған кезде немесе есі кіріп, оң- солын таныған соң, "сүндет тойына" немесе мектепке барғанда атасы немесе өз әке-шешесі оған тай атайды немесе шілдеханаға келген туған-туыстарыжас сәбиге бір құлын атайды. Мұны "бәсіре беру" дейді. "Бәсіре" атауы баланың көңілін өсіреді, өмірге бейімдейді. Өз қатарына "бәсіре тайым бар" деп мақтанып, өсіп жүреді. Мұның бәрі – баланың көңілін өсіріп, ынталандырып тәрбиелеудің бір жолы.

3. Балаға арналған бәсіре аты үйретіліп, мінуге жарап тұрса, онда баланы соған мінгізеді. Салтанатты түрде үйретілген бәсіре тайға ашамай ерттелінеді. Ашамай дегеніміз – баланың тайына арнайы жасалынған ердің бір түрі. Ол үзеңгісіз болады, себебі баланың бойы үзеңгіге жететіндей ұзын болмайды. Кейде бәсіре тай белгілі бір себептерге байланысты мінуге жарамаса, баланың өзімен шамалас жуас, жүрісі жайлы әрі сыр-сымбаты жарасқан кұнан не дөнен таңдалады.

4. Баланың ашамайға мінгізілуі оның өмірінде тіршіліктің жаңа кезеңі басталғандығын білдіреді. Баланың рәсіміне ауыл адамдары жиналып, бала мінген аттың жал-құйрығына, баланың шапанына не баскиіміне шоқтап үкі тағып, "жын-шайтаннан қағады" дегенді білдіреді. Баланы атқа мінгізу құрметі шабандоз, желтақым жігіттерге жүктеледі. Баланы атқа мінгізіп, белін айналдыра жұқа көрпешемен орап, қолтырмаш ағаштармен денесін ауыртпайтындай тартып таңады. Ат үстіндегі бала алақанын жайып, ауылдың батагөй ақсақалдарынан бата сұрайды. Бата берілген соң, баланың қолына аттың тізгінін, оң қолына қамшы ұстатады, аналар шашу шашып, тілектер айтады.Осындай рәсімнен кейін көп ұзамай ашамайды тастап, ер-тоқымға мінеді.

5. Баланы ашамайға мінгізу дәстүрін баланың атқа отыра білу, қолқанат болу, баланың мықты, табанды болып өсуін қамтамасыз ететін дәстүрлеріміздің бірі деуге болады.

8. Бала мінетін атқа жасалатын ырым түрі

Ашамайға мінгізу

1.Қазақтың бала өсіру, тәрбиелеуге қатысты ертеден келе жатқан дәстүрлерінің бірі – ашамайға мінгізу.Бұл ғұрып – қазақ арасында балалардың жас-жыныстық жағынан жіктелуін айғақтайтын тіршілік цикліне қатысты салттарының бірі. Қыз балаға тұлым қою, құлақ тесу рәсімдері өткізілсе, ер балаларды сүндетке отырғызып, айдар қойып, алғаш рет атқа мінгізу рәсімін өткізген. Мұны "ашамайға мінгізу" не "ашамай тойы", енді бір аумақтарда "ат мінгізу тойы"деп те атаған.

2. Баланы кез келген атқа не тайға отырғыза салмаған, оны көбіне бәсіреге берілген тайға отырғызады. Бала туған кезде немесе есі кіріп, оң- солын таныған соң, "сүндет тойына" немесе мектепке барғанда атасы немесе өз әке-шешесі оған тай атайды немесе шілдеханаға келген туған-туыстарыжас сәбиге бір құлын атайды. Мұны "бәсіре беру" дейді. "Бәсіре" атауы баланың көңілін өсіреді, өмірге бейімдейді. Өз қатарына "бәсіре тайым бар" деп мақтанып, өсіп жүреді. Мұның бәрі – баланың көңілін өсіріп, ынталандырып тәрбиелеудің бір жолы.

3. Балаға арналған бәсіре аты үйретіліп, мінуге жарап тұрса, онда баланы соған мінгізеді. Салтанатты түрде үйретілген бәсіре тайға ашамай ерттелінеді. Ашамай дегеніміз – баланың тайына арнайы жасалынған ердің бір түрі. Ол үзеңгісіз болады, себебі баланың бойы үзеңгіге жететіндей ұзын болмайды. Кейде бәсіре тай белгілі бір себептерге байланысты мінуге жарамаса, баланың өзімен шамалас жуас, жүрісі жайлы әрі сыр-сымбаты жарасқан кұнан не дөнен таңдалады.

4. Баланың ашамайға мінгізілуі оның өмірінде тіршіліктің жаңа кезеңі басталғандығын білдіреді. Баланың рәсіміне ауыл адамдары жиналып, бала мінген аттың жал-құйрығына, баланың шапанына не баскиіміне шоқтап үкі тағып, "жын-шайтаннан қағады" дегенді білдіреді. Баланы атқа мінгізу құрметі шабандоз, желтақым жігіттерге жүктеледі. Баланы атқа мінгізіп, белін айналдыра жұқа көрпешемен орап, қолтырмаш ағаштармен денесін ауыртпайтындай тартып таңады. Ат үстіндегі бала алақанын жайып, ауылдың батагөй ақсақалдарынан бата сұрайды. Бата берілген соң, баланың қолына аттың тізгінін, оң қолына қамшы ұстатады, аналар шашу шашып, тілектер айтады.Осындай рәсімнен кейін көп ұзамай ашамайды тастап, ер-тоқымға мінеді.

5. Баланы ашамайға мінгізу дәстүрін баланың атқа отыра білу, қолқанат болу, баланың мықты, табанды болып өсуін қамтамасыз ететін дәстүрлеріміздің бірі деуге болады.

9. Баланы атқа мінгізетін жігіттің бойында болатын қасиет

Ашамайға мінгізу

1.Қазақтың бала өсіру, тәрбиелеуге қатысты ертеден келе жатқан дәстүрлерінің бірі – ашамайға мінгізу.Бұл ғұрып – қазақ арасында балалардың жас-жыныстық жағынан жіктелуін айғақтайтын тіршілік цикліне қатысты салттарының бірі. Қыз балаға тұлым қою, құлақ тесу рәсімдері өткізілсе, ер балаларды сүндетке отырғызып, айдар қойып, алғаш рет атқа мінгізу рәсімін өткізген. Мұны "ашамайға мінгізу" не "ашамай тойы", енді бір аумақтарда "ат мінгізу тойы"деп те атаған.

2. Баланы кез келген атқа не тайға отырғыза салмаған, оны көбіне бәсіреге берілген тайға отырғызады. Бала туған кезде немесе есі кіріп, оң- солын таныған соң, "сүндет тойына" немесе мектепке барғанда атасы немесе өз әке-шешесі оған тай атайды немесе шілдеханаға келген туған-туыстарыжас сәбиге бір құлын атайды. Мұны "бәсіре беру" дейді. "Бәсіре" атауы баланың көңілін өсіреді, өмірге бейімдейді. Өз қатарына "бәсіре тайым бар" деп мақтанып, өсіп жүреді. Мұның бәрі – баланың көңілін өсіріп, ынталандырып тәрбиелеудің бір жолы.

3. Балаға арналған бәсіре аты үйретіліп, мінуге жарап тұрса, онда баланы соған мінгізеді. Салтанатты түрде үйретілген бәсіре тайға ашамай ерттелінеді. Ашамай дегеніміз – баланың тайына арнайы жасалынған ердің бір түрі. Ол үзеңгісіз болады, себебі баланың бойы үзеңгіге жететіндей ұзын болмайды. Кейде бәсіре тай белгілі бір себептерге байланысты мінуге жарамаса, баланың өзімен шамалас жуас, жүрісі жайлы әрі сыр-сымбаты жарасқан кұнан не дөнен таңдалады.

4. Баланың ашамайға мінгізілуі оның өмірінде тіршіліктің жаңа кезеңі басталғандығын білдіреді. Баланың рәсіміне ауыл адамдары жиналып, бала мінген аттың жал-құйрығына, баланың шапанына не баскиіміне шоқтап үкі тағып, "жын-шайтаннан қағады" дегенді білдіреді. Баланы атқа мінгізу құрметі шабандоз, желтақым жігіттерге жүктеледі. Баланы атқа мінгізіп, белін айналдыра жұқа көрпешемен орап, қолтырмаш ағаштармен денесін ауыртпайтындай тартып таңады. Ат үстіндегі бала алақанын жайып, ауылдың батагөй ақсақалдарынан бата сұрайды. Бата берілген соң, баланың қолына аттың тізгінін, оң қолына қамшы ұстатады, аналар шашу шашып, тілектер айтады.Осындай рәсімнен кейін көп ұзамай ашамайды тастап, ер-тоқымға мінеді.

5. Баланы ашамайға мінгізу дәстүрін баланың атқа отыра білу, қолқанат болу, баланың мықты, табанды болып өсуін қамтамасыз ететін дәстүрлеріміздің бірі деуге болады.

10. Бәсіре тай мінуге жарамаса, балаға таңдалатын жылқы

Ашамайға мінгізу

1.Қазақтың бала өсіру, тәрбиелеуге қатысты ертеден келе жатқан дәстүрлерінің бірі – ашамайға мінгізу.Бұл ғұрып – қазақ арасында балалардың жас-жыныстық жағынан жіктелуін айғақтайтын тіршілік цикліне қатысты салттарының бірі. Қыз балаға тұлым қою, құлақ тесу рәсімдері өткізілсе, ер балаларды сүндетке отырғызып, айдар қойып, алғаш рет атқа мінгізу рәсімін өткізген. Мұны "ашамайға мінгізу" не "ашамай тойы", енді бір аумақтарда "ат мінгізу тойы"деп те атаған.

2. Баланы кез келген атқа не тайға отырғыза салмаған, оны көбіне бәсіреге берілген тайға отырғызады. Бала туған кезде немесе есі кіріп, оң- солын таныған соң, "сүндет тойына" немесе мектепке барғанда атасы немесе өз әке-шешесі оған тай атайды немесе шілдеханаға келген туған-туыстарыжас сәбиге бір құлын атайды. Мұны "бәсіре беру" дейді. "Бәсіре" атауы баланың көңілін өсіреді, өмірге бейімдейді. Өз қатарына "бәсіре тайым бар" деп мақтанып, өсіп жүреді. Мұның бәрі – баланың көңілін өсіріп, ынталандырып тәрбиелеудің бір жолы.

3. Балаға арналған бәсіре аты үйретіліп, мінуге жарап тұрса, онда баланы соған мінгізеді. Салтанатты түрде үйретілген бәсіре тайға ашамай ерттелінеді. Ашамай дегеніміз – баланың тайына арнайы жасалынған ердің бір түрі. Ол үзеңгісіз болады, себебі баланың бойы үзеңгіге жететіндей ұзын болмайды. Кейде бәсіре тай белгілі бір себептерге байланысты мінуге жарамаса, баланың өзімен шамалас жуас, жүрісі жайлы әрі сыр-сымбаты жарасқан кұнан не дөнен таңдалады.

4. Баланың ашамайға мінгізілуі оның өмірінде тіршіліктің жаңа кезеңі басталғандығын білдіреді. Баланың рәсіміне ауыл адамдары жиналып, бала мінген аттың жал-құйрығына, баланың шапанына не баскиіміне шоқтап үкі тағып, "жын-шайтаннан қағады" дегенді білдіреді. Баланы атқа мінгізу құрметі шабандоз, желтақым жігіттерге жүктеледі. Баланы атқа мінгізіп, белін айналдыра жұқа көрпешемен орап, қолтырмаш ағаштармен денесін ауыртпайтындай тартып таңады. Ат үстіндегі бала алақанын жайып, ауылдың батагөй ақсақалдарынан бата сұрайды. Бата берілген соң, баланың қолына аттың тізгінін, оң қолына қамшы ұстатады, аналар шашу шашып, тілектер айтады.Осындай рәсімнен кейін көп ұзамай ашамайды тастап, ер-тоқымға мінеді.

5. Баланы ашамайға мінгізу дәстүрін баланың атқа отыра білу, қолқанат болу, баланың мықты, табанды болып өсуін қамтамасыз ететін дәстүрлеріміздің бірі деуге болады.

11. Баланы атқа мінгізгенде жасалатын алғашқы әрекет

Ашамайға мінгізу

1.Қазақтың бала өсіру, тәрбиелеуге қатысты ертеден келе жатқан дәстүрлерінің бірі – ашамайға мінгізу.Бұл ғұрып – қазақ арасында балалардың жас-жыныстық жағынан жіктелуін айғақтайтын тіршілік цикліне қатысты салттарының бірі. Қыз балаға тұлым қою, құлақ тесу рәсімдері өткізілсе, ер балаларды сүндетке отырғызып, айдар қойып, алғаш рет атқа мінгізу рәсімін өткізген. Мұны "ашамайға мінгізу" не "ашамай тойы", енді бір аумақтарда "ат мінгізу тойы"деп те атаған.

2. Баланы кез келген атқа не тайға отырғыза салмаған, оны көбіне бәсіреге берілген тайға отырғызады. Бала туған кезде немесе есі кіріп, оң- солын таныған соң, "сүндет тойына" немесе мектепке барғанда атасы немесе өз әке-шешесі оған тай атайды немесе шілдеханаға келген туған-туыстарыжас сәбиге бір құлын атайды. Мұны "бәсіре беру" дейді. "Бәсіре" атауы баланың көңілін өсіреді, өмірге бейімдейді. Өз қатарына "бәсіре тайым бар" деп мақтанып, өсіп жүреді. Мұның бәрі – баланың көңілін өсіріп, ынталандырып тәрбиелеудің бір жолы.

3. Балаға арналған бәсіре аты үйретіліп, мінуге жарап тұрса, онда баланы соған мінгізеді. Салтанатты түрде үйретілген бәсіре тайға ашамай ерттелінеді. Ашамай дегеніміз – баланың тайына арнайы жасалынған ердің бір түрі. Ол үзеңгісіз болады, себебі баланың бойы үзеңгіге жететіндей ұзын болмайды. Кейде бәсіре тай белгілі бір себептерге байланысты мінуге жарамаса, баланың өзімен шамалас жуас, жүрісі жайлы әрі сыр-сымбаты жарасқан кұнан не дөнен таңдалады.

4. Баланың ашамайға мінгізілуі оның өмірінде тіршіліктің жаңа кезеңі басталғандығын білдіреді. Баланың рәсіміне ауыл адамдары жиналып, бала мінген аттың жал-құйрығына, баланың шапанына не баскиіміне шоқтап үкі тағып, "жын-шайтаннан қағады" дегенді білдіреді. Баланы атқа мінгізу құрметі шабандоз, желтақым жігіттерге жүктеледі. Баланы атқа мінгізіп, белін айналдыра жұқа көрпешемен орап, қолтырмаш ағаштармен денесін ауыртпайтындай тартып таңады. Ат үстіндегі бала алақанын жайып, ауылдың батагөй ақсақалдарынан бата сұрайды. Бата берілген соң, баланың қолына аттың тізгінін, оң қолына қамшы ұстатады, аналар шашу шашып, тілектер айтады.Осындай рәсімнен кейін көп ұзамай ашамайды тастап, ер-тоқымға мінеді.

5. Баланы ашамайға мінгізу дәстүрін баланың атқа отыра білу, қолқанат болу, баланың мықты, табанды болып өсуін қамтамасыз ететін дәстүрлеріміздің бірі деуге болады.

12. Мәтін мазмұнынан алшақ ой

Қазақ халқының ұлттық асханасы

1. Қазақ халқының ұлттық асханасы өте бай. Бабаларымыз тұтынған азық-түліктер мен дәмі тіл үйіретін тағамдарының дені дәрумендер мен ақуыздарға өте бай, жоғары калориялы, құнарлы болып келді.Тез қорытылатын асқазанға күш түсірмейтін жеңіл тамақ түрлері де бар. Зерттеушілердің айтуынша, халқымыздың ұлттық тағамдарының арғы тегі қазақ даласының ең ежелгі тұрғындары сақтар заманынан басталған. Археологиялық қазба жұмыстары барысында да сол заманғы адамдардың ет тағамдарынан бөлек ірімшік, сүзбе, құрт сияқты сүт өнімдерін, өзен-көл сағасын мекен еткен көшпелілердің балық түрлерін пайдаланғаны дәлелденіп отыр. Этнограф-ғалым Зейнолла Сәніктің айтуынша, осы күнге дейін жеткен ұлттық ас мәзірін ет тағамдары, сүт тағамдары, балық тағамдары, астық тағамдары, өсімдіктен дайындалған тағамдар, салқын тағамдар, жорық тағамдары, емдік тағамдар және сусындықтар деп бірнеше түрге бөлуге болады.

2. Жорық жағдайында жауынгерлер етті көбіне ашық отта не ыстық күлде дайындаған. Жаңа сойған малдың бүйрек-бауырын, көкбауырын істікке шаншып, отқа қақтап жесе, кей кездері сөлі кете қоймаған жас етті күлге көміп пісіретін болған. Зейнолла Сәнік қазақ даласында қызып тұрған таста ет дайындау үрдісі болғанын айтады. Ол үшін ашық отта тастарды қыздырып, үстіне жұқалап туралған ет тілімдерін қоятын болған. Бұларға қарап көшпелі бабаларымыздың еттен жасалған тағам түрлерінің сан алуан түрлерін меңгере білгенін байқауға болады.

3. Түймеш – тұздалып, қақталған етті келіге салып әбден жаныштап, қойдың асқазанында немесе қарында сақтайтын, жорық жағдайына арналған ас түрі. Оны шикілей немесе ыстық суға бұқтырып та жей беруге болады. Қазіргіше айтсақ, тез дайындалатын жартылай дайын тағам түрлері яғни тұшпара немесе кеспенің қызметін атқарды деуге болады. З.Сәніктің еңбектерінде түймеше – келіге түйіп, жаңғырыққа салып, тоқпақпен жанышталған сұрпы ет. Оны кейде сол күйі қатырып немесе қарынға салып сақтайды. Кей жерлерде «жентек» деп атайды. Ол да әрқашан асып жеуге қолайлы әрі кәрілерге ұнамды келеді деген анықтама берілген.

4. Жөргем –  малдың аш ішегі мен тоқ ішегінен өріп жасалады. Мал сойғанда, аш ішегі мен тоқ ішегін жуып-тазалап, тұздағаннан кейін оны аударып, тағы бір рет сумен шайқайды. Қазанға салып асуға қолайлы болуы үшін ішектерді өткермелiп өреді. Аш ішек жіңішке және өте ұзын болатындықтан, оны тоқ ішек секілді жалаң қабат өре салмай, бірнеше еселеп шумақтайды. Сосын әлгі шумақтың белінен айналдыра шандып орап, ішектің ұшын бекітеді. Жөргемді асуға да, турап қуыруға да болады. Майға қуырған жөргем майлы, дәмді болады. Жөргемді қонаққа арналған табақтарға салмайды.

5. Әсіп жасау үшін қойдың ішегін аударып, жақсылап жуып тазалайды. Ет, жүрек және бауырды ұсақтап турайды. Оған пияз, бұрыш, тұз, күріш салып, аздап су құйып араластырады. Содан кейін барлығын ішекке тығып аузын байлайды да, қайнаған суға салып 50-60 минут қайнатады. Қайнап жатқан әсiптi iстiкпен піскілеп желін шығарып отырады. Әсіпті дастарқанға қоярда дөңгелектеп кесіп, ыстықтай немесе салқындатып беруге болады. Ішек болмағанда қойдың бүйені пайдаланылады.

6. Ұлттық асханамыздың сәні жорық жағдайы мен аңшылық жағдайында дайындалатын аса құнарлы тағамның бірі – қарын көмбе. Жіліктеп бұзылған жас етті  қарынға салып пісіру әдісі. Тек көмген уақытта қарынның түкті жағы сыртына қаратылып түйреледі. Қарынның аузы да жоғары қаратылады. Оның түрлері өте көп.

7. Міне, осындай дәмді ас даярлау халқымызда ежелден келе жатыр. Ендеше, бай, ұлттық асханамызды дәріптеу – бүгінгі күннің міндеті.

13. Кеспенің қызметін атқарған тағам

Қазақ халқының ұлттық асханасы

1. Қазақ халқының ұлттық асханасы өте бай. Бабаларымыз тұтынған азық-түліктер мен дәмі тіл үйіретін тағамдарының дені дәрумендер мен ақуыздарға өте бай, жоғары калориялы, құнарлы болып келді.Тез қорытылатын асқазанға күш түсірмейтін жеңіл тамақ түрлері де бар. Зерттеушілердің айтуынша, халқымыздың ұлттық тағамдарының арғы тегі қазақ даласының ең ежелгі тұрғындары сақтар заманынан басталған. Археологиялық қазба жұмыстары барысында да сол заманғы адамдардың ет тағамдарынан бөлек ірімшік, сүзбе, құрт сияқты сүт өнімдерін, өзен-көл сағасын мекен еткен көшпелілердің балық түрлерін пайдаланғаны дәлелденіп отыр. Этнограф-ғалым Зейнолла Сәніктің айтуынша, осы күнге дейін жеткен ұлттық ас мәзірін ет тағамдары, сүт тағамдары, балық тағамдары, астық тағамдары, өсімдіктен дайындалған тағамдар, салқын тағамдар, жорық тағамдары, емдік тағамдар және сусындықтар деп бірнеше түрге бөлуге болады.

2. Жорық жағдайында жауынгерлер етті көбіне ашық отта не ыстық күлде дайындаған. Жаңа сойған малдың бүйрек-бауырын, көкбауырын істікке шаншып, отқа қақтап жесе, кей кездері сөлі кете қоймаған жас етті күлге көміп пісіретін болған. Зейнолла Сәнік қазақ даласында қызып тұрған таста ет дайындау үрдісі болғанын айтады. Ол үшін ашық отта тастарды қыздырып, үстіне жұқалап туралған ет тілімдерін қоятын болған. Бұларға қарап көшпелі бабаларымыздың еттен жасалған тағам түрлерінің сан алуан түрлерін меңгере білгенін байқауға болады.

3. Түймеш – тұздалып, қақталған етті келіге салып әбден жаныштап, қойдың асқазанында немесе қарында сақтайтын, жорық жағдайына арналған ас түрі. Оны шикілей немесе ыстық суға бұқтырып та жей беруге болады. Қазіргіше айтсақ, тез дайындалатын жартылай дайын тағам түрлері яғни тұшпара немесе кеспенің қызметін атқарды деуге болады. З.Сәніктің еңбектерінде түймеше – келіге түйіп, жаңғырыққа салып, тоқпақпен жанышталған сұрпы ет. Оны кейде сол күйі қатырып немесе қарынға салып сақтайды. Кей жерлерде «жентек» деп атайды. Ол да әрқашан асып жеуге қолайлы әрі кәрілерге ұнамды келеді деген анықтама берілген.

4. Жөргем –  малдың аш ішегі мен тоқ ішегінен өріп жасалады. Мал сойғанда, аш ішегі мен тоқ ішегін жуып-тазалап, тұздағаннан кейін оны аударып, тағы бір рет сумен шайқайды. Қазанға салып асуға қолайлы болуы үшін ішектерді өткермелiп өреді. Аш ішек жіңішке және өте ұзын болатындықтан, оны тоқ ішек секілді жалаң қабат өре салмай, бірнеше еселеп шумақтайды. Сосын әлгі шумақтың белінен айналдыра шандып орап, ішектің ұшын бекітеді. Жөргемді асуға да, турап қуыруға да болады. Майға қуырған жөргем майлы, дәмді болады. Жөргемді қонаққа арналған табақтарға салмайды.

5. Әсіп жасау үшін қойдың ішегін аударып, жақсылап жуып тазалайды. Ет, жүрек және бауырды ұсақтап турайды. Оған пияз, бұрыш, тұз, күріш салып, аздап су құйып араластырады. Содан кейін барлығын ішекке тығып аузын байлайды да, қайнаған суға салып 50-60 минут қайнатады. Қайнап жатқан әсiптi iстiкпен піскілеп желін шығарып отырады. Әсіпті дастарқанға қоярда дөңгелектеп кесіп, ыстықтай немесе салқындатып беруге болады. Ішек болмағанда қойдың бүйені пайдаланылады.

6. Ұлттық асханамыздың сәні жорық жағдайы мен аңшылық жағдайында дайындалатын аса құнарлы тағамның бірі – қарын көмбе. Жіліктеп бұзылған жас етті  қарынға салып пісіру әдісі. Тек көмген уақытта қарынның түкті жағы сыртына қаратылып түйреледі. Қарынның аузы да жоғары қаратылады. Оның түрлері өте көп.

7. Міне, осындай дәмді ас даярлау халқымызда ежелден келе жатыр. Ендеше, бай, ұлттық асханамызды дәріптеу – бүгінгі күннің міндеті.

14. Қонақ табаққа арналмаған тағам түрі

Қазақ халқының ұлттық асханасы

1. Қазақ халқының ұлттық асханасы өте бай. Бабаларымыз тұтынған азық-түліктер мен дәмі тіл үйіретін тағамдарының дені дәрумендер мен ақуыздарға өте бай, жоғары калориялы, құнарлы болып келді.Тез қорытылатын асқазанға күш түсірмейтін жеңіл тамақ түрлері де бар. Зерттеушілердің айтуынша, халқымыздың ұлттық тағамдарының арғы тегі қазақ даласының ең ежелгі тұрғындары сақтар заманынан басталған. Археологиялық қазба жұмыстары барысында да сол заманғы адамдардың ет тағамдарынан бөлек ірімшік, сүзбе, құрт сияқты сүт өнімдерін, өзен-көл сағасын мекен еткен көшпелілердің балық түрлерін пайдаланғаны дәлелденіп отыр. Этнограф-ғалым Зейнолла Сәніктің айтуынша, осы күнге дейін жеткен ұлттық ас мәзірін ет тағамдары, сүт тағамдары, балық тағамдары, астық тағамдары, өсімдіктен дайындалған тағамдар, салқын тағамдар, жорық тағамдары, емдік тағамдар және сусындықтар деп бірнеше түрге бөлуге болады.

2. Жорық жағдайында жауынгерлер етті көбіне ашық отта не ыстық күлде дайындаған. Жаңа сойған малдың бүйрек-бауырын, көкбауырын істікке шаншып, отқа қақтап жесе, кей кездері сөлі кете қоймаған жас етті күлге көміп пісіретін болған. Зейнолла Сәнік қазақ даласында қызып тұрған таста ет дайындау үрдісі болғанын айтады. Ол үшін ашық отта тастарды қыздырып, үстіне жұқалап туралған ет тілімдерін қоятын болған. Бұларға қарап көшпелі бабаларымыздың еттен жасалған тағам түрлерінің сан алуан түрлерін меңгере білгенін байқауға болады.

3. Түймеш – тұздалып, қақталған етті келіге салып әбден жаныштап, қойдың асқазанында немесе қарында сақтайтын, жорық жағдайына арналған ас түрі. Оны шикілей немесе ыстық суға бұқтырып та жей беруге болады. Қазіргіше айтсақ, тез дайындалатын жартылай дайын тағам түрлері яғни тұшпара немесе кеспенің қызметін атқарды деуге болады. З.Сәніктің еңбектерінде түймеше – келіге түйіп, жаңғырыққа салып, тоқпақпен жанышталған сұрпы ет. Оны кейде сол күйі қатырып немесе қарынға салып сақтайды. Кей жерлерде «жентек» деп атайды. Ол да әрқашан асып жеуге қолайлы әрі кәрілерге ұнамды келеді деген анықтама берілген.

4. Жөргем –  малдың аш ішегі мен тоқ ішегінен өріп жасалады. Мал сойғанда, аш ішегі мен тоқ ішегін жуып-тазалап, тұздағаннан кейін оны аударып, тағы бір рет сумен шайқайды. Қазанға салып асуға қолайлы болуы үшін ішектерді өткермелiп өреді. Аш ішек жіңішке және өте ұзын болатындықтан, оны тоқ ішек секілді жалаң қабат өре салмай, бірнеше еселеп шумақтайды. Сосын әлгі шумақтың белінен айналдыра шандып орап, ішектің ұшын бекітеді. Жөргемді асуға да, турап қуыруға да болады. Майға қуырған жөргем майлы, дәмді болады. Жөргемді қонаққа арналған табақтарға салмайды.

5. Әсіп жасау үшін қойдың ішегін аударып, жақсылап жуып тазалайды. Ет, жүрек және бауырды ұсақтап турайды. Оған пияз, бұрыш, тұз, күріш салып, аздап су құйып араластырады. Содан кейін барлығын ішекке тығып аузын байлайды да, қайнаған суға салып 50-60 минут қайнатады. Қайнап жатқан әсiптi iстiкпен піскілеп желін шығарып отырады. Әсіпті дастарқанға қоярда дөңгелектеп кесіп, ыстықтай немесе салқындатып беруге болады. Ішек болмағанда қойдың бүйені пайдаланылады.

6. Ұлттық асханамыздың сәні жорық жағдайы мен аңшылық жағдайында дайындалатын аса құнарлы тағамның бірі – қарын көмбе. Жіліктеп бұзылған жас етті  қарынға салып пісіру әдісі. Тек көмген уақытта қарынның түкті жағы сыртына қаратылып түйреледі. Қарынның аузы да жоғары қаратылады. Оның түрлері өте көп.

7. Міне, осындай дәмді ас даярлау халқымызда ежелден келе жатыр. Ендеше, бай, ұлттық асханамызды дәріптеу – бүгінгі күннің міндеті.

15. Жорық жағдайындағы ет дайындау әдісі

Қазақ халқының ұлттық асханасы

1. Қазақ халқының ұлттық асханасы өте бай. Бабаларымыз тұтынған азық-түліктер мен дәмі тіл үйіретін тағамдарының дені дәрумендер мен ақуыздарға өте бай, жоғары калориялы, құнарлы болып келді.Тез қорытылатын асқазанға күш түсірмейтін жеңіл тамақ түрлері де бар. Зерттеушілердің айтуынша, халқымыздың ұлттық тағамдарының арғы тегі қазақ даласының ең ежелгі тұрғындары сақтар заманынан басталған. Археологиялық қазба жұмыстары барысында да сол заманғы адамдардың ет тағамдарынан бөлек ірімшік, сүзбе, құрт сияқты сүт өнімдерін, өзен-көл сағасын мекен еткен көшпелілердің балық түрлерін пайдаланғаны дәлелденіп отыр. Этнограф-ғалым Зейнолла Сәніктің айтуынша, осы күнге дейін жеткен ұлттық ас мәзірін ет тағамдары, сүт тағамдары, балық тағамдары, астық тағамдары, өсімдіктен дайындалған тағамдар, салқын тағамдар, жорық тағамдары, емдік тағамдар және сусындықтар деп бірнеше түрге бөлуге болады.

2. Жорық жағдайында жауынгерлер етті көбіне ашық отта не ыстық күлде дайындаған. Жаңа сойған малдың бүйрек-бауырын, көкбауырын істікке шаншып, отқа қақтап жесе, кей кездері сөлі кете қоймаған жас етті күлге көміп пісіретін болған. Зейнолла Сәнік қазақ даласында қызып тұрған таста ет дайындау үрдісі болғанын айтады. Ол үшін ашық отта тастарды қыздырып, үстіне жұқалап туралған ет тілімдерін қоятын болған. Бұларға қарап көшпелі бабаларымыздың еттен жасалған тағам түрлерінің сан алуан түрлерін меңгере білгенін байқауға болады.

3. Түймеш – тұздалып, қақталған етті келіге салып әбден жаныштап, қойдың асқазанында немесе қарында сақтайтын, жорық жағдайына арналған ас түрі. Оны шикілей немесе ыстық суға бұқтырып та жей беруге болады. Қазіргіше айтсақ, тез дайындалатын жартылай дайын тағам түрлері яғни тұшпара немесе кеспенің қызметін атқарды деуге болады. З.Сәніктің еңбектерінде түймеше – келіге түйіп, жаңғырыққа салып, тоқпақпен жанышталған сұрпы ет. Оны кейде сол күйі қатырып немесе қарынға салып сақтайды. Кей жерлерде «жентек» деп атайды. Ол да әрқашан асып жеуге қолайлы әрі кәрілерге ұнамды келеді деген анықтама берілген.

4. Жөргем –  малдың аш ішегі мен тоқ ішегінен өріп жасалады. Мал сойғанда, аш ішегі мен тоқ ішегін жуып-тазалап, тұздағаннан кейін оны аударып, тағы бір рет сумен шайқайды. Қазанға салып асуға қолайлы болуы үшін ішектерді өткермелiп өреді. Аш ішек жіңішке және өте ұзын болатындықтан, оны тоқ ішек секілді жалаң қабат өре салмай, бірнеше еселеп шумақтайды. Сосын әлгі шумақтың белінен айналдыра шандып орап, ішектің ұшын бекітеді. Жөргемді асуға да, турап қуыруға да болады. Майға қуырған жөргем майлы, дәмді болады. Жөргемді қонаққа арналған табақтарға салмайды.

5. Әсіп жасау үшін қойдың ішегін аударып, жақсылап жуып тазалайды. Ет, жүрек және бауырды ұсақтап турайды. Оған пияз, бұрыш, тұз, күріш салып, аздап су құйып араластырады. Содан кейін барлығын ішекке тығып аузын байлайды да, қайнаған суға салып 50-60 минут қайнатады. Қайнап жатқан әсiптi iстiкпен піскілеп желін шығарып отырады. Әсіпті дастарқанға қоярда дөңгелектеп кесіп, ыстықтай немесе салқындатып беруге болады. Ішек болмағанда қойдың бүйені пайдаланылады.

6. Ұлттық асханамыздың сәні жорық жағдайы мен аңшылық жағдайында дайындалатын аса құнарлы тағамның бірі – қарын көмбе. Жіліктеп бұзылған жас етті  қарынға салып пісіру әдісі. Тек көмген уақытта қарынның түкті жағы сыртына қаратылып түйреледі. Қарынның аузы да жоғары қаратылады. Оның түрлері өте көп.

7. Міне, осындай дәмді ас даярлау халқымызда ежелден келе жатыр. Ендеше, бай, ұлттық асханамызды дәріптеу – бүгінгі күннің міндеті.

16. Әсіпті пісірудегі ерекшелік

Қазақ халқының ұлттық асханасы

1. Қазақ халқының ұлттық асханасы өте бай. Бабаларымыз тұтынған азық-түліктер мен дәмі тіл үйіретін тағамдарының дені дәрумендер мен ақуыздарға өте бай, жоғары калориялы, құнарлы болып келді.Тез қорытылатын асқазанға күш түсірмейтін жеңіл тамақ түрлері де бар. Зерттеушілердің айтуынша, халқымыздың ұлттық тағамдарының арғы тегі қазақ даласының ең ежелгі тұрғындары сақтар заманынан басталған. Археологиялық қазба жұмыстары барысында да сол заманғы адамдардың ет тағамдарынан бөлек ірімшік, сүзбе, құрт сияқты сүт өнімдерін, өзен-көл сағасын мекен еткен көшпелілердің балық түрлерін пайдаланғаны дәлелденіп отыр. Этнограф-ғалым Зейнолла Сәніктің айтуынша, осы күнге дейін жеткен ұлттық ас мәзірін ет тағамдары, сүт тағамдары, балық тағамдары, астық тағамдары, өсімдіктен дайындалған тағамдар, салқын тағамдар, жорық тағамдары, емдік тағамдар және сусындықтар деп бірнеше түрге бөлуге болады.

2. Жорық жағдайында жауынгерлер етті көбіне ашық отта не ыстық күлде дайындаған. Жаңа сойған малдың бүйрек-бауырын, көкбауырын істікке шаншып, отқа қақтап жесе, кей кездері сөлі кете қоймаған жас етті күлге көміп пісіретін болған. Зейнолла Сәнік қазақ даласында қызып тұрған таста ет дайындау үрдісі болғанын айтады. Ол үшін ашық отта тастарды қыздырып, үстіне жұқалап туралған ет тілімдерін қоятын болған. Бұларға қарап көшпелі бабаларымыздың еттен жасалған тағам түрлерінің сан алуан түрлерін меңгере білгенін байқауға болады.

3. Түймеш – тұздалып, қақталған етті келіге салып әбден жаныштап, қойдың асқазанында немесе қарында сақтайтын, жорық жағдайына арналған ас түрі. Оны шикілей немесе ыстық суға бұқтырып та жей беруге болады. Қазіргіше айтсақ, тез дайындалатын жартылай дайын тағам түрлері яғни тұшпара немесе кеспенің қызметін атқарды деуге болады. З.Сәніктің еңбектерінде түймеше – келіге түйіп, жаңғырыққа салып, тоқпақпен жанышталған сұрпы ет. Оны кейде сол күйі қатырып немесе қарынға салып сақтайды. Кей жерлерде «жентек» деп атайды. Ол да әрқашан асып жеуге қолайлы әрі кәрілерге ұнамды келеді деген анықтама берілген.

4. Жөргем –  малдың аш ішегі мен тоқ ішегінен өріп жасалады. Мал сойғанда, аш ішегі мен тоқ ішегін жуып-тазалап, тұздағаннан кейін оны аударып, тағы бір рет сумен шайқайды. Қазанға салып асуға қолайлы болуы үшін ішектерді өткермелiп өреді. Аш ішек жіңішке және өте ұзын болатындықтан, оны тоқ ішек секілді жалаң қабат өре салмай, бірнеше еселеп шумақтайды. Сосын әлгі шумақтың белінен айналдыра шандып орап, ішектің ұшын бекітеді. Жөргемді асуға да, турап қуыруға да болады. Майға қуырған жөргем майлы, дәмді болады. Жөргемді қонаққа арналған табақтарға салмайды.

5. Әсіп жасау үшін қойдың ішегін аударып, жақсылап жуып тазалайды. Ет, жүрек және бауырды ұсақтап турайды. Оған пияз, бұрыш, тұз, күріш салып, аздап су құйып араластырады. Содан кейін барлығын ішекке тығып аузын байлайды да, қайнаған суға салып 50-60 минут қайнатады. Қайнап жатқан әсiптi iстiкпен піскілеп желін шығарып отырады. Әсіпті дастарқанға қоярда дөңгелектеп кесіп, ыстықтай немесе салқындатып беруге болады. Ішек болмағанда қойдың бүйені пайдаланылады.

6. Ұлттық асханамыздың сәні жорық жағдайы мен аңшылық жағдайында дайындалатын аса құнарлы тағамның бірі – қарын көмбе. Жіліктеп бұзылған жас етті  қарынға салып пісіру әдісі. Тек көмген уақытта қарынның түкті жағы сыртына қаратылып түйреледі. Қарынның аузы да жоғары қаратылады. Оның түрлері өте көп.

7. Міне, осындай дәмді ас даярлау халқымызда ежелден келе жатыр. Ендеше, бай, ұлттық асханамызды дәріптеу – бүгінгі күннің міндеті.

17. Қарттарға ұнамды тағам түрі айтылған азатжол

Қазақ халқының ұлттық асханасы

1. Қазақ халқының ұлттық асханасы өте бай. Бабаларымыз тұтынған азық-түліктер мен дәмі тіл үйіретін тағамдарының дені дәрумендер мен ақуыздарға өте бай, жоғары калориялы, құнарлы болып келді.Тез қорытылатын асқазанға күш түсірмейтін жеңіл тамақ түрлері де бар. Зерттеушілердің айтуынша, халқымыздың ұлттық тағамдарының арғы тегі қазақ даласының ең ежелгі тұрғындары сақтар заманынан басталған. Археологиялық қазба жұмыстары барысында да сол заманғы адамдардың ет тағамдарынан бөлек ірімшік, сүзбе, құрт сияқты сүт өнімдерін, өзен-көл сағасын мекен еткен көшпелілердің балық түрлерін пайдаланғаны дәлелденіп отыр. Этнограф-ғалым Зейнолла Сәніктің айтуынша, осы күнге дейін жеткен ұлттық ас мәзірін ет тағамдары, сүт тағамдары, балық тағамдары, астық тағамдары, өсімдіктен дайындалған тағамдар, салқын тағамдар, жорық тағамдары, емдік тағамдар және сусындықтар деп бірнеше түрге бөлуге болады.

2. Жорық жағдайында жауынгерлер етті көбіне ашық отта не ыстық күлде дайындаған. Жаңа сойған малдың бүйрек-бауырын, көкбауырын істікке шаншып, отқа қақтап жесе, кей кездері сөлі кете қоймаған жас етті күлге көміп пісіретін болған. Зейнолла Сәнік қазақ даласында қызып тұрған таста ет дайындау үрдісі болғанын айтады. Ол үшін ашық отта тастарды қыздырып, үстіне жұқалап туралған ет тілімдерін қоятын болған. Бұларға қарап көшпелі бабаларымыздың еттен жасалған тағам түрлерінің сан алуан түрлерін меңгере білгенін байқауға болады.

3. Түймеш – тұздалып, қақталған етті келіге салып әбден жаныштап, қойдың асқазанында немесе қарында сақтайтын, жорық жағдайына арналған ас түрі. Оны шикілей немесе ыстық суға бұқтырып та жей беруге болады. Қазіргіше айтсақ, тез дайындалатын жартылай дайын тағам түрлері яғни тұшпара немесе кеспенің қызметін атқарды деуге болады. З.Сәніктің еңбектерінде түймеше – келіге түйіп, жаңғырыққа салып, тоқпақпен жанышталған сұрпы ет. Оны кейде сол күйі қатырып немесе қарынға салып сақтайды. Кей жерлерде «жентек» деп атайды. Ол да әрқашан асып жеуге қолайлы әрі кәрілерге ұнамды келеді деген анықтама берілген.

4. Жөргем –  малдың аш ішегі мен тоқ ішегінен өріп жасалады. Мал сойғанда, аш ішегі мен тоқ ішегін жуып-тазалап, тұздағаннан кейін оны аударып, тағы бір рет сумен шайқайды. Қазанға салып асуға қолайлы болуы үшін ішектерді өткермелiп өреді. Аш ішек жіңішке және өте ұзын болатындықтан, оны тоқ ішек секілді жалаң қабат өре салмай, бірнеше еселеп шумақтайды. Сосын әлгі шумақтың белінен айналдыра шандып орап, ішектің ұшын бекітеді. Жөргемді асуға да, турап қуыруға да болады. Майға қуырған жөргем майлы, дәмді болады. Жөргемді қонаққа арналған табақтарға салмайды.

5. Әсіп жасау үшін қойдың ішегін аударып, жақсылап жуып тазалайды. Ет, жүрек және бауырды ұсақтап турайды. Оған пияз, бұрыш, тұз, күріш салып, аздап су құйып араластырады. Содан кейін барлығын ішекке тығып аузын байлайды да, қайнаған суға салып 50-60 минут қайнатады. Қайнап жатқан әсiптi iстiкпен піскілеп желін шығарып отырады. Әсіпті дастарқанға қоярда дөңгелектеп кесіп, ыстықтай немесе салқындатып беруге болады. Ішек болмағанда қойдың бүйені пайдаланылады.

6. Ұлттық асханамыздың сәні жорық жағдайы мен аңшылық жағдайында дайындалатын аса құнарлы тағамның бірі – қарын көмбе. Жіліктеп бұзылған жас етті  қарынға салып пісіру әдісі. Тек көмген уақытта қарынның түкті жағы сыртына қаратылып түйреледі. Қарынның аузы да жоғары қаратылады. Оның түрлері өте көп.

7. Міне, осындай дәмді ас даярлау халқымызда ежелден келе жатыр. Ендеше, бай, ұлттық асханамызды дәріптеу – бүгінгі күннің міндеті.

18. Мәтін мазмұнына алшақ ой

Қазақ халқының ұлттық асханасы

1. Қазақ халқының ұлттық асханасы өте бай. Бабаларымыз тұтынған азық-түліктер мен дәмі тіл үйіретін тағамдарының дені дәрумендер мен ақуыздарға өте бай, жоғары калориялы, құнарлы болып келді.Тез қорытылатын асқазанға күш түсірмейтін жеңіл тамақ түрлері де бар. Зерттеушілердің айтуынша, халқымыздың ұлттық тағамдарының арғы тегі қазақ даласының ең ежелгі тұрғындары сақтар заманынан басталған. Археологиялық қазба жұмыстары барысында да сол заманғы адамдардың ет тағамдарынан бөлек ірімшік, сүзбе, құрт сияқты сүт өнімдерін, өзен-көл сағасын мекен еткен көшпелілердің балық түрлерін пайдаланғаны дәлелденіп отыр. Этнограф-ғалым Зейнолла Сәніктің айтуынша, осы күнге дейін жеткен ұлттық ас мәзірін ет тағамдары, сүт тағамдары, балық тағамдары, астық тағамдары, өсімдіктен дайындалған тағамдар, салқын тағамдар, жорық тағамдары, емдік тағамдар және сусындықтар деп бірнеше түрге бөлуге болады.

2. Жорық жағдайында жауынгерлер етті көбіне ашық отта не ыстық күлде дайындаған. Жаңа сойған малдың бүйрек-бауырын, көкбауырын істікке шаншып, отқа қақтап жесе, кей кездері сөлі кете қоймаған жас етті күлге көміп пісіретін болған. Зейнолла Сәнік қазақ даласында қызып тұрған таста ет дайындау үрдісі болғанын айтады. Ол үшін ашық отта тастарды қыздырып, үстіне жұқалап туралған ет тілімдерін қоятын болған. Бұларға қарап көшпелі бабаларымыздың еттен жасалған тағам түрлерінің сан алуан түрлерін меңгере білгенін байқауға болады.

3. Түймеш – тұздалып, қақталған етті келіге салып әбден жаныштап, қойдың асқазанында немесе қарында сақтайтын, жорық жағдайына арналған ас түрі. Оны шикілей немесе ыстық суға бұқтырып та жей беруге болады. Қазіргіше айтсақ, тез дайындалатын жартылай дайын тағам түрлері яғни тұшпара немесе кеспенің қызметін атқарды деуге болады. З.Сәніктің еңбектерінде түймеше – келіге түйіп, жаңғырыққа салып, тоқпақпен жанышталған сұрпы ет. Оны кейде сол күйі қатырып немесе қарынға салып сақтайды. Кей жерлерде «жентек» деп атайды. Ол да әрқашан асып жеуге қолайлы әрі кәрілерге ұнамды келеді деген анықтама берілген.

4. Жөргем –  малдың аш ішегі мен тоқ ішегінен өріп жасалады. Мал сойғанда, аш ішегі мен тоқ ішегін жуып-тазалап, тұздағаннан кейін оны аударып, тағы бір рет сумен шайқайды. Қазанға салып асуға қолайлы болуы үшін ішектерді өткермелiп өреді. Аш ішек жіңішке және өте ұзын болатындықтан, оны тоқ ішек секілді жалаң қабат өре салмай, бірнеше еселеп шумақтайды. Сосын әлгі шумақтың белінен айналдыра шандып орап, ішектің ұшын бекітеді. Жөргемді асуға да, турап қуыруға да болады. Майға қуырған жөргем майлы, дәмді болады. Жөргемді қонаққа арналған табақтарға салмайды.

5. Әсіп жасау үшін қойдың ішегін аударып, жақсылап жуып тазалайды. Ет, жүрек және бауырды ұсақтап турайды. Оған пияз, бұрыш, тұз, күріш салып, аздап су құйып араластырады. Содан кейін барлығын ішекке тығып аузын байлайды да, қайнаған суға салып 50-60 минут қайнатады. Қайнап жатқан әсiптi iстiкпен піскілеп желін шығарып отырады. Әсіпті дастарқанға қоярда дөңгелектеп кесіп, ыстықтай немесе салқындатып беруге болады. Ішек болмағанда қойдың бүйені пайдаланылады.

6. Ұлттық асханамыздың сәні жорық жағдайы мен аңшылық жағдайында дайындалатын аса құнарлы тағамның бірі – қарын көмбе. Жіліктеп бұзылған жас етті  қарынға салып пісіру әдісі. Тек көмген уақытта қарынның түкті жағы сыртына қаратылып түйреледі. Қарынның аузы да жоғары қаратылады. Оның түрлері өте көп.

7. Міне, осындай дәмді ас даярлау халқымызда ежелден келе жатыр. Ендеше, бай, ұлттық асханамызды дәріптеу – бүгінгі күннің міндеті.

19. Мәтін мазмұнына лайықты даналық ой

Қазақ халқының ұлттық асханасы

1. Қазақ халқының ұлттық асханасы өте бай. Бабаларымыз тұтынған азық-түліктер мен дәмі тіл үйіретін тағамдарының дені дәрумендер мен ақуыздарға өте бай, жоғары калориялы, құнарлы болып келді.Тез қорытылатын асқазанға күш түсірмейтін жеңіл тамақ түрлері де бар. Зерттеушілердің айтуынша, халқымыздың ұлттық тағамдарының арғы тегі қазақ даласының ең ежелгі тұрғындары сақтар заманынан басталған. Археологиялық қазба жұмыстары барысында да сол заманғы адамдардың ет тағамдарынан бөлек ірімшік, сүзбе, құрт сияқты сүт өнімдерін, өзен-көл сағасын мекен еткен көшпелілердің балық түрлерін пайдаланғаны дәлелденіп отыр. Этнограф-ғалым Зейнолла Сәніктің айтуынша, осы күнге дейін жеткен ұлттық ас мәзірін ет тағамдары, сүт тағамдары, балық тағамдары, астық тағамдары, өсімдіктен дайындалған тағамдар, салқын тағамдар, жорық тағамдары, емдік тағамдар және сусындықтар деп бірнеше түрге бөлуге болады.

2. Жорық жағдайында жауынгерлер етті көбіне ашық отта не ыстық күлде дайындаған. Жаңа сойған малдың бүйрек-бауырын, көкбауырын істікке шаншып, отқа қақтап жесе, кей кездері сөлі кете қоймаған жас етті күлге көміп пісіретін болған. Зейнолла Сәнік қазақ даласында қызып тұрған таста ет дайындау үрдісі болғанын айтады. Ол үшін ашық отта тастарды қыздырып, үстіне жұқалап туралған ет тілімдерін қоятын болған. Бұларға қарап көшпелі бабаларымыздың еттен жасалған тағам түрлерінің сан алуан түрлерін меңгере білгенін байқауға болады.

3. Түймеш – тұздалып, қақталған етті келіге салып әбден жаныштап, қойдың асқазанында немесе қарында сақтайтын, жорық жағдайына арналған ас түрі. Оны шикілей немесе ыстық суға бұқтырып та жей беруге болады. Қазіргіше айтсақ, тез дайындалатын жартылай дайын тағам түрлері яғни тұшпара немесе кеспенің қызметін атқарды деуге болады. З.Сәніктің еңбектерінде түймеше – келіге түйіп, жаңғырыққа салып, тоқпақпен жанышталған сұрпы ет. Оны кейде сол күйі қатырып немесе қарынға салып сақтайды. Кей жерлерде «жентек» деп атайды. Ол да әрқашан асып жеуге қолайлы әрі кәрілерге ұнамды келеді деген анықтама берілген.

4. Жөргем –  малдың аш ішегі мен тоқ ішегінен өріп жасалады. Мал сойғанда, аш ішегі мен тоқ ішегін жуып-тазалап, тұздағаннан кейін оны аударып, тағы бір рет сумен шайқайды. Қазанға салып асуға қолайлы болуы үшін ішектерді өткермелiп өреді. Аш ішек жіңішке және өте ұзын болатындықтан, оны тоқ ішек секілді жалаң қабат өре салмай, бірнеше еселеп шумақтайды. Сосын әлгі шумақтың белінен айналдыра шандып орап, ішектің ұшын бекітеді. Жөргемді асуға да, турап қуыруға да болады. Майға қуырған жөргем майлы, дәмді болады. Жөргемді қонаққа арналған табақтарға салмайды.

5. Әсіп жасау үшін қойдың ішегін аударып, жақсылап жуып тазалайды. Ет, жүрек және бауырды ұсақтап турайды. Оған пияз, бұрыш, тұз, күріш салып, аздап су құйып араластырады. Содан кейін барлығын ішекке тығып аузын байлайды да, қайнаған суға салып 50-60 минут қайнатады. Қайнап жатқан әсiптi iстiкпен піскілеп желін шығарып отырады. Әсіпті дастарқанға қоярда дөңгелектеп кесіп, ыстықтай немесе салқындатып беруге болады. Ішек болмағанда қойдың бүйені пайдаланылады.

6. Ұлттық асханамыздың сәні жорық жағдайы мен аңшылық жағдайында дайындалатын аса құнарлы тағамның бірі – қарын көмбе. Жіліктеп бұзылған жас етті  қарынға салып пісіру әдісі. Тек көмген уақытта қарынның түкті жағы сыртына қаратылып түйреледі. Қарынның аузы да жоғары қаратылады. Оның түрлері өте көп.

7. Міне, осындай дәмді ас даярлау халқымызда ежелден келе жатыр. Ендеше, бай, ұлттық асханамызды дәріптеу – бүгінгі күннің міндеті.

20. Мәтіндегі негізгі ой