Бидай – астық тұқымдасына жататын аса маңызды дақыл. Қазақстанда 6 түрі (Еділ бидайы, Польша бидайы, көже бидай, жұмсақ бидай, қатты бидай, көбен бидай) өседі. Жабайы түрлері сирек кездеседі.

Биіктігі 100-130 см, тамыр жүйесі – шашақты, тарамданған. Сабағы қуыс, жұмыр, жапырағы таспа тәрізді, сағағы сабағын орай орналасқан. Гүл шоғыры — күрделі масақ, оның қынабында екі масақша қабыршағынан тұратын масақтар орналасқан, ал олардың аралығында үш-бес гүлдері болады. Масақтың пішіні ұршық тәрізді, түсі ақ, қызғылт, кейде қара, ішінде қылтанағы болады. Тұқымы – ұзына бойына тартылған сызаты бар, беті жылтыр дән. Масақ қылтығына, түсі мен масақша қабыршағының түк басуына, қылтықтары мен дәндерінің түсіне, т.б. байланысты бидайдың түрлері түршелерге бөлінеді, ал әрбір түрше сорттардан тұрады.

Мәтін мазмұнына қатысты дұрыс ақпарат

1) Тұқымы-қуыс, жұмыр, беті тегіс дән

2. 2) Бидай масағының пішіні доп тәрізді

3. 3) Бидайдың тамыр жүйесі шашақты, тарамданған

⋅Сазсырнай – сопақша келген, үлкендігі қаздың жұмыртқасындай саздан жасалған үрмелі аспап. Бұл аспапты кішкентай балалар мен жасөспірімдер ермек үшін пайдаланған, диапозоны аса үлкен емес. Сазсырнайда ойнай отырып, балалар аң-құстар мен табиғат дыбыстарына еліктеген.

⋅Сазсырнайдың шеңбер аумағы 15-18 см, жалпы ұзындығы 10-12 см болады. Ертеде 3-4 ойығы болса, қазіргі таңда 5-6 ойықтары салынады. Ойықтарды саусақпен басып, ерінге қиыстау тақап, үрлеп ойнайды. Сазсырнай үні жағымды, қоңыр әрі жұмсақ болады.

⋅Аспапты сапалы саз-балшықтан жасайды. Сазды илеген соң, оны біркелкі пішінге келтіріп, кептіреді. Кептірілген саз белгілі бір температурда қызған пеш ішіне салынып, күйдіріледі. Кейін дыбыс ойығы салынып, сыртқы жағын оюлармен өрнектейді.

⋅Сазсырнай аспабы 1971 жылы Отырар қаласының орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілгенде табылған болатын. Қазақ жерінің көп аймақтарында кең таралған. 

Мәтін бойынша қазіргі сазсырнай мен бұрынғы сазсырнай арасындағы айырмашылық

⋅Сазсырнай – сопақша келген, үлкендігі қаздың жұмыртқасындай саздан жасалған үрмелі аспап. Бұл аспапты кішкентай балалар мен жасөспірімдер ермек үшін пайдаланған, диапозоны аса үлкен емес. Сазсырнайда ойнай отырып, балалар аң-құстар мен табиғат дыбыстарына еліктеген.

⋅Сазсырнайдың шеңбер аумағы 15-18 см, жалпы ұзындығы 10-12 см болады. Ертеде 3-4 ойығы болса, қазіргі таңда 5-6 ойықтары салынады. Ойықтарды саусақпен басып, ерінге қиыстау тақап, үрлеп ойнайды. Сазсырнай үні жағымды, қоңыр әрі жұмсақ болады.

⋅Аспапты сапалы саз-балшықтан жасайды. Сазды илеген соң, оны біркелкі пішінге келтіріп, кептіреді. Кептірілген саз белгілі бір температурда қызған пеш ішіне салынып, күйдіріледі. Кейін дыбыс ойығы салынып, сыртқы жағын оюлармен өрнектейді.

⋅Сазсырнай аспабы 1971 жылы Отырар қаласының орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілгенде табылған болатын. Қазақ жерінің көп аймақтарында кең таралған. 

Сазсырнай неден жасалады?

⋅Сазсырнай – сопақша келген, үлкендігі қаздың жұмыртқасындай саздан жасалған үрмелі аспап. Бұл аспапты кішкентай балалар мен жасөспірімдер ермек үшін пайдаланған, диапозоны аса үлкен емес. Сазсырнайда ойнай отырып, балалар аң-құстар мен табиғат дыбыстарына еліктеген.

⋅Сазсырнайдың шеңбер аумағы 15-18 см, жалпы ұзындығы 10-12 см болады. Ертеде 3-4 ойығы болса, қазіргі таңда 5-6 ойықтары салынады. Ойықтарды саусақпен басып, ерінге қиыстау тақап, үрлеп ойнайды. Сазсырнай үні жағымды, қоңыр әрі жұмсақ болады.

⋅Аспапты сапалы саз-балшықтан жасайды. Сазды илеген соң, оны біркелкі пішінге келтіріп, кептіреді. Кептірілген саз белгілі бір температурда қызған пеш ішіне салынып, күйдіріледі. Кейін дыбыс ойығы салынып, сыртқы жағын оюлармен өрнектейді.

⋅Сазсырнай аспабы 1971 жылы Отырар қаласының орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілгенде табылған болатын. Қазақ жерінің көп аймақтарында кең таралған. 

Сазсырнайдың жасалуына қатысты дұрыс ақпарат(-тар)

1) Саз балшықты пештен алып шыққан соң илейді

2) Сазды илеген соң, біркелкі пішінге келтіреді

3) Қызған пеш ішіне салып күйдіреді

4) Шеібер аумағын 10-12 см қылады

⋅Сазсырнай – сопақша келген, үлкендігі қаздың жұмыртқасындай саздан жасалған үрмелі аспап. Бұл аспапты кішкентай балалар мен жасөспірімдер ермек үшін пайдаланған, диапозоны аса үлкен емес. Сазсырнайда ойнай отырып, балалар аң-құстар мен табиғат дыбыстарына еліктеген.

⋅Сазсырнайдың шеңбер аумағы 15-18 см, жалпы ұзындығы 10-12 см болады. Ертеде 3-4 ойығы болса, қазіргі таңда 5-6 ойықтары салынады. Ойықтарды саусақпен басып, ерінге қиыстау тақап, үрлеп ойнайды. Сазсырнай үні жағымды, қоңыр әрі жұмсақ болады.

⋅Аспапты сапалы саз-балшықтан жасайды. Сазды илеген соң, оны біркелкі пішінге келтіріп, кептіреді. Кептірілген саз белгілі бір температурда қызған пеш ішіне салынып, күйдіріледі. Кейін дыбыс ойығы салынып, сыртқы жағын оюлармен өрнектейді.

⋅Сазсырнай аспабы 1971 жылы Отырар қаласының орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілгенде табылған болатын. Қазақ жерінің көп аймақтарында кең таралған. 

Сазсырнай

3-мәтін

Шығыс Қазақстан облысындағы бір-бірімен қолтықтасып жатқан Алтай, Тарбағатай,

Шыңғыстау деген үш таудың тарихы сонау Шыңғыс хан жорықтарынан басталатыны

белгілі. Тарбағатай тауының түпкі тарихына үңілсек, оның басынан өткен алмағайып

замандардың Шынғыс хан әулетімен байланысты екенін байкаймыз. Шыңғыс хан 1206

жылы Найман хандығын талқандап, қалын елді өз мекендерінен ығыстырып, Күшлік хан

Ертіс даласына, Жетісу аумағына бас сауғалап кеткеннен кейін, 1207 жылы жаулап алған

жерлерін балаларына үлестіріп берген. Сол кезде Шыңғыс ханның екінші ұлы Үгедейдің

ұлысына енген Зайсан көлі мен Тарбағатай және Жетісу аумағы болатын.

Тарбағатай тауы Сарыарқанын бел-белесті аласалау шокыларынан басталып, Қытай

жеріндегі Сауыр-Сайқан тауларына дейін 300 шақырымға созылып жатыр. Жалпақтығы

50 шақырымнан астам. Тастаудын тұсындағы биіктігі - 2991 метр. Ең биік шыңы -

Жалаулы. Таудың биік тұстарын мәңгі мұзарттар мекендеген. Тау өзеңдері осы

мұзарттардан бастау алады. Тарбағатай тауы шығыска карай Сарышоқы, Маңырак,

Жақсы Арғанаты, Жаман Арғанаты болып бөлініп барып, Алтай Сауырымен шектеседі.

Биік тау жазыққа қарай аласара береді де, Жон және Қаратау деген екі бөлек атаумен

енші алысады. Жонның биіктігі 2000-2500 метр болады. Ал енді Қаратау деген атауына

келетін болсак, бұлар - аласа таулар. Биіктігі, шамамен, 800-1000 метр. Бұған Доланқара,

Қызылтас, Кішкенетау, Ақтубек, Құсмұрын, Түйемойнак, Ботамойнак таулары жатады. Бул таулар, негізінен, қыстаулық жерлер.

Жалаулы шыңының шығыс жағына қарай орналасқан, шамамен, 1500- 2000 метр

биіктікте тұрған көздің аясындай ғана екі көл - әлемдік ғайыптардың қатарына косуға

татитындай тосын, кұпиялы құбылыс. Бұларды кейде Жасылкел, кейде Қосжасыл деп те

атайды. Суы жап-жасыл. Түбіне қарасаң, балдыр немесе басқадай су тубінде өсетін шөп

түрлері көрінбейді. Тағы бір ғажабы - жағасы айнадай теп-тегіс. Жалаулы басындағы

алып мұздақтардан еріп аққан су осы екі көлге құяды. Бірак осы су асып-төгіліп ешқайда

ағып шықпайды. Судын қайда кетіп жатқаны да беймәлім. Осы Жасылкел маңында

Қараайрық, Қызылбастау деген жерлер бар. Бір ерекшелігі, суыр індерінен ылғи көмір шығып жатады. Бұрын сол көмірлерді жаз жайлауда отырған шопан-бақташылар қапқа жиып алып, отынға пайдаланған.

Аршалы өзенінің бас жағындағы биіктен құлай ағып жатқан бұлақтың суын жергілікті

турғындар емге пайдаланады. Оның суына аршаны араластырып қайнатып, сал, күян,

сарық сияқты дерттерге қарсы дәру ретінде қолданады.

Тағы бір ғажайын қоныс - Елеке сазы. Мұның атауы Мұрын Елеке деген байдын

есіміне байланысты қойылған. Елеке сазы - екі таудың ортасына орналасқан жазық. Саз

десе - саз. Басқан аяғыңыздын асты былқ-былқ етіп, қалың түкті калы кілемнің үстінде

жүргендей рахаттанасыз. Бұл жерді «қой бүлдіргеннің мекені» деуге болады. Мұнда жаз

бойы жайылған малдың тұягынан қып-қызыл түс әсте арылмайды. «Ат тұяғын бояған»

деген сөз осыдан қалған.

Биіктігі 800-1000 метр болатын тау атаулары

3-мәтін

Шығыс Қазақстан облысындағы бір-бірімен қолтықтасып жатқан Алтай, Тарбағатай,

Шыңғыстау деген үш таудың тарихы сонау Шыңғыс хан жорықтарынан басталатыны

белгілі. Тарбағатай тауының түпкі тарихына үңілсек, оның басынан өткен алмағайып

замандардың Шынғыс хан әулетімен байланысты екенін байкаймыз. Шыңғыс хан 1206

жылы Найман хандығын талқандап, қалын елді өз мекендерінен ығыстырып, Күшлік хан

Ертіс даласына, Жетісу аумағына бас сауғалап кеткеннен кейін, 1207 жылы жаулап алған

жерлерін балаларына үлестіріп берген. Сол кезде Шыңғыс ханның екінші ұлы Үгедейдің

ұлысына енген Зайсан көлі мен Тарбағатай және Жетісу аумағы болатын.

Тарбағатай тауы Сарыарқанын бел-белесті аласалау шокыларынан басталып, Қытай

жеріндегі Сауыр-Сайқан тауларына дейін 300 шақырымға созылып жатыр. Жалпақтығы

50 шақырымнан астам. Тастаудын тұсындағы биіктігі - 2991 метр. Ең биік шыңы -

Жалаулы. Таудың биік тұстарын мәңгі мұзарттар мекендеген. Тау өзеңдері осы

мұзарттардан бастау алады. Тарбағатай тауы шығыска карай Сарышоқы, Маңырак,

Жақсы Арғанаты, Жаман Арғанаты болып бөлініп барып, Алтай Сауырымен шектеседі.

Биік тау жазыққа қарай аласара береді де, Жон және Қаратау деген екі бөлек атаумен

енші алысады. Жонның биіктігі 2000-2500 метр болады. Ал енді Қаратау деген атауына

келетін болсак, бұлар - аласа таулар. Биіктігі, шамамен, 800-1000 метр. Бұған Доланқара,

Қызылтас, Кішкенетау, Ақтубек, Құсмұрын, Түйемойнак, Ботамойнак таулары жатады. Бул таулар, негізінен, қыстаулық жерлер.

Жалаулы шыңының шығыс жағына қарай орналасқан, шамамен, 1500- 2000 метр

биіктікте тұрған көздің аясындай ғана екі көл - әлемдік ғайыптардың қатарына косуға

татитындай тосын, кұпиялы құбылыс. Бұларды кейде Жасылкел, кейде Қосжасыл деп те

атайды. Суы жап-жасыл. Түбіне қарасаң, балдыр немесе басқадай су тубінде өсетін шөп

түрлері көрінбейді. Тағы бір ғажабы - жағасы айнадай теп-тегіс. Жалаулы басындағы

алып мұздақтардан еріп аққан су осы екі көлге құяды. Бірак осы су асып-төгіліп ешқайда

ағып шықпайды. Судын қайда кетіп жатқаны да беймәлім. Осы Жасылкел маңында

Қараайрық, Қызылбастау деген жерлер бар. Бір ерекшелігі, суыр індерінен ылғи көмір шығып жатады. Бұрын сол көмірлерді жаз жайлауда отырған шопан-бақташылар қапқа жиып алып, отынға пайдаланған.

Аршалы өзенінің бас жағындағы биіктен құлай ағып жатқан бұлақтың суын жергілікті

турғындар емге пайдаланады. Оның суына аршаны араластырып қайнатып, сал, күян,

сарық сияқты дерттерге қарсы дәру ретінде қолданады.

Тағы бір ғажайын қоныс - Елеке сазы. Мұның атауы Мұрын Елеке деген байдын

есіміне байланысты қойылған. Елеке сазы - екі таудың ортасына орналасқан жазық. Саз

десе - саз. Басқан аяғыңыздын асты былқ-былқ етіп, қалың түкті калы кілемнің үстінде

жүргендей рахаттанасыз. Бұл жерді «қой бүлдіргеннің мекені» деуге болады. Мұнда жаз

бойы жайылған малдың тұягынан қып-қызыл түс әсте арылмайды. «Ат тұяғын бояған»

деген сөз осыдан қалған.

Жалаулы мұздактарының екі көлге ағып кұятын суының ерекшелігі

3-мәтін

Шығыс Қазақстан облысындағы бір-бірімен қолтықтасып жатқан Алтай, Тарбағатай,

Шыңғыстау деген үш таудың тарихы сонау Шыңғыс хан жорықтарынан басталатыны

белгілі. Тарбағатай тауының түпкі тарихына үңілсек, оның басынан өткен алмағайып

замандардың Шынғыс хан әулетімен байланысты екенін байкаймыз. Шыңғыс хан 1206

жылы Найман хандығын талқандап, қалын елді өз мекендерінен ығыстырып, Күшлік хан

Ертіс даласына, Жетісу аумағына бас сауғалап кеткеннен кейін, 1207 жылы жаулап алған

жерлерін балаларына үлестіріп берген. Сол кезде Шыңғыс ханның екінші ұлы Үгедейдің

ұлысына енген Зайсан көлі мен Тарбағатай және Жетісу аумағы болатын.

Тарбағатай тауы Сарыарқанын бел-белесті аласалау шокыларынан басталып, Қытай

жеріндегі Сауыр-Сайқан тауларына дейін 300 шақырымға созылып жатыр. Жалпақтығы

50 шақырымнан астам. Тастаудын тұсындағы биіктігі - 2991 метр. Ең биік шыңы -

Жалаулы. Таудың биік тұстарын мәңгі мұзарттар мекендеген. Тау өзеңдері осы

мұзарттардан бастау алады. Тарбағатай тауы шығыска карай Сарышоқы, Маңырак,

Жақсы Арғанаты, Жаман Арғанаты болып бөлініп барып, Алтай Сауырымен шектеседі.

Биік тау жазыққа қарай аласара береді де, Жон және Қаратау деген екі бөлек атаумен

енші алысады. Жонның биіктігі 2000-2500 метр болады. Ал енді Қаратау деген атауына

келетін болсак, бұлар - аласа таулар. Биіктігі, шамамен, 800-1000 метр. Бұған Доланқара,

Қызылтас, Кішкенетау, Ақтубек, Құсмұрын, Түйемойнак, Ботамойнак таулары жатады. Бул таулар, негізінен, қыстаулық жерлер.

Жалаулы шыңының шығыс жағына қарай орналасқан, шамамен, 1500- 2000 метр

биіктікте тұрған көздің аясындай ғана екі көл - әлемдік ғайыптардың қатарына косуға

татитындай тосын, кұпиялы құбылыс. Бұларды кейде Жасылкел, кейде Қосжасыл деп те

атайды. Суы жап-жасыл. Түбіне қарасаң, балдыр немесе басқадай су тубінде өсетін шөп

түрлері көрінбейді. Тағы бір ғажабы - жағасы айнадай теп-тегіс. Жалаулы басындағы

алып мұздақтардан еріп аққан су осы екі көлге құяды. Бірак осы су асып-төгіліп ешқайда

ағып шықпайды. Судын қайда кетіп жатқаны да беймәлім. Осы Жасылкел маңында

Қараайрық, Қызылбастау деген жерлер бар. Бір ерекшелігі, суыр індерінен ылғи көмір шығып жатады. Бұрын сол көмірлерді жаз жайлауда отырған шопан-бақташылар қапқа жиып алып, отынға пайдаланған.

Аршалы өзенінің бас жағындағы биіктен құлай ағып жатқан бұлақтың суын жергілікті

турғындар емге пайдаланады. Оның суына аршаны араластырып қайнатып, сал, күян,

сарық сияқты дерттерге қарсы дәру ретінде қолданады.

Тағы бір ғажайын қоныс - Елеке сазы. Мұның атауы Мұрын Елеке деген байдын

есіміне байланысты қойылған. Елеке сазы - екі таудың ортасына орналасқан жазық. Саз

десе - саз. Басқан аяғыңыздын асты былқ-былқ етіп, қалың түкті калы кілемнің үстінде

жүргендей рахаттанасыз. Бұл жерді «қой бүлдіргеннің мекені» деуге болады. Мұнда жаз

бойы жайылған малдың тұягынан қып-қызыл түс әсте арылмайды. «Ат тұяғын бояған»

деген сөз осыдан қалған.

"Ат тұяғын бояған" деген сөздің шығуына себеп

3-мәтін

Шығыс Қазақстан облысындағы бір-бірімен қолтықтасып жатқан Алтай, Тарбағатай,

Шыңғыстау деген үш таудың тарихы сонау Шыңғыс хан жорықтарынан басталатыны

белгілі. Тарбағатай тауының түпкі тарихына үңілсек, оның басынан өткен алмағайып

замандардың Шынғыс хан әулетімен байланысты екенін байкаймыз. Шыңғыс хан 1206

жылы Найман хандығын талқандап, қалын елді өз мекендерінен ығыстырып, Күшлік хан

Ертіс даласына, Жетісу аумағына бас сауғалап кеткеннен кейін, 1207 жылы жаулап алған

жерлерін балаларына үлестіріп берген. Сол кезде Шыңғыс ханның екінші ұлы Үгедейдің

ұлысына енген Зайсан көлі мен Тарбағатай және Жетісу аумағы болатын.

Тарбағатай тауы Сарыарқанын бел-белесті аласалау шокыларынан басталып, Қытай

жеріндегі Сауыр-Сайқан тауларына дейін 300 шақырымға созылып жатыр. Жалпақтығы

50 шақырымнан астам. Тастаудын тұсындағы биіктігі - 2991 метр. Ең биік шыңы -

Жалаулы. Таудың биік тұстарын мәңгі мұзарттар мекендеген. Тау өзеңдері осы

мұзарттардан бастау алады. Тарбағатай тауы шығыска карай Сарышоқы, Маңырак,

Жақсы Арғанаты, Жаман Арғанаты болып бөлініп барып, Алтай Сауырымен шектеседі.

Биік тау жазыққа қарай аласара береді де, Жон және Қаратау деген екі бөлек атаумен

енші алысады. Жонның биіктігі 2000-2500 метр болады. Ал енді Қаратау деген атауына

келетін болсак, бұлар - аласа таулар. Биіктігі, шамамен, 800-1000 метр. Бұған Доланқара,

Қызылтас, Кішкенетау, Ақтубек, Құсмұрын, Түйемойнак, Ботамойнак таулары жатады. Бул таулар, негізінен, қыстаулық жерлер.

Жалаулы шыңының шығыс жағына қарай орналасқан, шамамен, 1500- 2000 метр

биіктікте тұрған көздің аясындай ғана екі көл - әлемдік ғайыптардың қатарына косуға

татитындай тосын, кұпиялы құбылыс. Бұларды кейде Жасылкөл, кейде Қосжасыл деп те

атайды. Суы жап-жасыл. Түбіне қарасаң, балдыр немесе басқадай су тубінде өсетін шөп

түрлері көрінбейді. Тағы бір ғажабы - жағасы айнадай теп-тегіс. Жалаулы басындағы

алып мұздақтардан еріп аққан су осы екі көлге құяды. Бірак осы су асып-төгіліп ешқайда

ағып шықпайды. Судын қайда кетіп жатқаны да беймәлім. Осы Жасылкел маңында

Қараайрық, Қызылбастау деген жерлер бар. Бір ерекшелігі, суыр індерінен ылғи көмір шығып жатады. Бұрын сол көмірлерді жаз жайлауда отырған шопан-бақташылар қапқа жиып алып, отынға пайдаланған.

Аршалы өзенінің бас жағындағы биіктен құлай ағып жатқан бұлақтың суын жергілікті

турғындар емге пайдаланады. Оның суына аршаны араластырып қайнатып, сал, күян,

сарық сияқты дерттерге қарсы дәру ретінде қолданады.

Тағы бір ғажайын қоныс - Елеке сазы. Мұның атауы Мұрын Елеке деген байдын

есіміне байланысты қойылған. Елеке сазы - екі таудың ортасына орналасқан жазық. Саз

десе - саз. Басқан аяғыңыздын асты былқ-былқ етіп, қалың түкті калы кілемнің үстінде

жүргендей рахаттанасыз. Бұл жерді «қой бүлдіргеннің мекені» деуге болады. Мұнда жаз

бойы жайылған малдың тұягынан қып-қызыл түс әсте арылмайды. «Ат тұяғын бояған»

деген сөз осыдан қалған.

Мәтін мазмұнына сай келмейтін нұсқа

3-мәтін

Шығыс Қазақстан облысындағы бір-бірімен қолтықтасып жатқан Алтай, Тарбағатай,

Шыңғыстау деген үш таудың тарихы сонау Шыңғыс хан жорықтарынан басталатыны

белгілі. Тарбағатай тауының түпкі тарихына үңілсек, оның басынан өткен алмағайып

замандардың Шынғыс хан әулетімен байланысты екенін байкаймыз. Шыңғыс хан 1206

жылы Найман хандығын талқандап, қалын елді өз мекендерінен ығыстырып, Күшлік хан

Ертіс даласына, Жетісу аумағына бас сауғалап кеткеннен кейін, 1207 жылы жаулап алған

жерлерін балаларына үлестіріп берген. Сол кезде Шыңғыс ханның екінші ұлы Үгедейдің

ұлысына енген Зайсан көлі мен Тарбағатай және Жетісу аумағы болатын.

Тарбағатай тауы Сарыарқанын бел-белесті аласалау шокыларынан басталып, Қытай

жеріндегі Сауыр-Сайқан тауларына дейін 300 шақырымға созылып жатыр. Жалпақтығы

50 шақырымнан астам. Тастаудын тұсындағы биіктігі - 2991 метр. Ең биік шыңы -

Жалаулы. Таудың биік тұстарын мәңгі мұзарттар мекендеген. Тау өзеңдері осы

мұзарттардан бастау алады. Тарбағатай тауы шығыска карай Сарышоқы, Маңырак,

Жақсы Арғанаты, Жаман Арғанаты болып бөлініп барып, Алтай Сауырымен шектеседі.

Биік тау жазыққа қарай аласара береді де, Жон және Қаратау деген екі бөлек атаумен

енші алысады. Жонның биіктігі 2000-2500 метр болады. Ал енді Қаратау деген атауына

келетін болсак, бұлар - аласа таулар. Биіктігі, шамамен, 800-1000 метр. Бұған Доланқара,

Қызылтас, Кішкенетау, Ақтубек, Құсмұрын, Түйемойнак, Ботамойнак таулары жатады. Бул таулар, негізінен, қыстаулық жерлер.

Жалаулы шыңының шығыс жағына қарай орналасқан, шамамен, 1500- 2000 метр

биіктікте тұрған көздің аясындай ғана екі көл - әлемдік ғайыптардың қатарына косуға

татитындай тосын, кұпиялы құбылыс. Бұларды кейде Жасылкөл, кейде Қосжасыл деп те

атайды. Суы жап-жасыл. Түбіне қарасаң, балдыр немесе басқадай су тубінде өсетін шөп

түрлері көрінбейді. Тағы бір ғажабы - жағасы айнадай теп-тегіс. Жалаулы басындағы

алып мұздақтардан еріп аққан су осы екі көлге құяды. Бірак осы су асып-төгіліп ешқайда

ағып шықпайды. Судын қайда кетіп жатқаны да беймәлім. Осы Жасылкел маңында

Қараайрық, Қызылбастау деген жерлер бар. Бір ерекшелігі, суыр індерінен ылғи көмір шығып жатады. Бұрын сол көмірлерді жаз жайлауда отырған шопан-бақташылар қапқа жиып алып, отынға пайдаланған.

Аршалы өзенінің бас жағындағы биіктен құлай ағып жатқан бұлақтың суын жергілікті

турғындар емге пайдаланады. Оның суына аршаны араластырып қайнатып, сал, күян,

сарық сияқты дерттерге қарсы дәру ретінде қолданады.

Тағы бір ғажайын қоныс - Елеке сазы. Мұның атауы Мұрын Елеке деген байдын

есіміне байланысты қойылған. Елеке сазы - екі таудың ортасына орналасқан жазық. Саз

десе - саз. Басқан аяғыңыздын асты былқ-былқ етіп, қалың түкті калы кілемнің үстінде

жүргендей рахаттанасыз. Бұл жерді «қой бүлдіргеннің мекені» деуге болады. Мұнда жаз

бойы жайылған малдың тұягынан қып-қызыл түс әсте арылмайды. «Ат тұяғын бояған»

деген сөз осыдан қалған.

Тау тарихымен байланысты тұлға есімі

3-мәтін

Шығыс Қазақстан облысындағы бір-бірімен қолтықтасып жатқан Алтай, Тарбағатай,

Шыңғыстау деген үш таудың тарихы сонау Шыңғыс хан жорықтарынан басталатыны

белгілі. Тарбағатай тауының түпкі тарихына үңілсек, оның басынан өткен алмағайып

замандардың Шынғыс хан әулетімен байланысты екенін байкаймыз. Шыңғыс хан 1206

жылы Найман хандығын талқандап, қалын елді өз мекендерінен ығыстырып, Күшлік хан

Ертіс даласына, Жетісу аумағына бас сауғалап кеткеннен кейін, 1207 жылы жаулап алған

жерлерін балаларына үлестіріп берген. Сол кезде Шыңғыс ханның екінші ұлы Үгедейдің

ұлысына енген Зайсан көлі мен Тарбағатай және Жетісу аумағы болатын.

Тарбағатай тауы Сарыарқанын бел-белесті аласалау шокыларынан басталып, Қытай

жеріндегі Сауыр-Сайқан тауларына дейін 300 шақырымға созылып жатыр. Жалпақтығы

50 шақырымнан астам. Тастаудын тұсындағы биіктігі - 2991 метр. Ең биік шыңы -

Жалаулы. Таудың биік тұстарын мәңгі мұзарттар мекендеген. Тау өзеңдері осы

мұзарттардан бастау алады. Тарбағатай тауы шығыска карай Сарышоқы, Маңырак,

Жақсы Арғанаты, Жаман Арғанаты болып бөлініп барып, Алтай Сауырымен шектеседі.

Биік тау жазыққа қарай аласара береді де, Жон және Қаратау деген екі бөлек атаумен

енші алысады. Жонның биіктігі 2000-2500 метр болады. Ал енді Қаратау деген атауына

келетін болсак, бұлар - аласа таулар. Биіктігі, шамамен, 800-1000 метр. Бұған Доланқара,

Қызылтас, Кішкенетау, Ақтубек, Құсмұрын, Түйемойнак, Ботамойнак таулары жатады. Бул таулар, негізінен, қыстаулық жерлер.

Жалаулы шыңының шығыс жағына қарай орналасқан, шамамен, 1500- 2000 метр

биіктікте тұрған көздің аясындай ғана екі көл - әлемдік ғайыптардың қатарына косуға

татитындай тосын, кұпиялы құбылыс. Бұларды кейде Жасылкөл, кейде Қосжасыл деп те

атайды. Суы жап-жасыл. Түбіне қарасаң, балдыр немесе басқадай су тубінде өсетін шөп

түрлері көрінбейді. Тағы бір ғажабы - жағасы айнадай теп-тегіс. Жалаулы басындағы

алып мұздақтардан еріп аққан су осы екі көлге құяды. Бірак осы су асып-төгіліп ешқайда

ағып шықпайды. Судын қайда кетіп жатқаны да беймәлім. Осы Жасылкел маңында

Қараайрық, Қызылбастау деген жерлер бар. Бір ерекшелігі, суыр індерінен ылғи көмір шығып жатады. Бұрын сол көмірлерді жаз жайлауда отырған шопан-бақташылар қапқа жиып алып, отынға пайдаланған.

Аршалы өзенінің бас жағындағы биіктен құлай ағып жатқан бұлақтың суын жергілікті

турғындар емге пайдаланады. Оның суына аршаны араластырып қайнатып, сал, күян,

сарық сияқты дерттерге қарсы дәру ретінде қолданады.

Тағы бір ғажайын қоныс - Елеке сазы. Мұның атауы Мұрын Елеке деген байдын

есіміне байланысты қойылған. Елеке сазы - екі таудың ортасына орналасқан жазық. Саз

десе - саз. Басқан аяғыңыздын асты былқ-былқ етіп, қалың түкті калы кілемнің үстінде

жүргендей рахаттанасыз. Бұл жерді «қой бүлдіргеннің мекені» деуге болады. Мұнда жаз

бойы жайылған малдың тұягынан қып-қызыл түс әсте арылмайды. «Ат тұяғын бояған»

деген сөз осыдан қалған.

Аршалы өзенінің суын емге қолдану әдісі

⋅Шекер ертеде шекер қамысы деп аталатын тропикалық өсімдіктен алынатын. 10 метрге дейін жететін бойымен 20-25% шекер құрайды. Шекер ең алғаш Полинезиядан Үндістанға өткендігі болжанады. Б.з.д. 510 жылы Үндістанды басып алған парсы билеушісі Дара еліне шекер жаңалығын алып келеді. Арасыз бал беретін шекер қамысы тез таралып, көптеп қарқын алады. Кейініректе Иранды басып алған арабтар да шекердің дәміне құнығып, өсіріп, ауқымды өндіріс түріне айналдырды. Батыстықтар басқа көп нәрседе болғанындай шекерді де арабтардан алды. Елдеріне қайтқан крес жорықшылары шығыстағы шекердің дәмін ұзақ айтып жүрді. Шекер – Мысыр, Кипр, Сицилия, Андалусия арқылы Еуропа елдеріне, кейін бұл жақтан Канар аралдары арқылы Америкаға жетті. ХVІ ғасырда толыққанды сауда құралына айналды.

⋅1309 жылы Лондонда 1 фунт шекердің бағасы бір адамның айлығына тең келетін. (1 фунт = 0,45 кг) Осы себепті күш жинасын деген мақсатта тек ауруларға ғана берілетін. Ал байлардың дастарханының сәні саналатын. Франция королі ІІІ Генри Венецияға келгенінде, оның құрметіне ұйымдастырылған салтанатта барлық табақта шекер ұсынылған болатын. Сол замандары Венеция рафинатталған шекердің орталығы еді. Васко да Гама Үндістанға барып шекер саудасын жолға қойғанында Венецияның шекер монополиясына үлкен соққы болды. 

⋅Христофор Колумб шекер өсіруге климаты ыңғайлы болған Кариб аралдарына шекер өсіре бастады. Осыдан кейін аралдар шекер қамысы плантацияларына айналды. Еуропаның шекер қажеттілігі осы жерден қамтамасыз етілетін болды. Бұл жерде жұмыс істетуге әлемнің түпкір түпкірінен жұмыс қолы әкеліне бастады. Осы арада құл сауда-саттығы да үдей түсті.

⋅ХVІІ ғасырдың орталарына қарай шекер барлық жақта дерлік танымал жағдайға келді. Шекерді кофе және какаомен бірге қайнатып ішу Еуропа байларының арасында модаға айналды. Шекер саудасымен айналысқандардың жұмысы шыңға өрлегені соншалық, шекерді ақ алтын деп атай бастады. Ұзақ жерлерден келетіндіктен және тапшы болғандықтан әлі де арзан емес болатын. Тек өнеркәсіп төңкерісі кезеңінен кейін ғана арзандады.

⋅Франция императоры І Наполеон Еуропа құрлығын қоршауға алып, шекер жолдарын жапқанында, адамдар жаңа шекер көзін іздей бастады. Маргграф атты неміс ғалымының ашқан жаңалығы бұл мәселенің шешіміне айналды. Ақ қызылшадағы (қант қызылша) тәтті заттарды кристалдандыруды және мұның дәмі шекер қамысына тең келетінін анықтады. Шәкірті Ачард мұның өндірісін жолға қойды. Алғашқы шекер фабрикасын 1802 жылы Силезияда құрды. Маргграф қант қызылшасынан 1%, Ачард 4,5% шекер алуды жүзеге асырған болатын.

Шекердің ең алғаш шыққан жері

⋅Шекер ертеде шекер қамысы деп аталатын тропикалық өсімдіктен алынатын. 10 метрге дейін жететін бойымен 20-25% шекер құрайды. Шекер ең алғаш Полинезиядан Үндістанға өткендігі болжанады. Б.з.д. 510 жылы Үндістанды басып алған парсы билеушісі Дара еліне шекер жаңалығын алып келеді. Арасыз бал беретін шекер қамысы тез таралып, көптеп қарқын алады. Кейініректе Иранды басып алған арабтар да шекердің дәміне құнығып, өсіріп, ауқымды өндіріс түріне айналдырды. Батыстықтар басқа көп нәрседе болғанындай шекерді де арабтардан алды. Елдеріне қайтқан крес жорықшылары шығыстағы шекердің дәмін ұзақ айтып жүрді. Шекер – Мысыр, Кипр, Сицилия, Андалусия арқылы Еуропа елдеріне, кейін бұл жақтан Канар аралдары арқылы Америкаға жетті. ХVІ ғасырда толыққанды сауда құралына айналды.

⋅1309 жылы Лондонда 1 фунт шекердің бағасы бір адамның айлығына тең келетін. (1 фунт = 0,45 кг) Осы себепті күш жинасын деген мақсатта тек ауруларға ғана берілетін. Ал байлардың дастарханының сәні саналатын. Франция королі ІІІ Генри Венецияға келгенінде, оның құрметіне ұйымдастырылған салтанатта барлық табақта шекер ұсынылған болатын. Сол замандары Венеция рафинатталған шекердің орталығы еді. Васко да Гама Үндістанға барып шекер саудасын жолға қойғанында Венецияның шекер монополиясына үлкен соққы болды. 

⋅Христофор Колумб шекер өсіруге климаты ыңғайлы болған Кариб аралдарына шекер өсіре бастады. Осыдан кейін аралдар шекер қамысы плантацияларына айналды. Еуропаның шекер қажеттілігі осы жерден қамтамасыз етілетін болды. Бұл жерде жұмыс істетуге әлемнің түпкір түпкірінен жұмыс қолы әкеліне бастады. Осы арада құл сауда-саттығы да үдей түсті.

⋅ХVІІ ғасырдың орталарына қарай шекер барлық жақта дерлік танымал жағдайға келді. Шекерді кофе және какаомен бірге қайнатып ішу Еуропа байларының арасында модаға айналды. Шекер саудасымен айналысқандардың жұмысы шыңға өрлегені соншалық, шекерді ақ алтын деп атай бастады. Ұзақ жерлерден келетіндіктен және тапшы болғандықтан әлі де арзан емес болатын. Тек өнеркәсіп төңкерісі кезеңінен кейін ғана арзандады.

⋅Франция императоры І Наполеон Еуропа құрлығын қоршауға алып, шекер жолдарын жапқанында, адамдар жаңа шекер көзін іздей бастады. Маргграф атты неміс ғалымының ашқан жаңалығы бұл мәселенің шешіміне айналды. Ақ қызылшадағы (қант қызылша) тәтті заттарды кристалдандыруды және мұның дәмі шекер қамысына тең келетінін анықтады. Шәкірті Ачард мұның өндірісін жолға қойды. Алғашқы шекер фабрикасын 1802 жылы Силезияда құрды. Маргграф қант қызылшасынан 1%, Ачард 4,5% шекер алуды жүзеге асырған болатын.

Еуропаны шекермен қамтамасыз еткен плантаиялар

⋅Шекер ертеде шекер қамысы деп аталатын тропикалық өсімдіктен алынатын. 10 метрге дейін жететін бойымен 20-25% шекер құрайды. Шекер ең алғаш Полинезиядан Үндістанға өткендігі болжанады. Б.з.д. 510 жылы Үндістанды басып алған парсы билеушісі Дара еліне шекер жаңалығын алып келеді. Арасыз бал беретін шекер қамысы тез таралып, көптеп қарқын алады. Кейініректе Иранды басып алған арабтар да шекердің дәміне құнығып, өсіріп, ауқымды өндіріс түріне айналдырды. Батыстықтар басқа көп нәрседе болғанындай шекерді де арабтардан алды. Елдеріне қайтқан крес жорықшылары шығыстағы шекердің дәмін ұзақ айтып жүрді. Шекер – Мысыр, Кипр, Сицилия, Андалусия арқылы Еуропа елдеріне, кейін бұл жақтан Канар аралдары арқылы Америкаға жетті. ХVІ ғасырда толыққанды сауда құралына айналды.

⋅1309 жылы Лондонда 1 фунт шекердің бағасы бір адамның айлығына тең келетін. (1 фунт = 0,45 кг) Осы себепті күш жинасын деген мақсатта тек ауруларға ғана берілетін. Ал байлардың дастарханының сәні саналатын. Франция королі ІІІ Генри Венецияға келгенінде, оның құрметіне ұйымдастырылған салтанатта барлық табақта шекер ұсынылған болатын. Сол замандары Венеция рафинатталған шекердің орталығы еді. Васко да Гама Үндістанға барып шекер саудасын жолға қойғанында Венецияның шекер монополиясына үлкен соққы болды. 

⋅Христофор Колумб шекер өсіруге климаты ыңғайлы болған Кариб аралдарына шекер өсіре бастады. Осыдан кейін аралдар шекер қамысы плантацияларына айналды. Еуропаның шекер қажеттілігі осы жерден қамтамасыз етілетін болды. Бұл жерде жұмыс істетуге әлемнің түпкір түпкірінен жұмыс қолы әкеліне бастады. Осы арада құл сауда-саттығы да үдей түсті.

⋅ХVІІ ғасырдың орталарына қарай шекер барлық жақта дерлік танымал жағдайға келді. Шекерді кофе және какаомен бірге қайнатып ішу Еуропа байларының арасында модаға айналды. Шекер саудасымен айналысқандардың жұмысы шыңға өрлегені соншалық, шекерді ақ алтын деп атай бастады. Ұзақ жерлерден келетіндіктен және тапшы болғандықтан әлі де арзан емес болатын. Тек өнеркәсіп төңкерісі кезеңінен кейін ғана арзандады.

⋅Франция императоры І Наполеон Еуропа құрлығын қоршауға алып, шекер жолдарын жапқанында, адамдар жаңа шекер көзін іздей бастады. Маргграф атты неміс ғалымының ашқан жаңалығы бұл мәселенің шешіміне айналды. Ақ қызылшадағы (қант қызылша) тәтті заттарды кристалдандыруды және мұның дәмі шекер қамысына тең келетінін анықтады. Шәкірті Ачард мұның өндірісін жолға қойды. Алғашқы шекер фабрикасын 1802 жылы Силезияда құрды. Маргграф қант қызылшасынан 1%, Ачард 4,5% шекер алуды жүзеге асырған болатын.

Венециядағы шекер саудасының әлсіреу себебі

⋅Шекер ертеде шекер қамысы деп аталатын тропикалық өсімдіктен алынатын. 10 метрге дейін жететін бойымен 20-25% шекер құрайды. Шекер ең алғаш Полинезиядан Үндістанға өткендігі болжанады. Б.з.д. 510 жылы Үндістанды басып алған парсы билеушісі Дара еліне шекер жаңалығын алып келеді. Арасыз бал беретін шекер қамысы тез таралып, көптеп қарқын алады. Кейініректе Иранды басып алған арабтар да шекердің дәміне құнығып, өсіріп, ауқымды өндіріс түріне айналдырды. Батыстықтар басқа көп нәрседе болғанындай шекерді де арабтардан алды. Елдеріне қайтқан крес жорықшылары шығыстағы шекердің дәмін ұзақ айтып жүрді. Шекер – Мысыр, Кипр, Сицилия, Андалусия арқылы Еуропа елдеріне, кейін бұл жақтан Канар аралдары арқылы Америкаға жетті. ХVІ ғасырда толыққанды сауда құралына айналды.

⋅1309 жылы Лондонда 1 фунт шекердің бағасы бір адамның айлығына тең келетін. (1 фунт = 0,45 кг) Осы себепті күш жинасын деген мақсатта тек ауруларға ғана берілетін. Ал байлардың дастарханының сәні саналатын. Франция королі ІІІ Генри Венецияға келгенінде, оның құрметіне ұйымдастырылған салтанатта барлық табақта шекер ұсынылған болатын. Сол замандары Венеция рафинатталған шекердің орталығы еді. Васко да Гама Үндістанға барып шекер саудасын жолға қойғанында Венецияның шекер монополиясына үлкен соққы болды. 

⋅Христофор Колумб шекер өсіруге климаты ыңғайлы болған Кариб аралдарына шекер өсіре бастады. Осыдан кейін аралдар шекер қамысы плантацияларына айналды. Еуропаның шекер қажеттілігі осы жерден қамтамасыз етілетін болды. Бұл жерде жұмыс істетуге әлемнің түпкір түпкірінен жұмыс қолы әкеліне бастады. Осы арада құл сауда-саттығы да үдей түсті.

⋅ХVІІ ғасырдың орталарына қарай шекер барлық жақта дерлік танымал жағдайға келді. Шекерді кофе және какаомен бірге қайнатып ішу Еуропа байларының арасында модаға айналды. Шекер саудасымен айналысқандардың жұмысы шыңға өрлегені соншалық, шекерді ақ алтын деп атай бастады. Ұзақ жерлерден келетіндіктен және тапшы болғандықтан әлі де арзан емес болатын. Тек өнеркәсіп төңкерісі кезеңінен кейін ғана арзандады.

⋅Франция императоры І Наполеон Еуропа құрлығын қоршауға алып, шекер жолдарын жапқанында, адамдар жаңа шекер көзін іздей бастады. Маргграф атты неміс ғалымының ашқан жаңалығы бұл мәселенің шешіміне айналды. Ақ қызылшадағы (қант қызылша) тәтті заттарды кристалдандыруды және мұның дәмі шекер қамысына тең келетінін анықтады. Шәкірті Ачард мұның өндірісін жолға қойды. Алғашқы шекер фабрикасын 1802 жылы Силезияда құрды. Маргграф қант қызылшасынан 1%, Ачард 4,5% шекер алуды жүзеге асырған болатын.

Адамдардың жаңа шекер көзін іздеу себебі

⋅Шекер ертеде шекер қамысы деп аталатын тропикалық өсімдіктен алынатын. 10 метрге дейін жететін бойымен 20-25% шекер құрайды. Шекер ең алғаш Полинезиядан Үндістанға өткендігі болжанады. Б.з.д. 510 жылы Үндістанды басып алған парсы билеушісі Дара еліне шекер жаңалығын алып келеді. Арасыз бал беретін шекер қамысы тез таралып, көптеп қарқын алады. Кейініректе Иранды басып алған арабтар да шекердің дәміне құнығып, өсіріп, ауқымды өндіріс түріне айналдырды. Батыстықтар басқа көп нәрседе болғанындай шекерді де арабтардан алды. Елдеріне қайтқан крес жорықшылары шығыстағы шекердің дәмін ұзақ айтып жүрді. Шекер – Мысыр, Кипр, Сицилия, Андалусия арқылы Еуропа елдеріне, кейін бұл жақтан Канар аралдары арқылы Америкаға жетті. ХVІ ғасырда толыққанды сауда құралына айналды.

⋅1309 жылы Лондонда 1 фунт шекердің бағасы бір адамның айлығына тең келетін. (1 фунт = 0,45 кг) Осы себепті күш жинасын деген мақсатта тек ауруларға ғана берілетін. Ал байлардың дастарханының сәні саналатын. Франция королі ІІІ Генри Венецияға келгенінде, оның құрметіне ұйымдастырылған салтанатта барлық табақта шекер ұсынылған болатын. Сол замандары Венеция рафинатталған шекердің орталығы еді. Васко да Гама Үндістанға барып шекер саудасын жолға қойғанында Венецияның шекер монополиясына үлкен соққы болды. 

⋅Христофор Колумб шекер өсіруге климаты ыңғайлы болған Кариб аралдарына шекер өсіре бастады. Осыдан кейін аралдар шекер қамысы плантацияларына айналды. Еуропаның шекер қажеттілігі осы жерден қамтамасыз етілетін болды. Бұл жерде жұмыс істетуге әлемнің түпкір түпкірінен жұмыс қолы әкеліне бастады. Осы арада құл сауда-саттығы да үдей түсті.

⋅ХVІІ ғасырдың орталарына қарай шекер барлық жақта дерлік танымал жағдайға келді. Шекерді кофе және какаомен бірге қайнатып ішу Еуропа байларының арасында модаға айналды. Шекер саудасымен айналысқандардың жұмысы шыңға өрлегені соншалық, шекерді ақ алтын деп атай бастады. Ұзақ жерлерден келетіндіктен және тапшы болғандықтан әлі де арзан емес болатын. Тек өнеркәсіп төңкерісі кезеңінен кейін ғана арзандады.

⋅Франция императоры І Наполеон Еуропа құрлығын қоршауға алып, шекер жолдарын жапқанында, адамдар жаңа шекер көзін іздей бастады. Маргграф атты неміс ғалымының ашқан жаңалығы бұл мәселенің шешіміне айналды. Ақ қызылшадағы (қант қызылша) тәтті заттарды кристалдандыруды және мұның дәмі шекер қамысына тең келетінін анықтады. Шәкірті Ачард мұның өндірісін жолға қойды. Алғашқы шекер фабрикасын 1802 жылы Силезияда құрды. Маргграф қант қызылшасынан 1%, Ачард 4,5% шекер алуды жүзеге асырған болатын.

Бірінші азатжолдағы ақпарат

⋅Шекер ертеде шекер қамысы деп аталатын тропикалық өсімдіктен алынатын. 10 метрге дейін жететін бойымен 20-25% шекер құрайды. Шекер ең алғаш Полинезиядан Үндістанға өткендігі болжанады. Б.з.д. 510 жылы Үндістанды басып алған парсы билеушісі Дара еліне шекер жаңалығын алып келеді. Арасыз бал беретін шекер қамысы тез таралып, көптеп қарқын алады. Кейініректе Иранды басып алған арабтар да шекердің дәміне құнығып, өсіріп, ауқымды өндіріс түріне айналдырды. Батыстықтар басқа көп нәрседе болғанындай шекерді де арабтардан алды. Елдеріне қайтқан крес жорықшылары шығыстағы шекердің дәмін ұзақ айтып жүрді. Шекер – Мысыр, Кипр, Сицилия, Андалусия арқылы Еуропа елдеріне, кейін бұл жақтан Канар аралдары арқылы Америкаға жетті. ХVІ ғасырда толыққанды сауда құралына айналды.

⋅1309 жылы Лондонда 1 фунт шекердің бағасы бір адамның айлығына тең келетін. (1 фунт = 0,45 кг) Осы себепті күш жинасын деген мақсатта тек ауруларға ғана берілетін. Ал байлардың дастарханының сәні саналатын. Франция королі ІІІ Генри Венецияға келгенінде, оның құрметіне ұйымдастырылған салтанатта барлық табақта шекер ұсынылған болатын. Сол замандары Венеция рафинатталған шекердің орталығы еді. Васко да Гама Үндістанға барып шекер саудасын жолға қойғанында Венецияның шекер монополиясына үлкен соққы болды. 

⋅Христофор Колумб шекер өсіруге климаты ыңғайлы болған Кариб аралдарына шекер өсіре бастады. Осыдан кейін аралдар шекер қамысы плантацияларына айналды. Еуропаның шекер қажеттілігі осы жерден қамтамасыз етілетін болды. Бұл жерде жұмыс істетуге әлемнің түпкір түпкірінен жұмыс қолы әкеліне бастады. Осы арада құл сауда-саттығы да үдей түсті.

⋅ХVІІ ғасырдың орталарына қарай шекер барлық жақта дерлік танымал жағдайға келді. Шекерді кофе және какаомен бірге қайнатып ішу Еуропа байларының арасында модаға айналды. Шекер саудасымен айналысқандардың жұмысы шыңға өрлегені соншалық, шекерді ақ алтын деп атай бастады. Ұзақ жерлерден келетіндіктен және тапшы болғандықтан әлі де арзан емес болатын. Тек өнеркәсіп төңкерісі кезеңінен кейін ғана арзандады.

⋅Франция императоры І Наполеон Еуропа құрлығын қоршауға алып, шекер жолдарын жапқанында, адамдар жаңа шекер көзін іздей бастады. Маргграф атты неміс ғалымының ашқан жаңалығы бұл мәселенің шешіміне айналды. Ақ қызылшадағы (қант қызылша) тәтті заттарды кристалдандыруды және мұның дәмі шекер қамысына тең келетінін анықтады. Шәкірті Ачард мұның өндірісін жолға қойды. Алғашқы шекер фабрикасын 1802 жылы Силезияда құрды. Маргграф қант қызылшасынан 1%, Ачард 4,5% шекер алуды жүзеге асырған болатын.

Парсы билеушісінің еліне әкелген жаңалығы

⋅Шекер ертеде шекер қамысы деп аталатын тропикалық өсімдіктен алынатын. 10 метрге дейін жететін бойымен 20-25% шекер құрайды. Шекер ең алғаш Полинезиядан Үндістанға өткендігі болжанады. Б.з.д. 510 жылы Үндістанды басып алған парсы билеушісі Дара еліне шекер жаңалығын алып келеді. Арасыз бал беретін шекер қамысы тез таралып, көптеп қарқын алады. Кейініректе Иранды басып алған арабтар да шекердің дәміне құнығып, өсіріп, ауқымды өндіріс түріне айналдырды. Батыстықтар басқа көп нәрседе болғанындай шекерді де арабтардан алды. Елдеріне қайтқан крес жорықшылары шығыстағы шекердің дәмін ұзақ айтып жүрді. Шекер – Мысыр, Кипр, Сицилия, Андалусия арқылы Еуропа елдеріне, кейін бұл жақтан Канар аралдары арқылы Америкаға жетті. ХVІ ғасырда толыққанды сауда құралына айналды.

⋅1309 жылы Лондонда 1 фунт шекердің бағасы бір адамның айлығына тең келетін. (1 фунт = 0,45 кг) Осы себепті күш жинасын деген мақсатта тек ауруларға ғана берілетін. Ал байлардың дастарханының сәні саналатын. Франция королі ІІІ Генри Венецияға келгенінде, оның құрметіне ұйымдастырылған салтанатта барлық табақта шекер ұсынылған болатын. Сол замандары Венеция рафинатталған шекердің орталығы еді. Васко да Гама Үндістанға барып шекер саудасын жолға қойғанында Венецияның шекер монополиясына үлкен соққы болды. 

⋅Христофор Колумб шекер өсіруге климаты ыңғайлы болған Кариб аралдарына шекер өсіре бастады. Осыдан кейін аралдар шекер қамысы плантацияларына айналды. Еуропаның шекер қажеттілігі осы жерден қамтамасыз етілетін болды. Бұл жерде жұмыс істетуге әлемнің түпкір түпкірінен жұмыс қолы әкеліне бастады. Осы арада құл сауда-саттығы да үдей түсті.

⋅ХVІІ ғасырдың орталарына қарай шекер барлық жақта дерлік танымал жағдайға келді. Шекерді кофе және какаомен бірге қайнатып ішу Еуропа байларының арасында модаға айналды. Шекер саудасымен айналысқандардың жұмысы шыңға өрлегені соншалық, шекерді ақ алтын деп атай бастады. Ұзақ жерлерден келетіндіктен және тапшы болғандықтан әлі де арзан емес болатын. Тек өнеркәсіп төңкерісі кезеңінен кейін ғана арзандады.

⋅Франция императоры І Наполеон Еуропа құрлығын қоршауға алып, шекер жолдарын жапқанында, адамдар жаңа шекер көзін іздей бастады. Маргграф атты неміс ғалымының ашқан жаңалығы бұл мәселенің шешіміне айналды. Ақ қызылшадағы (қант қызылша) тәтті заттарды кристалдандыруды және мұның дәмі шекер қамысына тең келетінін анықтады. Шәкірті Ачард мұның өндірісін жолға қойды. Алғашқы шекер фабрикасын 1802 жылы Силезияда құрды. Маргграф қант қызылшасынан 1%, Ачард 4,5% шекер алуды жүзеге асырған болатын.

Мәтін мазмұнына сай дұрыс ақпарат(-тар)

1. Шекер плантацияларының пайда болуы құлдар сауда-саттығын күшейтті.

2. Васко да Гама Венециялық шекер монополиясын құлдыратуға себепші болды.

3. Ачард Марграфтан шекер қамысын өңдеу әдісін үйренді.

⋅Шекер ертеде шекер қамысы деп аталатын тропикалық өсімдіктен алынатын. 10 метрге дейін жететін бойымен 20-25% шекер құрайды. Шекер ең алғаш Полинезиядан Үндістанға өткендігі болжанады. Б.з.д. 510 жылы Үндістанды басып алған парсы билеушісі Дара еліне шекер жаңалығын алып келеді. Арасыз бал беретін шекер қамысы тез таралып, көптеп қарқын алады. Кейініректе Иранды басып алған арабтар да шекердің дәміне құнығып, өсіріп, ауқымды өндіріс түріне айналдырды. Батыстықтар басқа көп нәрседе болғанындай шекерді де арабтардан алды. Елдеріне қайтқан крес жорықшылары шығыстағы шекердің дәмін ұзақ айтып жүрді. Шекер – Мысыр, Кипр, Сицилия, Андалусия арқылы Еуропа елдеріне, кейін бұл жақтан Канар аралдары арқылы Америкаға жетті. ХVІ ғасырда толыққанды сауда құралына айналды.

⋅1309 жылы Лондонда 1 фунт шекердің бағасы бір адамның айлығына тең келетін. (1 фунт = 0,45 кг) Осы себепті күш жинасын деген мақсатта тек ауруларға ғана берілетін. Ал байлардың дастарханының сәні саналатын. Франция королі ІІІ Генри Венецияға келгенінде, оның құрметіне ұйымдастырылған салтанатта барлық табақта шекер ұсынылған болатын. Сол замандары Венеция рафинатталған шекердің орталығы еді. Васко да Гама Үндістанға барып шекер саудасын жолға қойғанында Венецияның шекер монополиясына үлкен соққы болды. 

⋅Христофор Колумб шекер өсіруге климаты ыңғайлы болған Кариб аралдарына шекер өсіре бастады. Осыдан кейін аралдар шекер қамысы плантацияларына айналды. Еуропаның шекер қажеттілігі осы жерден қамтамасыз етілетін болды. Бұл жерде жұмыс істетуге әлемнің түпкір түпкірінен жұмыс қолы әкеліне бастады. Осы арада құл сауда-саттығы да үдей түсті.

⋅ХVІІ ғасырдың орталарына қарай шекер барлық жақта дерлік танымал жағдайға келді. Шекерді кофе және какаомен бірге қайнатып ішу Еуропа байларының арасында модаға айналды. Шекер саудасымен айналысқандардың жұмысы шыңға өрлегені соншалық, шекерді ақ алтын деп атай бастады. Ұзақ жерлерден келетіндіктен және тапшы болғандықтан әлі де арзан емес болатын. Тек өнеркәсіп төңкерісі кезеңінен кейін ғана арзандады.

⋅Франция императоры І Наполеон Еуропа құрлығын қоршауға алып, шекер жолдарын жапқанында, адамдар жаңа шекер көзін іздей бастады. Маргграф атты неміс ғалымының ашқан жаңалығы бұл мәселенің шешіміне айналды. Ақ қызылшадағы (қант қызылша) тәтті заттарды кристалдандыруды және мұның дәмі шекер қамысына тең келетінін анықтады. Шәкірті Ачард мұның өндірісін жолға қойды. Алғашқы шекер фабрикасын 1802 жылы Силезияда құрды. Маргграф қант қызылшасынан 1%, Ачард 4,5% шекер алуды жүзеге асырған болатын.

Мәтін бойынша жаңа шекер көзін тапқан ғалым