Free Printable Оқу сауаттылығы 11

1.

1-мәтін

Жолдағы кедергі

Баяғы заманда бір патша сарайға кіретін жолдың үстіне үлкен тас қойдырып,«көрейік не болатынын?..» – депөзі бақылап тұрыпты.

Елінің ең бай саудагерлері, ең күшті керуеншілері, сарай қызметшілері жолда тасты айналып өтіп, сарайға кіріп жатады. Кейбіреулері тасты көріп, дауыстап: «жолды таза ұстай алмайды...»деп патшаның қызметкерлерін сөге бастайды. Осы кезде бір ауыл шаруасы сарайға жеміс, көкөніс алып келе жатады. Жол ортасындағы тасты көріп, арқасындағы жүкті жерге қойып, тасты итере бастайды. Қатты қиналады, қара терге түседі, бірақ соңында тасты жолдың шетіне ығыстырып қояды. Жүгін қайтадан асынып жатқанда тасжатқан жерден бір қалташа көреді. Қалташа алтынға толы екен. Ішінен патшаның жазған хаты шығады: «Бұл алтын тасты – жолдан алған адамға берген сыйлығым» делінген.

Сөйтіп, патша шаруағашын ниеті мен адал еңбегі үшін ақысын береді

1. Ханның жолда кедергі орнату мақсаты

a)

A)Керуеншілердің жолына кедергі болу

b)

B) Саудагерлер мен байларды сынау

c)

C) Қызметкерлерінің жұмысын бағалау.

d)

D) Еріккен кездегі ермегі.

e)

E)Ниеті түзу, еңбекқор адамды табу

2.

1-мәтін

Жолдағы кедергі

Баяғы заманда бір патша сарайға кіретін жолдың үстіне үлкен тас қойдырып,«көрейік не болатынын?..» – депөзі бақылап тұрыпты.

Елінің ең бай саудагерлері, ең күшті керуеншілері, сарай қызметшілері жолда тасты айналып өтіп, сарайға кіріп жатады. Кейбіреулері тасты көріп, дауыстап: «жолды таза ұстай алмайды...»деп патшаның қызметкерлерін сөге бастайды. Осы кезде бір ауыл шаруасы сарайға жеміс, көкөніс алып келе жатады. Жол ортасындағы тасты көріп, арқасындағы жүкті жерге қойып, тасты итере бастайды. Қатты қиналады, қара терге түседі, бірақ соңында тасты жолдың шетіне ығыстырып қояды. Жүгін қайтадан асынып жатқанда тасжатқан жерден бір қалташа көреді. Қалташа алтынға толы екен. Ішінен патшаның жазған хаты шығады: «Бұл алтын тасты – жолдан алған адамға берген сыйлығым» делінген.

Сөйтіп, патша шаруағашын ниеті мен адал еңбегі үшін ақысын береді

2. Мәтіннің тақырыбы

.

a)

A)Сабыр түбі – сары алтын

b)

B)Жақсы болсаң – жақын көп

c)

C)Бейнет түбі – зейнет.

d)

D)Үлкенді сыйласаң – қадірлі боласың.

e)

E) Аяз – әліңді біл, құмырсқа – жолыңды біл.

3.

2-мәтін

1. Үйдің шаңырағына бір қарлығаш ұшып кірді. Мұны сезген ұядағы шақалақ балапандар аузын ашып қорек тілей бастады. Бәріміз де төбеге қараппыз.

2.Қарлығаш төбедегі ұясының шетіне жайғасты да, балапандарын кезектеп жемдей бастады. Алғашқы шақалақтың аузына жем тастап жіберген қарлығаш қайта ұшты. Қарлығаштың аспанға тік атылып, канат қақпай қайтадан төмен құйылғаны шаңырақтан айқын көрініп тұр. Көп ұзамай ол екінші балапанға жем әкелді. Осылайша қалқып ұшып, қайта кіріп қанаты талды ма, ақырғы балапанын жемдеген қарлығаш енді ұя аузында отырып тарана бастады. Шіркіннің сүйкімдісін-ай.

– Фью-ю! —деп ысқырып жібердім де, әжемнің сабауын ала салып, қарлығашқа сілтеп үркіттім.

– Е-е! Жаман бала болмасаңетті! Бұзақыныңтірлігіғоймынауың, –депәжемқолымнанұстайалды. – Қарлығашқа неге тиесің? Бұлкиеліқұсекенін, адамныңдосыекенінбілмеуші ме ең, сен бейбақ?!Балапанынемін-еркінұшырып, бақытын тапқанша, бұл құс менің үйімнің төріндегі ең қадірлі қонағым ғой... Қонағымақолкөтергенің–мені де сыйламағаныңемеспе, шұнағым, –депұялтыптастады.Қыздар мені мұқатқанына мәз болып күліседі. Сонда әжем мені бауырына тартып, маңдайымнан иіскеп былай деп еді:

– Қоя қой, құлыным. Кел, алдыма отыршы, мен саған қарлығаштың құйрығы неге айыр болғанын, масаның тілі неге жоқ екенін айтып берейін.

3.Мен қуанып кеттім. Өйткені, әжемнің әңгімесі ерекше баурап, жанымызды жайлап алатын... Өнегелі сөздері мені бірде ғасырлардың шыңырауына сапар шектірсе, бірде құс қанатындай демеп ілгері ұмтылдырды, биікке самғатты…

Б.Момышұлы «Менің әжем»

3. Мәтіннің тақырыбы

a)

A) Әжемнің ертегісі

b)

B) Балапандарды қоректендіру

c)

C) Киелі құсты құрметтеу

d)

D) Қонақты төрге шығару

e)

E) Табиғатты аялау

4.

2-мәтін

1. Үйдің шаңырағына бір қарлығаш ұшып кірді. Мұны сезген ұядағы шақалақ балапандар аузын ашып қорек тілей бастады. Бәріміз де төбеге қараппыз.

2.Қарлығаш төбедегі ұясының шетіне жайғасты да, балапандарын кезектеп жемдей бастады. Алғашқы шақалақтың аузына жем тастап жіберген қарлығаш қайта ұшты. Қарлығаштың аспанға тік атылып, канат қақпай қайтадан төмен құйылғаны шаңырақтан айқын көрініп тұр. Көп ұзамай ол екінші балапанға жем әкелді. Осылайша қалқып ұшып, қайта кіріп қанаты талды ма, ақырғы балапанын жемдеген қарлығаш енді ұя аузында отырып тарана бастады. Шіркіннің сүйкімдісін-ай.

– Фью-ю! —деп ысқырып жібердім де, әжемнің сабауын ала салып, қарлығашқа сілтеп үркіттім.

– Е-е! Жаман бала болмасаңетті! Бұзақыныңтірлігіғоймынауың, –депәжемқолымнанұстайалды. – Қарлығашқа неге тиесің? Бұлкиеліқұсекенін, адамныңдосыекенінбілмеуші ме ең, сен бейбақ?!Балапанынемін-еркінұшырып, бақытын тапқанша, бұл құс менің үйімнің төріндегі ең қадірлі қонағым ғой... Қонағымақолкөтергенің–мені де сыйламағаныңемеспе, шұнағым, –депұялтыптастады.Қыздар мені мұқатқанына мәз болып күліседі. Сонда әжем мені бауырына тартып, маңдайымнан иіскеп былай деп еді:

– Қоя қой, құлыным. Кел, алдыма отыршы, мен саған қарлығаштың құйрығы неге айыр болғанын, масаның тілі неге жоқ екенін айтып берейін.

3.Мен қуанып кеттім. Өйткені, әжемнің әңгімесі ерекше баурап, жанымызды жайлап алатын... Өнегелі сөздері мені бірде ғасырлардың шыңырауына сапар шектірсе, бірде құс қанатындай демеп ілгері ұмтылдырды, биікке самғатты…

Б.Момышұлы «Менің әжем»

4. Қарлығаштың шаңыраққа ұшып кіруінің себебі

a)

A) Аспанға көтеріліп тік атылуы

b)

B) Қанат қақпай төмен құлдырауы

c)

C) Адамның досы болғасын

d)

D) Қонып тарана бастауы

e)

E) Ұядағы балапандарына оралуы

5.

2-мәтін

1. Үйдің шаңырағына бір қарлығаш ұшып кірді. Мұны сезген ұядағы шақалақ балапандар аузын ашып қорек тілей бастады. Бәріміз де төбеге қараппыз.

2.Қарлығаш төбедегі ұясының шетіне жайғасты да, балапандарын кезектеп жемдей бастады. Алғашқы шақалақтың аузына жем тастап жіберген қарлығаш қайта ұшты. Қарлығаштың аспанға тік атылып, канат қақпай қайтадан төмен құйылғаны шаңырақтан айқын көрініп тұр. Көп ұзамай ол екінші балапанға жем әкелді. Осылайша қалқып ұшып, қайта кіріп қанаты талды ма, ақырғы балапанын жемдеген қарлығаш енді ұя аузында отырып тарана бастады. Шіркіннің сүйкімдісін-ай.

– Фью-ю! —деп ысқырып жібердім де, әжемнің сабауын ала салып, қарлығашқа сілтеп үркіттім.

– Е-е! Жаман бала болмасаңетті! Бұзақыныңтірлігіғоймынауың, –депәжемқолымнанұстайалды. – Қарлығашқа неге тиесің? Бұлкиеліқұсекенін, адамныңдосыекенінбілмеуші ме ең, сен бейбақ?!Балапанынемін-еркінұшырып, бақытын тапқанша, бұл құс менің үйімнің төріндегі ең қадірлі қонағым ғой... Қонағымақолкөтергенің–мені де сыйламағаныңемеспе, шұнағым, –депұялтыптастады.Қыздар мені мұқатқанына мәз болып күліседі. Сонда әжем мені бауырына тартып, маңдайымнан иіскеп былай деп еді:

– Қоя қой, құлыным. Кел, алдыма отыршы, мен саған қарлығаштың құйрығы неге айыр болғанын, масаның тілі неге жоқ екенін айтып берейін.

3.Мен қуанып кеттім. Өйткені, әжемнің әңгімесі ерекше баурап, жанымызды жайлап алатын... Өнегелі сөздері мені бірде ғасырлардың шыңырауына сапар шектірсе, бірде құс қанатындай демеп ілгері ұмтылдырды, биікке самғатты…

Б.Момышұлы «Менің әжем»

5. 2-азатжолдаберілген ойға сәйкес жауап

a)

A) Анасының ұшып кіргенін балапандары бірден сезеді.

b)

B) Әжесінің әңгімесі немерелерін құс қанатындай демеп жүретін.

c)

C) Бұл – «Қарлығаш- адамның досы»деген ертегі еді.

d)

D) Менің үйімнің төріндегі ең қадірлі қонағым ғой.

e)

E) Қарлығаш ұя салған үйге басқа да құстар үйір болад

6.

2-мәтін

1. Үйдің шаңырағына бір қарлығаш ұшып кірді. Мұны сезген ұядағы шақалақ балапандар аузын ашып қорек тілей бастады. Бәріміз де төбеге қараппыз.

2.Қарлығаш төбедегі ұясының шетіне жайғасты да, балапандарын кезектеп жемдей бастады. Алғашқы шақалақтың аузына жем тастап жіберген қарлығаш қайта ұшты. Қарлығаштың аспанға тік атылып, канат қақпай қайтадан төмен құйылғаны шаңырақтан айқын көрініп тұр. Көп ұзамай ол екінші балапанға жем әкелді. Осылайша қалқып ұшып, қайта кіріп қанаты талды ма, ақырғы балапанын жемдеген қарлығаш енді ұя аузында отырып тарана бастады. Шіркіннің сүйкімдісін-ай.

– Фью-ю! —деп ысқырып жібердім де, әжемнің сабауын ала салып, қарлығашқа сілтеп үркіттім.

– Е-е! Жаман бала болмасаңетті! Бұзақыныңтірлігіғоймынауың, –депәжемқолымнанұстайалды. – Қарлығашқа неге тиесің? Бұлкиеліқұсекенін, адамныңдосыекенінбілмеуші ме ең, сен бейбақ?!Балапанынемін-еркінұшырып, бақытын тапқанша, бұл құс менің үйімнің төріндегі ең қадірлі қонағым ғой... Қонағымақолкөтергенің–мені де сыйламағаныңемеспе, шұнағым, –депұялтыптастады.Қыздар мені мұқатқанына мәз болып күліседі. Сонда әжем мені бауырына тартып, маңдайымнан иіскеп былай деп еді:

– Қоя қой, құлыным. Кел, алдыма отыршы, мен саған қарлығаштың құйрығы неге айыр болғанын, масаның тілі неге жоқ екенін айтып берейін.

3.Мен қуанып кеттім. Өйткені, әжемнің әңгімесі ерекше баурап, жанымызды жайлап алатын... Өнегелі сөздері мені бірде ғасырлардың шыңырауына сапар шектірсе, бірде құс қанатындай демеп ілгері ұмтылдырды, биікке самғатты…

Б.Момышұлы «Менің әжем»

6. Мәтінге сәйкес тұжырым

1. Қазақ халқы қарлығашты киелі құс деп есептейді.

2. Қонаққа қол көтеру – үй иесін сыйламау.

3. Қарлығаш ысқырықтан қорқып ұшып кетті.

a)

A) Тек біріншісі

b)

B) Тек екіншісі

c)

C) Тек үшіншісі

d)

D) Бірінші мен екінші

e)

E) Екінші мен үшінші

7.

3-мәтін

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

7. Қамшыгерлік қабілетке жатпайтын қатар

a)

A) тездік, ептілік

b)

B) оралымдылық, дәлдік

c)

C) мергендік, қырағылық

d)

D) көрегендік, ұстамдылық

e)

E) батырлық, өткірлік

8.

3-мәтін

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

8. Қамшыгерге тән емес дағды

a)

A) Қамшының көмегімен аңшылық ету.

b)

B) Қамшысын қару ретінде пайдалану.

c)

C) Қамшысының көмегімен қорғану.

d)

D) Қамшымен қалай ұру керектігін білу

e)

E) Қамшымен ат үстінде шайқаса алу.

9.

3-мәтін

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

9. «Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады» деген жолдарға сәйкес қамшыгер бойындағықасиет

a)

A) Ептілік

b)

B) Дәлдік

c)

C) Өткірлік

d)

D) Серттілік

e)

E) Батылдық

10.

3-мәтін

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

10. Қамшының қалай ұрылғанынемес, қалай тиетінін білдіретінсөз

a)

A) Көсу

b)

B) Осу

c)

C) Шықпырту

d)

D) Серпу

e)

E) Тарту

11.

3-мәтін

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

11. 4-азатжолға сәйкес ой

a)

A) Қамшыгерлік мамандығына тән сөздер мен сөз тіркестер болмайды.

b)

B) Қамшыгер атану үшін белгілі бір талаптар орындалу керек.

c)

C) Қамшыгерлік өнер қамшыны дұрыс ұстаудан басталады.

d)

D) Қамшыгергетірі жанныңанатомиялық құрылысын білу маңызды.

e)

E) Қамшының ұрылуы мен тиюін сипаттайтын сөздер жетерлік.

12.

3-мәтін

1.Қамшы — ат-көлік, мал айдауға арналған жабдық. Қамшы арқылы жауынан қорғана алатын не жайратып салатын адамдар «қамшыгер» атанады. Қамшыгерлік тума қабілет емес десек те, адам табиғатындағы тездік, ептілік, оралымдылық, дәлдік, мергендік, қырағылық, сезімталдық, өткірлік, батылдық, қайраттылық, сескенбейтін серттілік сияқты ішкі қасиеттермен ұштасып жататын мамандық.

2.Жастайынан қамшыгерлікке құмарту не жастайынан қамшыгерлікке баулу, тәрбие алу, қамшыгер мамандардан үйрену, қамшыны ұстай білу, қамшымен ұра білу, қарсыласы қай жерінен қалай ұрғанда естен танады, аттан түседі, жараланады, мұның бәрін қолмен қойғандай қапы жібермейтіндей білу шарт. Қамшы — көп сәтте ат үсті шайқастың қаруы. Қамшыны бір-ақ рет ұрған, бір ұрғанда дәл тигізген және айтылған шарттарды бұлжытпай орындаған адам қамшыгер бола алады.

3.Жабдық және қару ретінде ұсталған қамшыны ұруы мен тиюіне қарай қамшы үйіру, қамшылай білу, қамшымен жасқау, сипай қамшылау, батыра қамшылау, орай тарту, шықпыртып жіберу, көсіп жіберу, баса тарту, серпе тарту, салып жіберу, тартып жіберу, тіле тарту, көстите салу, шекесін шеруен аттандыру сияқты сөздер арқылы қамшының қалай ұрылып, қандай зардаптигізе алатынынбілдіреді. Қай жерден қалай ұруға байланысты қамшы теседі, тіледі, сызады, осады, көгертеді, езеді, жаралайды, сындырады.

4.Жан-жануарлардың, адамның талмау және осал жерлері болады. Адамда шеке, самай, құлақ шеке, маңдай көз, қастық, тоғыз тарау шынтақ, қызыл асық, аяқтың үсті (басы). Ит пен қасқырда — қара тұмсық; бура, айғыр, бұқаларда — қасқамаңдай, орай тұсы талмау және осал жерлері саналады. Қай жерінен ұруды қамшыгерлер өзі таңдап алады немесе қарбалас сәтте қай жері орайлы келсе, сол жерден ұрады.

12. Мәтінге сәйкес тұжырым

1. Ит пен қасқырдақара тұмсық – ең осал жері.

2. Жынданған бураны қасқамаңдайдан ғана ұрып тоқтата алған.

3. Қамшыгер болу үшін адам бойында тума қасиет көп болу керек.

a)

A) Тек бірінші

b)

B) Тек екінші

c)

C) Тек үшінші

d)

D) Бірінші мен екінші

e)

E) Екінші мен үшінші

13.

4-мәтін

Қоқиқаз

1.Қоқиқаз қызыл қанат деп те аталады. Қорғалжынқорығындағы Теңіз көліндеғана ұялап, жұмыртқалайды. Олбасынсуғабатырып, түбін қопарып, судағы жәндіктерді аузына толтырып сүзіп алып қоректенеді. Ұя жасауға да су түбіндегі тұнбаны пайдаланады. Ұшып бара жатқан қоқиқаздың қанаттары лапылдап жанған оттың жалынына ұқсас болғандықтан оларды кей халықтар “от немесе жалын құс” деп те атайды. Таралу аймағы шектелген сирек кездесетін түр. Әлемде ең терістіктегі ұялайтын орны Қазақстанда Теңізкөлінде (Ақмолаоблысы). Әр жылдары бұл жерде 5-9 мыңнан 30-40 мыңға дейін қоқиқаз ұялайды. Дала мен шөлейтті жерлердегі кең байтақ су қоймаларын жайлайды.

2. Қоқиқаз топтанып тіршілік етеді. Тұмсығы орта тұсынан бірден төмен қарап иіледі де қойқиып тұратындықтан “қоқиқаз” деп аталған. Мойнының пішіні латынның “S” әрпі тәрізді. Жіліншігі сирағынан 3 еседей ұзын. Саусақтарының арасы терілі жүзу жарғағымен байланысқан. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тіршілік етеді. 4 тұқымдасқа бірігетін 3 туысы, 6 түрі бар. Олардың көпшілік түрі экваторға жақын белдеулерде кеңінен таралған. Орталық және Оңтүстік Америкада, Африкада көптепкездеседі. Қоқиқаздың кей түрлері (кіші, джеймс қоқиқаздары) қоныс ауыстырмай бір орында тіршілік етеді. ҚазақстандаТеңіз, Шалқартеңіз көлдері мен Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауында, Асаубалық, Қоқай, Есей, Қорғалжын, Сұлтангелді,Үлкен және Кіші Қаракөл су айдындарында қызғылт қоқиқаздар (roseus) кездеседі.

3.Қоқиқаздаржүздеп, мыңдапбір маңға ұя салады. 2-3 жұмыртқаны кезектесіп басып шығарады да, алғашқы екі айда құрамы дәрумендерге бай құс сүтімен асырайды. Жеген тамақтарын асқазанында өңдеп, тұмсығын балапан аузына апарғанда,ашық қызыл түсті сұйықтық тамшылап ағады екен. Бұның сыры әлі күнге дейін ашылмаған. Ересектері ұшып кеткенде балапандарға қарауға қалған 1-2 тәрбиеші қоқиқаздардың мыңдаған балапанды жүзуге апарып, ұясына қайтаруды адамдарды таңғалдырмай қоймайды.Жұптарын жазбай таяз су жағалауына сазбалшықтан, құмнан және су өсімдіктерінің қалдықтарын араластырып ұя салады. Ұясының беткі жағы жалпақ, түбі конусқа ұқсас сүйірлеу әрі су бетінен 15–20 сантиметрдей шығып тұрады. Ұясына бір, кейде екі жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. 30–32 күннен кейін балапандары ұядан ұшады. Балапандары тез өседі, жақсы жүзіп, сүңги де алады.

4.Қоқиқаздар – жыл құсы. Қазақстанға наурыз – сәуір айларында ұшып келіп, қазан – қарашада Иран, Ауғанстан, Пәкістан аумағына қоныс аударады. Қоқиқаздар шаянтәрізділермен, ұлулармен, жәндіктердің дернәсілдерімен, балдырлардың және суөсімдіктерінің тұқымдарымен қоректенеді. Олардың тіршілігі үшін суы таяз әрі тұзды су айдындары өте қолайлы. Саны жылдан жылға азайып барады. Қазақстанда 15–18 мыңдай қоқиқаз ұя салады деп есептелінеді.

5.Қазақстанда қоқиқазды қорғау мақсатында Қорғалжын қорығы ұйымдастырылған. Қоқиқаз АҚШ-тың, Ұлыбританияның, Швейцарияның, Германияның зоология бақтарында қолда өсіріліп көбеюде. Қоқиқазды атуға мүлде тыйым салынған. Халықаралық табиғат қорғау одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

13. Қоқиқаздың «қоқиқаз» атану себебі

a)

A) «Қызыл қанат» сөзінің баламасы болғандықтан

b)

B) Сырт пішіні қаз тәрізді болғандықтан

c)

C) Тұмсығы орта тұсынан бірден төмен иіліптұрғандықтан

d)

D) Мойынының пішіні латынның әрпіне ұқсасболғандықтан

e)

E) Сирағынан жіліншігі 3 есе ұзын болғандықтан

14.

4-мәтін

Қоқиқаз

1.Қоқиқаз қызыл қанат деп те аталады. Қорғалжынқорығындағы Теңіз көліндеғана ұялап, жұмыртқалайды. Олбасынсуғабатырып, түбін қопарып, судағы жәндіктерді аузына толтырып сүзіп алып қоректенеді. Ұя жасауға да су түбіндегі тұнбаны пайдаланады. Ұшып бара жатқан қоқиқаздың қанаттары лапылдап жанған оттың жалынына ұқсас болғандықтан оларды кей халықтар “от немесе жалын құс” деп те атайды. Таралу аймағы шектелген сирек кездесетін түр. Әлемде ең терістіктегі ұялайтын орны Қазақстанда Теңізкөлінде (Ақмолаоблысы). Әр жылдары бұл жерде 5-9 мыңнан 30-40 мыңға дейін қоқиқаз ұялайды. Дала мен шөлейтті жерлердегі кең байтақ су қоймаларын жайлайды.

2. Қоқиқаз топтанып тіршілік етеді. Тұмсығы орта тұсынан бірден төмен қарап иіледі де қойқиып тұратындықтан “қоқиқаз” деп аталған. Мойнының пішіні латынның “S” әрпі тәрізді. Жіліншігі сирағынан 3 еседей ұзын. Саусақтарының арасы терілі жүзу жарғағымен байланысқан. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тіршілік етеді. 4 тұқымдасқа бірігетін 3 туысы, 6 түрі бар. Олардың көпшілік түрі экваторға жақын белдеулерде кеңінен таралған. Орталық және Оңтүстік Америкада, Африкада көптепкездеседі. Қоқиқаздың кей түрлері (кіші, джеймс қоқиқаздары) қоныс ауыстырмай бір орында тіршілік етеді. ҚазақстандаТеңіз, Шалқартеңіз көлдері мен Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауында, Асаубалық, Қоқай, Есей, Қорғалжын, Сұлтангелді,Үлкен және Кіші Қаракөл су айдындарында қызғылт қоқиқаздар (roseus) кездеседі.

3.Қоқиқаздаржүздеп, мыңдапбір маңға ұя салады. 2-3 жұмыртқаны кезектесіп басып шығарады да, алғашқы екі айда құрамы дәрумендерге бай құс сүтімен асырайды. Жеген тамақтарын асқазанында өңдеп, тұмсығын балапан аузына апарғанда,ашық қызыл түсті сұйықтық тамшылап ағады екен. Бұның сыры әлі күнге дейін ашылмаған. Ересектері ұшып кеткенде балапандарға қарауға қалған 1-2 тәрбиеші қоқиқаздардың мыңдаған балапанды жүзуге апарып, ұясына қайтаруды адамдарды таңғалдырмай қоймайды.Жұптарын жазбай таяз су жағалауына сазбалшықтан, құмнан және су өсімдіктерінің қалдықтарын араластырып ұя салады. Ұясының беткі жағы жалпақ, түбі конусқа ұқсас сүйірлеу әрі су бетінен 15–20 сантиметрдей шығып тұрады. Ұясына бір, кейде екі жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. 30–32 күннен кейін балапандары ұядан ұшады. Балапандары тез өседі, жақсы жүзіп, сүңги де алады.

4.Қоқиқаздар – жыл құсы. Қазақстанға наурыз – сәуір айларында ұшып келіп, қазан – қарашада Иран, Ауғанстан, Пәкістан аумағына қоныс аударады. Қоқиқаздар шаянтәрізділермен, ұлулармен, жәндіктердің дернәсілдерімен, балдырлардың және суөсімдіктерінің тұқымдарымен қоректенеді. Олардың тіршілігі үшін суы таяз әрі тұзды су айдындары өте қолайлы. Саны жылдан жылға азайып барады. Қазақстанда 15–18 мыңдай қоқиқаз ұя салады деп есептелінеді.

5.Қазақстанда қоқиқазды қорғау мақсатында Қорғалжын қорығы ұйымдастырылған. Қоқиқаз АҚШ-тың, Ұлыбританияның, Швейцарияның, Германияның зоология бақтарында қолда өсіріліп көбеюде. Қоқиқазды атуға мүлде тыйым салынған. Халықаралық табиғат қорғау одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

14. Қоқиқазға тән белгі

a)

A) Қоқиқаздың қанаттары лапылдап жанған оттың жалынына ұқсас

b)

B) Қоқиқаз 2-3 жұмыртқаны бір өзі басып шығарады.

c)

C) Қоқиқаздар Қазақстанға жазда ұшып келеді.

d)

D) Ұясын биік ағаштарға салады.

e)

E) Кіші қоқиқаздар қоныстарын ауыстыра береді.

15.

4-мәтін

Қоқиқаз

1.Қоқиқаз қызыл қанат деп те аталады. Қорғалжынқорығындағы Теңіз көліндеғана ұялап, жұмыртқалайды. Олбасынсуғабатырып, түбін қопарып, судағы жәндіктерді аузына толтырып сүзіп алып қоректенеді. Ұя жасауға да су түбіндегі тұнбаны пайдаланады. Ұшып бара жатқан қоқиқаздың қанаттары лапылдап жанған оттың жалынына ұқсас болғандықтан оларды кей халықтар “от немесе жалын құс” деп те атайды. Таралу аймағы шектелген сирек кездесетін түр. Әлемде ең терістіктегі ұялайтын орны Қазақстанда Теңізкөлінде (Ақмолаоблысы). Әр жылдары бұл жерде 5-9 мыңнан 30-40 мыңға дейін қоқиқаз ұялайды. Дала мен шөлейтті жерлердегі кең байтақ су қоймаларын жайлайды.

2. Қоқиқаз топтанып тіршілік етеді. Тұмсығы орта тұсынан бірден төмен қарап иіледі де қойқиып тұратындықтан “қоқиқаз” деп аталған. Мойнының пішіні латынның “S” әрпі тәрізді. Жіліншігі сирағынан 3 еседей ұзын. Саусақтарының арасы терілі жүзу жарғағымен байланысқан. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тіршілік етеді. 4 тұқымдасқа бірігетін 3 туысы, 6 түрі бар. Олардың көпшілік түрі экваторға жақын белдеулерде кеңінен таралған. Орталық және Оңтүстік Америкада, Африкада көптепкездеседі. Қоқиқаздың кей түрлері (кіші, джеймс қоқиқаздары) қоныс ауыстырмай бір орында тіршілік етеді. ҚазақстандаТеңіз, Шалқартеңіз көлдері мен Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауында, Асаубалық, Қоқай, Есей, Қорғалжын, Сұлтангелді,Үлкен және Кіші Қаракөл су айдындарында қызғылт қоқиқаздар (roseus) кездеседі.

3.Қоқиқаздаржүздеп, мыңдапбір маңға ұя салады. 2-3 жұмыртқаны кезектесіп басып шығарады да, алғашқы екі айда құрамы дәрумендерге бай құс сүтімен асырайды. Жеген тамақтарын асқазанында өңдеп, тұмсығын балапан аузына апарғанда,ашық қызыл түсті сұйықтық тамшылап ағады екен. Бұның сыры әлі күнге дейін ашылмаған. Ересектері ұшып кеткенде балапандарға қарауға қалған 1-2 тәрбиеші қоқиқаздардың мыңдаған балапанды жүзуге апарып, ұясына қайтаруды адамдарды таңғалдырмай қоймайды.Жұптарын жазбай таяз су жағалауына сазбалшықтан, құмнан және су өсімдіктерінің қалдықтарын араластырып ұя салады. Ұясының беткі жағы жалпақ, түбі конусқа ұқсас сүйірлеу әрі су бетінен 15–20 сантиметрдей шығып тұрады. Ұясына бір, кейде екі жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. 30–32 күннен кейін балапандары ұядан ұшады. Балапандары тез өседі, жақсы жүзіп, сүңги де алады.

4.Қоқиқаздар – жыл құсы. Қазақстанға наурыз – сәуір айларында ұшып келіп, қазан – қарашада Иран, Ауғанстан, Пәкістан аумағына қоныс аударады. Қоқиқаздар шаянтәрізділермен, ұлулармен, жәндіктердің дернәсілдерімен, балдырлардың және суөсімдіктерінің тұқымдарымен қоректенеді. Олардың тіршілігі үшін суы таяз әрі тұзды су айдындары өте қолайлы. Саны жылдан жылға азайып барады. Қазақстанда 15–18 мыңдай қоқиқаз ұя салады деп есептелінеді.

5.Қазақстанда қоқиқазды қорғау мақсатында Қорғалжын қорығы ұйымдастырылған. Қоқиқаз АҚШ-тың, Ұлыбританияның, Швейцарияның, Германияның зоология бақтарында қолда өсіріліп көбеюде. Қоқиқазды атуға мүлде тыйым салынған. Халықаралық табиғат қорғау одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

15. Қоқиқаздың сырт бейнесі суреттелген азатжол

a)

A) Бірінші

b)

B) Бірінші және екінш

c)

C) Екінші

d)

D) Екінші және үшінші

e)

E) Үшінші

16.

4-мәтін

Қоқиқаз

1.Қоқиқаз қызыл қанат деп те аталады. Қорғалжынқорығындағы Теңіз көліндеғана ұялап, жұмыртқалайды. Олбасынсуғабатырып, түбін қопарып, судағы жәндіктерді аузына толтырып сүзіп алып қоректенеді. Ұя жасауға да су түбіндегі тұнбаны пайдаланады. Ұшып бара жатқан қоқиқаздың қанаттары лапылдап жанған оттың жалынына ұқсас болғандықтан оларды кей халықтар “от немесе жалын құс” деп те атайды. Таралу аймағы шектелген сирек кездесетін түр. Әлемде ең терістіктегі ұялайтын орны Қазақстанда Теңізкөлінде (Ақмолаоблысы). Әр жылдары бұл жерде 5-9 мыңнан 30-40 мыңға дейін қоқиқаз ұялайды. Дала мен шөлейтті жерлердегі кең байтақ су қоймаларын жайлайды.

2. Қоқиқаз топтанып тіршілік етеді. Тұмсығы орта тұсынан бірден төмен қарап иіледі де қойқиып тұратындықтан “қоқиқаз” деп аталған. Мойнының пішіні латынның “S” әрпі тәрізді. Жіліншігі сирағынан 3 еседей ұзын. Саусақтарының арасы терілі жүзу жарғағымен байланысқан. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тіршілік етеді. 4 тұқымдасқа бірігетін 3 туысы, 6 түрі бар. Олардың көпшілік түрі экваторға жақын белдеулерде кеңінен таралған. Орталық және Оңтүстік Америкада, Африкада көптепкездеседі. Қоқиқаздың кей түрлері (кіші, джеймс қоқиқаздары) қоныс ауыстырмай бір орында тіршілік етеді. ҚазақстандаТеңіз, Шалқартеңіз көлдері мен Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауында, Асаубалық, Қоқай, Есей, Қорғалжын, Сұлтангелді,Үлкен және Кіші Қаракөл су айдындарында қызғылт қоқиқаздар (roseus) кездеседі.

3.Қоқиқаздаржүздеп, мыңдапбір маңға ұя салады. 2-3 жұмыртқаны кезектесіп басып шығарады да, алғашқы екі айда құрамы дәрумендерге бай құс сүтімен асырайды. Жеген тамақтарын асқазанында өңдеп, тұмсығын балапан аузына апарғанда,ашық қызыл түсті сұйықтық тамшылап ағады екен. Бұның сыры әлі күнге дейін ашылмаған. Ересектері ұшып кеткенде балапандарға қарауға қалған 1-2 тәрбиеші қоқиқаздардың мыңдаған балапанды жүзуге апарып, ұясына қайтаруды адамдарды таңғалдырмай қоймайды.Жұптарын жазбай таяз су жағалауына сазбалшықтан, құмнан және су өсімдіктерінің қалдықтарын араластырып ұя салады. Ұясының беткі жағы жалпақ, түбі конусқа ұқсас сүйірлеу әрі су бетінен 15–20 сантиметрдей шығып тұрады. Ұясына бір, кейде екі жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. 30–32 күннен кейін балапандары ұядан ұшады. Балапандары тез өседі, жақсы жүзіп, сүңги де алады.

4.Қоқиқаздар – жыл құсы. Қазақстанға наурыз – сәуір айларында ұшып келіп, қазан – қарашада Иран, Ауғанстан, Пәкістан аумағына қоныс аударады. Қоқиқаздар шаянтәрізділермен, ұлулармен, жәндіктердің дернәсілдерімен, балдырлардың және суөсімдіктерінің тұқымдарымен қоректенеді. Олардың тіршілігі үшін суы таяз әрі тұзды су айдындары өте қолайлы. Саны жылдан жылға азайып барады. Қазақстанда 15–18 мыңдай қоқиқаз ұя салады деп есептелінеді.

5.Қазақстанда қоқиқазды қорғау мақсатында Қорғалжын қорығы ұйымдастырылған. Қоқиқаз АҚШ-тың, Ұлыбританияның, Швейцарияның, Германияның зоология бақтарында қолда өсіріліп көбеюде. Қоқиқазды атуға мүлде тыйым салынған. Халықаралық табиғат қорғау одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілге

16. Мәтінде айтылған құс сүтіне қатысты шынайы дерек

a)

A) Құстардың ішінде тек қоқиқазда ғана ақ сүт кездеседі

b)

B) Құрамы дәрумендерге бай.

c)

C) Құстардың барлығы сүт өндіре алады.

d)

D) Қоқиқаздың сүті деп қоқиқаздың қанын айтады.

e)

E) Қоқиқаз балапанынжәндіктермен қоректендіреді.

17.

4-мәтін

Қоқиқаз

1.Қоқиқаз қызыл қанат деп те аталады. Қорғалжынқорығындағы Теңіз көліндеғана ұялап, жұмыртқалайды. Олбасынсуғабатырып, түбін қопарып, судағы жәндіктерді аузына толтырып сүзіп алып қоректенеді. Ұя жасауға да су түбіндегі тұнбаны пайдаланады. Ұшып бара жатқан қоқиқаздың қанаттары лапылдап жанған оттың жалынына ұқсас болғандықтан оларды кей халықтар “от немесе жалын құс” деп те атайды. Таралу аймағы шектелген сирек кездесетін түр. Әлемде ең терістіктегі ұялайтын орны Қазақстанда Теңізкөлінде (Ақмолаоблысы). Әр жылдары бұл жерде 5-9 мыңнан 30-40 мыңға дейін қоқиқаз ұялайды. Дала мен шөлейтті жерлердегі кең байтақ су қоймаларын жайлайды.

2. Қоқиқаз топтанып тіршілік етеді. Тұмсығы орта тұсынан бірден төмен қарап иіледі де қойқиып тұратындықтан “қоқиқаз” деп аталған. Мойнының пішіні латынның “S” әрпі тәрізді. Жіліншігі сирағынан 3 еседей ұзын. Саусақтарының арасы терілі жүзу жарғағымен байланысқан. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тіршілік етеді. 4 тұқымдасқа бірігетін 3 туысы, 6 түрі бар. Олардың көпшілік түрі экваторға жақын белдеулерде кеңінен таралған. Орталық және Оңтүстік Америкада, Африкада көптепкездеседі. Қоқиқаздың кей түрлері (кіші, джеймс қоқиқаздары) қоныс ауыстырмай бір орында тіршілік етеді. ҚазақстандаТеңіз, Шалқартеңіз көлдері мен Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауында, Асаубалық, Қоқай, Есей, Қорғалжын, Сұлтангелді,Үлкен және Кіші Қаракөл су айдындарында қызғылт қоқиқаздар (roseus) кездеседі.

3.Қоқиқаздаржүздеп, мыңдапбір маңға ұя салады. 2-3 жұмыртқаны кезектесіп басып шығарады да, алғашқы екі айда құрамы дәрумендерге бай құс сүтімен асырайды. Жеген тамақтарын асқазанында өңдеп, тұмсығын балапан аузына апарғанда,ашық қызыл түсті сұйықтық тамшылап ағады екен. Бұның сыры әлі күнге дейін ашылмаған. Ересектері ұшып кеткенде балапандарға қарауға қалған 1-2 тәрбиеші қоқиқаздардың мыңдаған балапанды жүзуге апарып, ұясына қайтаруды адамдарды таңғалдырмай қоймайды.Жұптарын жазбай таяз су жағалауына сазбалшықтан, құмнан және су өсімдіктерінің қалдықтарын араластырып ұя салады. Ұясының беткі жағы жалпақ, түбі конусқа ұқсас сүйірлеу әрі су бетінен 15–20 сантиметрдей шығып тұрады. Ұясына бір, кейде екі жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. 30–32 күннен кейін балапандары ұядан ұшады. Балапандары тез өседі, жақсы жүзіп, сүңги де алады.

4.Қоқиқаздар – жыл құсы. Қазақстанға наурыз – сәуір айларында ұшып келіп, қазан – қарашада Иран, Ауғанстан, Пәкістан аумағына қоныс аударады. Қоқиқаздар шаянтәрізділермен, ұлулармен, жәндіктердің дернәсілдерімен, балдырлардың және суөсімдіктерінің тұқымдарымен қоректенеді. Олардың тіршілігі үшін суы таяз әрі тұзды су айдындары өте қолайлы. Саны жылдан жылға азайып барады. Қазақстанда 15–18 мыңдай қоқиқаз ұя салады деп есептелінеді.

5.Қазақстанда қоқиқазды қорғау мақсатында Қорғалжын қорығы ұйымдастырылған. Қоқиқаз АҚШ-тың, Ұлыбританияның, Швейцарияның, Германияның зоология бақтарында қолда өсіріліп көбеюде. Қоқиқазды атуға мүлде тыйым салынған. Халықаралық табиғат қорғау одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілге

17. 3-азатжолдағы ой

a)

A) Біздің елімізге қоқиқаздың бір түрі ғана ұшып келеді.

b)

B) Қорғалжын қорығы қоқиқаздар үшін ашылды.

c)

C) Бір-екі тәрбиеші қоқиқаз мыңдаған балапанды басқара алады.

d)

D) Қоқиқаздың барлығы жыл құсы емес.

e)

E) Қоқиқазды қорғау халықаралық деңгейде қолға алынған.

18.

4-мәтін

Қоқиқаз

1.Қоқиқаз қызыл қанат деп те аталады. Қорғалжынқорығындағы Теңіз көліндеғана ұялап, жұмыртқалайды. Олбасынсуғабатырып, түбін қопарып, судағы жәндіктерді аузына толтырып сүзіп алып қоректенеді. Ұя жасауға да су түбіндегі тұнбаны пайдаланады. Ұшып бара жатқан қоқиқаздың қанаттары лапылдап жанған оттың жалынына ұқсас болғандықтан оларды кей халықтар “от немесе жалын құс” деп те атайды. Таралу аймағы шектелген сирек кездесетін түр. Әлемде ең терістіктегі ұялайтын орны Қазақстанда Теңізкөлінде (Ақмолаоблысы). Әр жылдары бұл жерде 5-9 мыңнан 30-40 мыңға дейін қоқиқаз ұялайды. Дала мен шөлейтті жерлердегі кең байтақ су қоймаларын жайлайды.

2. Қоқиқаз топтанып тіршілік етеді. Тұмсығы орта тұсынан бірден төмен қарап иіледі де қойқиып тұратындықтан “қоқиқаз” деп аталған. Мойнының пішіні латынның “S” әрпі тәрізді. Жіліншігі сирағынан 3 еседей ұзын. Саусақтарының арасы терілі жүзу жарғағымен байланысқан. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тіршілік етеді. 4 тұқымдасқа бірігетін 3 туысы, 6 түрі бар. Олардың көпшілік түрі экваторға жақын белдеулерде кеңінен таралған. Орталық және Оңтүстік Америкада, Африкада көптепкездеседі. Қоқиқаздың кей түрлері (кіші, джеймс қоқиқаздары) қоныс ауыстырмай бір орында тіршілік етеді. ҚазақстандаТеңіз, Шалқартеңіз көлдері мен Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауында, Асаубалық, Қоқай, Есей, Қорғалжын, Сұлтангелді,Үлкен және Кіші Қаракөл су айдындарында қызғылт қоқиқаздар (roseus) кездеседі.

3.Қоқиқаздаржүздеп, мыңдапбір маңға ұя салады. 2-3 жұмыртқаны кезектесіп басып шығарады да, алғашқы екі айда құрамы дәрумендерге бай құс сүтімен асырайды. Жеген тамақтарын асқазанында өңдеп, тұмсығын балапан аузына апарғанда,ашық қызыл түсті сұйықтық тамшылап ағады екен. Бұның сыры әлі күнге дейін ашылмаған. Ересектері ұшып кеткенде балапандарға қарауға қалған 1-2 тәрбиеші қоқиқаздардың мыңдаған балапанды жүзуге апарып, ұясына қайтаруды адамдарды таңғалдырмай қоймайды.Жұптарын жазбай таяз су жағалауына сазбалшықтан, құмнан және су өсімдіктерінің қалдықтарын араластырып ұя салады. Ұясының беткі жағы жалпақ, түбі конусқа ұқсас сүйірлеу әрі су бетінен 15–20 сантиметрдей шығып тұрады. Ұясына бір, кейде екі жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. 30–32 күннен кейін балапандары ұядан ұшады. Балапандары тез өседі, жақсы жүзіп, сүңги де алады.

4.Қоқиқаздар – жыл құсы. Қазақстанға наурыз – сәуір айларында ұшып келіп, қазан – қарашада Иран, Ауғанстан, Пәкістан аумағына қоныс аударады. Қоқиқаздар шаянтәрізділермен, ұлулармен, жәндіктердің дернәсілдерімен, балдырлардың және суөсімдіктерінің тұқымдарымен қоректенеді. Олардың тіршілігі үшін суы таяз әрі тұзды су айдындары өте қолайлы. Саны жылдан жылға азайып барады. Қазақстанда 15–18 мыңдай қоқиқаз ұя салады деп есептелінеді.

5.Қазақстанда қоқиқазды қорғау мақсатында Қорғалжын қорығы ұйымдастырылған. Қоқиқаз АҚШ-тың, Ұлыбританияның, Швейцарияның, Германияның зоология бақтарында қолда өсіріліп көбеюде. Қоқиқазды атуға мүлде тыйым салынған. Халықаралық табиғат қорғау одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілге

18. Қоқиқазға қатысты ақпарат

a)

A) Қоқиқаздар жеке тіршілік етеді.

b)

B) Қоқиқаздар – жыл құсы.

c)

C) Балапандары бір аптадан соң ұядан ұшады.

d)

D) Қоқиқаздар қорғауды қажет етпейді.

e)

E) Қоқиқаз Қазақстанда10 мыңдай ұя салады

19.

4-мәтін

Қоқиқаз

1.Қоқиқаз қызыл қанат деп те аталады. Қорғалжынқорығындағы Теңіз көліндеғана ұялап, жұмыртқалайды. Олбасынсуғабатырып, түбін қопарып, судағы жәндіктерді аузына толтырып сүзіп алып қоректенеді. Ұя жасауға да су түбіндегі тұнбаны пайдаланады. Ұшып бара жатқан қоқиқаздың қанаттары лапылдап жанған оттың жалынына ұқсас болғандықтан оларды кей халықтар “от немесе жалын құс” деп те атайды. Таралу аймағы шектелген сирек кездесетін түр. Әлемде ең терістіктегі ұялайтын орны Қазақстанда Теңізкөлінде (Ақмолаоблысы). Әр жылдары бұл жерде 5-9 мыңнан 30-40 мыңға дейін қоқиқаз ұялайды. Дала мен шөлейтті жерлердегі кең байтақ су қоймаларын жайлайды.

2. Қоқиқаз топтанып тіршілік етеді. Тұмсығы орта тұсынан бірден төмен қарап иіледі де қойқиып тұратындықтан “қоқиқаз” деп аталған. Мойнының пішіні латынның “S” әрпі тәрізді. Жіліншігі сирағынан 3 еседей ұзын. Саусақтарының арасы терілі жүзу жарғағымен байланысқан. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тіршілік етеді. 4 тұқымдасқа бірігетін 3 туысы, 6 түрі бар. Олардың көпшілік түрі экваторға жақын белдеулерде кеңінен таралған. Орталық және Оңтүстік Америкада, Африкада көптепкездеседі. Қоқиқаздың кей түрлері (кіші, джеймс қоқиқаздары) қоныс ауыстырмай бір орында тіршілік етеді. ҚазақстандаТеңіз, Шалқартеңіз көлдері мен Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауында, Асаубалық, Қоқай, Есей, Қорғалжын, Сұлтангелді,Үлкен және Кіші Қаракөл су айдындарында қызғылт қоқиқаздар (roseus) кездеседі.

3.Қоқиқаздаржүздеп, мыңдапбір маңға ұя салады. 2-3 жұмыртқаны кезектесіп басып шығарады да, алғашқы екі айда құрамы дәрумендерге бай құс сүтімен асырайды. Жеген тамақтарын асқазанында өңдеп, тұмсығын балапан аузына апарғанда,ашық қызыл түсті сұйықтық тамшылап ағады екен. Бұның сыры әлі күнге дейін ашылмаған. Ересектері ұшып кеткенде балапандарға қарауға қалған 1-2 тәрбиеші қоқиқаздардың мыңдаған балапанды жүзуге апарып, ұясына қайтаруды адамдарды таңғалдырмай қоймайды.Жұптарын жазбай таяз су жағалауына сазбалшықтан, құмнан және су өсімдіктерінің қалдықтарын араластырып ұя салады. Ұясының беткі жағы жалпақ, түбі конусқа ұқсас сүйірлеу әрі су бетінен 15–20 сантиметрдей шығып тұрады. Ұясына бір, кейде екі жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. 30–32 күннен кейін балапандары ұядан ұшады. Балапандары тез өседі, жақсы жүзіп, сүңги де алады.

4.Қоқиқаздар – жыл құсы. Қазақстанға наурыз – сәуір айларында ұшып келіп, қазан – қарашада Иран, Ауғанстан, Пәкістан аумағына қоныс аударады. Қоқиқаздар шаянтәрізділермен, ұлулармен, жәндіктердің дернәсілдерімен, балдырлардың және суөсімдіктерінің тұқымдарымен қоректенеді. Олардың тіршілігі үшін суы таяз әрі тұзды су айдындары өте қолайлы. Саны жылдан жылға азайып барады. Қазақстанда 15–18 мыңдай қоқиқаз ұя салады деп есептелінеді.

5.Қазақстанда қоқиқазды қорғау мақсатында Қорғалжын қорығы ұйымдастырылған. Қоқиқаз АҚШ-тың, Ұлыбританияның, Швейцарияның, Германияның зоология бақтарында қолда өсіріліп көбеюде. Қоқиқазды атуға мүлде тыйым салынған. Халықаралық табиғат қорғау одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілге

19. Қоқиқаздың көпшілік түрі кездесетін жер

a)

A) Ресей

b)

B) Үндістан

c)

C) Түркия

d)

D) Африка

e)

E) Қытай

20.

4-мәтін

Қоқиқаз

1.Қоқиқаз қызыл қанат деп те аталады. Қорғалжынқорығындағы Теңіз көліндеғана ұялап, жұмыртқалайды. Олбасынсуғабатырып, түбін қопарып, судағы жәндіктерді аузына толтырып сүзіп алып қоректенеді. Ұя жасауға да су түбіндегі тұнбаны пайдаланады. Ұшып бара жатқан қоқиқаздың қанаттары лапылдап жанған оттың жалынына ұқсас болғандықтан оларды кей халықтар “от немесе жалын құс” деп те атайды. Таралу аймағы шектелген сирек кездесетін түр. Әлемде ең терістіктегі ұялайтын орны Қазақстанда Теңізкөлінде (Ақмолаоблысы). Әр жылдары бұл жерде 5-9 мыңнан 30-40 мыңға дейін қоқиқаз ұялайды. Дала мен шөлейтті жерлердегі кең байтақ су қоймаларын жайлайды.

2. Қоқиқаз топтанып тіршілік етеді. Тұмсығы орта тұсынан бірден төмен қарап иіледі де қойқиып тұратындықтан “қоқиқаз” деп аталған. Мойнының пішіні латынның “S” әрпі тәрізді. Жіліншігі сирағынан 3 еседей ұзын. Саусақтарының арасы терілі жүзу жарғағымен байланысқан. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тіршілік етеді. 4 тұқымдасқа бірігетін 3 туысы, 6 түрі бар. Олардың көпшілік түрі экваторға жақын белдеулерде кеңінен таралған. Орталық және Оңтүстік Америкада, Африкада көптепкездеседі. Қоқиқаздың кей түрлері (кіші, джеймс қоқиқаздары) қоныс ауыстырмай бір орында тіршілік етеді. ҚазақстандаТеңіз, Шалқартеңіз көлдері мен Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауында, Асаубалық, Қоқай, Есей, Қорғалжын, Сұлтангелді,Үлкен және Кіші Қаракөл су айдындарында қызғылт қоқиқаздар (roseus) кездеседі.

3.Қоқиқаздаржүздеп, мыңдапбір маңға ұя салады. 2-3 жұмыртқаны кезектесіп басып шығарады да, алғашқы екі айда құрамы дәрумендерге бай құс сүтімен асырайды. Жеген тамақтарын асқазанында өңдеп, тұмсығын балапан аузына апарғанда,ашық қызыл түсті сұйықтық тамшылап ағады екен. Бұның сыры әлі күнге дейін ашылмаған. Ересектері ұшып кеткенде балапандарға қарауға қалған 1-2 тәрбиеші қоқиқаздардың мыңдаған балапанды жүзуге апарып, ұясына қайтаруды адамдарды таңғалдырмай қоймайды.Жұптарын жазбай таяз су жағалауына сазбалшықтан, құмнан және су өсімдіктерінің қалдықтарын араластырып ұя салады. Ұясының беткі жағы жалпақ, түбі конусқа ұқсас сүйірлеу әрі су бетінен 15–20 сантиметрдей шығып тұрады. Ұясына бір, кейде екі жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. 30–32 күннен кейін балапандары ұядан ұшады. Балапандары тез өседі, жақсы жүзіп, сүңги де алады.

4.Қоқиқаздар – жыл құсы. Қазақстанға наурыз – сәуір айларында ұшып келіп, қазан – қарашада Иран, Ауғанстан, Пәкістан аумағына қоныс аударады. Қоқиқаздар шаянтәрізділермен, ұлулармен, жәндіктердің дернәсілдерімен, балдырлардың және суөсімдіктерінің тұқымдарымен қоректенеді. Олардың тіршілігі үшін суы таяз әрі тұзды су айдындары өте қолайлы. Саны жылдан жылға азайып барады. Қазақстанда 15–18 мыңдай қоқиқаз ұя салады деп есептелінеді.

5.Қазақстанда қоқиқазды қорғау мақсатында Қорғалжын қорығы ұйымдастырылған. Қоқиқаз АҚШ-тың, Ұлыбританияның, Швейцарияның, Германияның зоология бақтарында қолда өсіріліп көбеюде. Қоқиқазды атуға мүлде тыйым салынған. Халықаралық табиғат қорғау одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілге

20. Мәтінге сәйкес тұжырым

1. Қазақстанда қоқиқазды қолда өсіру жұмысы қолға алынды.

2. Қоқиқаз тұзды әрі суы таяз су айдындарын ғана таңдайды.

3. Қоқиқаздар жеке-дара тіршілік етеді.

a)

A) Тек бірінші

b)

B) Тек екінші

c)

C) Тек үшінші

d)

D) Бірінші мен екінші

e)

E) Екінші мен үшінші

Оқу сауаттылығы 11

Total questions: 20

Worksheet time: 3600secs

Similar Resources on Wayground