Саяхатшы Марко Поло жазбасынан: «Ол қандай да бір аймақты жаулап алған кезде тұрғындарды ренжітпеді, олардың меншікке құқығын бұзбады. Бағынған елдің адамдары оларды басқа көршілерден сенімді қорғап, оның елбасы ретіндегі адамгершілігіне олар оған жанымен де, тәнімен де беріліп, бұрынғы дұшпанынан оның берілген қызметшілеріне айналды. Ол бүкіл дүние жүзін жаулап алу туралы ойлай бастады».

Мәтінді оқып, берілген уақыттағы жалпыға бірден білім беру ұзақтығын анықтаңыз

«Отанымызға фашистік Германияның қарақшылықпен шабуыл жасауы туралы хабарды тыңдай келіп, М.И.Калинин атындағы Ленин орденді қорғасын зауытының ұжымы үкіметіміздің Кеңес Одағына фашистік Германия шабуылына байланысты болуы мүмкін зардаптар үшін барлық жауапкершілік Германияның фашистік үкіметіне жүктелетіні туралы мәлімдемесін қуаттайды. Біз өзімізге соғысты әлсіз елдерді ішінара жеңуіне байланысты ар-ұяттан жұрдай болған Германияның қанқұмар әміршілері тобының таңып отырғанын білеміз. Біз даңқты Қызыл Армиямыздың, Әуе және Әскери-теңіз Флотымыздың асынып-тасынған агрессорға күйрете соққы беретініне күмәнданбаймыз.

Мәтінде сипатталған зауыт орналасқан қаланы анықтаңыз

«Отанымызға фашистік Германияның қарақшылықпен шабуыл жасауы туралы хабарды тыңдай келіп, М.И.Калинин атындағы Ленин орденді қорғасын зауытының ұжымы үкіметіміздің Кеңес Одағына фашистік Германия шабуылына байланысты болуы мүмкін зардаптар үшін барлық жауапкершілік Германияның фашистік үкіметіне жүктелетіні туралы мәлімдемесін қуаттайды. Біз өзімізге соғысты әлсіз елдерді ішінара жеңуіне байланысты ар-ұяттан жұрдай болған Германияның қанқұмар әміршілері тобының таңып отырғанын білеміз. Біз даңқты Қызыл Армиямыздың, Әуе және Әскери-теңіз Флотымыздың асынып-тасынған агрессорға күйрете соққы беретініне күмәнданбаймыз. Біз үкіметімізді, өзіміздің Коммунистік партияны өз Отанымызды қорғауға үкіметтің кез келген тапсырмасын орындауға әзір нағыз патриоттар ретінде

Мәтінде сипатталған тарихи оқиғаны анықтаңыз

«Ол Дала өлкесіндегі, сонымен қатар Семей облысындағы ең белгілі саяси жер аударылғандардың бірі. Қуғынға түскенге дейін солтүстік батыс губернияларда, Литвада қоғамдық қозғалысқа қатысқан, кейін Сібірге жер аударылды. Жан-жақты білімді … айдаудағы достары арасында табандылығы мен жеке басының мейлінше шыңдалғандығымен, парасаттылығымен ерекше көзге түсетін. ... Статистикалық комитетте жауапты қызмет атқарған. Бұл жағдай оған жергілікті халықтың әдет-ғұрпы мен заңдарымен танысуға мүмкіндік берді. Сол жұмыстың нәтижесі осы күнге шейін маңызын жоғалтпаған негізгі еңбек». Мәтін бойынша айдауда болған ғалымды анықтаңыз

. «Мемлекет қалпы Россия демократиялық, федеративті республика болу. (Демократия мағынасы – мемлекетті жұрт билеу. Федерация мағынасы – құрдас мемлекеттер бірлесуі. Федеративті республикада әр мемлекеттің іргесі бөлек, ынтымағы бір болады. Әрқайсысы өз тізгінін өзі алып жүреді.) Үкімет басында Учредительное собрание мен Г. Дума қалауынша кесімді жылға сайланатын президент болу. Президент халықты министрлер арқылы 77 бағу, ол министрлер Учредительное собрание мен Г. Дума алдында жауапты болу. Депутаттар тегіс, тең, төте һәм құпия сайлаумен болады. Сайлау хұқында қан, дін, еркек-әйел талғаусыз болу. Законды жалғыз ғана Г. Дума шығару һәм Г. Дума үкімет үстінен қарап, ісін тексеру, запрос (сұрау) жасау хұқы да Г. Думада болу. Мемлекет салығы Г. Думасыз салынбау. Жергілікті бостандық. Қазақ жүрген облыстардың бәрі бір байланып, өз тізгіні өзінде болып, Россия Республикасының федерациялық бір ағзасы болу. Реті келсе, қазақ автономиясы сыбайлас жұрттармен әзірге бірлесе болу, реті келмесе, бірден-ақ өз алдына жеке болу. Қайткенде де осы күнгі земстволықты қабыл алу. Партия қазақтың би, болыс, ауылнайлары сияқты орындарында қызмет ететін адамдар жұртқа пайдалы, жұрт үшін қызмет етерге көңілді адамдар болуына тырысады. Земстволардың управаларында, милицияларында таза қызметші боларлық адамдардың атын халық қалауына салады...» Мәтінде сипатталған бағдарлама қай партияға қатысты

«Мемлекет қалпы Россия демократиялық, федеративті республика болу. (Демократия мағынасы – мемлекетті жұрт билеу. Федерация мағынасы – құрдас мемлекеттер бірлесуі. Федеративті республикада әр мемлекеттің іргесі бөлек, ынтымағы бір болады. Әрқайсысы өз тізгінін өзі алып жүреді.) Үкімет басында Учредительное собрание мен Г. Дума қалауынша кесімді жылға сайланатын президент болу. Президент халықты министрлер арқылы бағу, ол министрлер Учредительное собрание мен Г. Дума алдында жауапты болу. Депутаттар тегіс, тең, төте һәм құпия сайлаумен болады. Сайлау хұқында қан, дін, еркек-әйел талғаусыз болу. Законды жалғыз ғана Г. Дума шығару һәм Г. Дума үкімет үстінен қарап, ісін тексеру, запрос (сұрау) жасау хұқы да Г. Думада болу. Мемлекет салығы Г. Думасыз салынбау. Жергілікті бостандық. Қазақ жүрген облыстардың бәрі бір байланып, өз тізгіні өзінде болып, Россия Республикасының федерациялық бір ағзасы болу. Реті келсе, қазақ автономиясы сыбайлас жұрттармен әзірге бірлесе болу, реті келмесе, бірден-ақ өз алдына жеке болу. Қайткенде де осы күнгі земстволықты қабыл алу. Партия қазақтың би, болыс, ауылнайлары сияқты орындарында қызмет ететін адамдар жұртқа пайдалы, жұрт үшін қызмет етерге көңілді адамдар болуына тырысады. Земстволардың управаларында, милицияларында таза қызметші боларлық адамдардың атын халық қалауына салады...» Мәтінді оқып, мемлекетті халық басқаруының ғылыми атауын табыңыз

Көтерілістің желеуі – соғыс майдандарындағы қара жұмысқа бұратана елдерден адам алу. Өкіметтің қара жұмысқа адам алғанда жер-жерде қолданылған шаралары мен тәртібі. Өкіметтің жер-жерде қолданған шараларын тұрғын ел өзінше ұғынды. Түркістандағы бұратана елдердің көтерілісі, Түркістандағы төңкеріс қозғалысының тарихындағы ең үлкен оқиғалардың бірі десе болады. Өйткені бұл көтерілісте тұрғын ел, 50 жылға жақын өкіметшілігін жүргізіп, дегенін істеп келген Ресей патшалығының «Ақ патшаның» әміріне (бұйрығына) бастап қарсылық көрсетті. Бұратана елдер, алдымен қарсы болып, көздегені патшаның әкімдері еді, бірақ соңында елдің мақсатына, тілегіне қарсы болған тұрғын елдің әкімдерін де аяған жоқ, көтеріліске ел алдын ала дайындалған жоқ; көтеріліс Түркістанның әр жерінде, жергілікті ұлттардың арасында біржола бір уақытта басталды. ...Патша үкіметінің соғыс министрінің Түркістанның жанарал-губернаторына телеграммен берген бұйрығы бойынша соғыс майдандарындағы жол түзету, соғыс қорғандарын жасау жұмысына Ресей мемлекетіндегі айырым 76 Түркістандағы соғыс міндетінен бұрын азат етілген бұратана елдерден, соғыс біткенше жұмыс істеуге адам алынатыны жарияланды». ...Түркістанның еліне, қара жұмысқа адам алу ойламаған жерден шыққан оқиға болды. Тұрғын ел бірден үкіметке дұшпандық көзімен қарап, қалай да болса бұйрыққа бағынбаудың әрекетіне кірісті. ...Ақырында шыдаудың шегінен шыққан ел, алды-артына қарамай көтеріліс жасады». Мәтін бойынша көтеріліс болған жыл(-дар)ды анықтаңыз:

«Көтерілістің желеуі – соғыс майдандарындағы қара жұмысқа бұратана елдерден адам алу. Өкіметтің қара жұмысқа адам алғанда жер-жерде қолданылған шаралары мен тәртібі. Өкіметтің жер-жерде қолданған шараларын тұрғын ел өзінше ұғынды. Түркістандағы бұратана елдердің көтерілісі, Түркістандағы төңкеріс қозғалысының тарихындағы ең үлкен оқиғалардың бірі десе болады. Өйткені бұл көтерілісте тұрғын ел, 50 жылға жақын өкіметшілігін жүргізіп, дегенін істеп келген Ресей патшалығының «Ақ патшаның» әміріне (бұйрығына) бастап қарсылық көрсетті. Бұратана елдер, алдымен қарсы болып, көздегені патшаның әкімдері еді, бірақ соңында елдің мақсатына, тілегіне қарсы болған тұрғын елдің әкімдерін де аяған жоқ, көтеріліске ел алдын ала дайындалған жоқ; көтеріліс Түркістанның әр жерінде, жергілікті ұлттардың арасында біржола бір уақытта басталды. ...Патша үкіметінің соғыс министрінің Түркістанның жанарал-губернаторына телеграммен берген бұйрығы бойынша соғыс майдандарындағы жол түзету, соғыс қорғандарын жасау жұмысына Ресей мемлекетіндегі айырым Түркістандағы соғыс міндетінен бұрын азат етілген бұратана елдерден, соғыс біткенше жұмыс істеуге адам алынатыны жарияланды». Мәтін бойынша көтеріліске сылтау болған жағдайды анықтаңыз:

«Біздің ежелгі бодандарымыз башқұрттар халқы және бодандықты жуырда ғана қабылдаған қырғыз-қайсақ және қарақалпақ ордалары халықтарының қамын жеп, оларды қандай да бір болмасын, шапқыншылықтардан қорғау мақсатында Ор өзенінің Жайыққа құятын сағасында тағы бір қала салуды ойластырдық, бұл жөнінде мына нұсқауға сәйкес іске асыруды бұйырамыз: 1. Біріншіден, аталмыш қаланы тұрғызып, оған халықты қоныстандыру қажет; біз қайырымдылықпен қалаға берген артықшылықтарға сәйкес онда сауда, қолөнер және басқа да кәсіп өркендету керек. Осыған байланысты сен қаланы салып, оған тұрғындарды жайғастырудың тиімді жолдарын қарастыруың керек...» «...17. Металдар мен минералдарға келетін болсақ, олар башқұрт және қырғызқайсақ жерлерінен табылып қалар, ол үшін жергілікті халықты алдап-сулап, сый-сияпат көрсетіп, металдар мен минералдар бар жерлерді жасырмай көрсету және тағы да бар жерлерін іздеуге тарту қажет. 19. Сол бір игілікті бастаманың қарсаңында сауда-саттық жүргізу үшін Арал теңізінің қырғыз-қайсақ жерінің тұсынан айлақ тұрғызып, оған зеңбірек орнатқан кемелер апарып, ол теңізді өзімізге қарату қажет; ол үшін Жайық өзенінде желкенмен, қажет болғанда ескекпен жүретін отыз-қырық шамасында қайықтар жасатып, жіберуге дайын күйінде сақтал қою қажет...» Мәтін бойынша қазақ даласына И.Кирилловтың басшылығымен жіберілген экспедицияның атауын анықтаңыз:

. «Атты әскер құрамында қызмет етеді. Жиырма төрт жаста. Орта қырғызқайсақ ордасының сұлтандарынан шыққан, 1853-1856 жылдардағы соғысты еске алу құрметіне Владимир лентасына тағылған мыс медальмен марапатталған. Сібір кадет корпусында тиісті ғылымдар курсын бітірген соң, офицер шені берілген. Қызметке Сібір кадет корпусын бітірген соң, он сегіз жасында корнет шенінде мың сегіз жүз елу үшінші жылы қараша айының сегізі күні кірісті. Атты әскер қатарына қабылданып, әскер бойынша берілген №245 бұйрыққа сәйкес Сібір белдеулік казак әскерінің 6-полкіне 1853 жылдың 6 желтоқсанында қызметке жіберілді... 1854 жылдың 12 қазанынан бастап, Жеке Сібір корпусының командирі, инфантерия генералы Гасфорттың қарамағына жіберілген. 1856 жылы қызметте ерекше көзге түскені үшін поручик шені берілген. 1860 жылы 7 сәуірде Қашқардың сипаттамасын түзгені үшін жоғары мархабатпен штабс-ротмистр шені беріліп, төртінші дәрежелі «Әулие Владимир» орденімен марапатталған. Дворяндық сайлау бойынша қызмет істемеген. Дұшпандарға қарсы жорықтар мен соғыстарға қатынаспаған. Мерзімді уақыты келмесе де, шенін өсіруге лайық. Осы полкте қызмет еткен кезінде ерекшелік белгілері мен марапаттауға кедергі келтіретін жағдайларға ұшыраған емес». Мәтіндегі сипатталған ғалым-ағартушыны анықтаңыз:

..Штабс-ротмистр Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов атты әскер құрамында қызмет етеді. Жиырма төрт жаста. Орта қырғыз-қайсақ ордасының сұлтандарынан шыққан, 1853-1856 жылдардағы соғысты еске алу құрметіне Владимир лентасына тағылған мыс медальмен марапатталған. Сібір кадет корпусында тиісті ғылымдар курсын бітірген соң, офицер шені берілген. Қызметке Сібір кадет корпусын бітірген соң, он сегіз жасында корнет шенінде мың сегіз жүз елу үшінші жылы қараша айының сегізі күні кірісті. Атты әскер қатарына қабылданып, әскер бойынша берілген №245 бұйрыққа сәйкес Сібір белдеулік казак әскерінің 6-полкіне 1853 жылдың 6 желтоқсанында қызметке жіберілді... 1854 жылдың 12 қазанынан бастап, Жеке Сібір корпусының командирі, инфантерия генералы Гасфорттың қарамағына жіберілген. 1856 жылы қызметте ерекше көзге түскені үшін поручик шені берілген. 1860 жылы 7 сәуірде Қашқардың сипаттамасын түзгені үшін жоғары мархабатпен штабсротмистр шені беріліп, төртінші дәрежелі «Әулие Владимир» орденімен марапатталған. Дворяндық сайлау бойынша қызмет істемеген. Мерзімді уақыты келмесе де, шенін өсіруге лайық. Осы полкте қызмет еткен кезінде ерекшелік белгілері мен марапаттауға кедергі келтіретін жағдайларға ұшыраған емес» Мәтін бойынша Ш.Ш.Уәлихановтың штабс-ротмистр шенін алуына себепкер болған оқиғаны анықтаңыз

«....§1. Орынбор шекара комиссиясы жанынан қырғыздардан 30 тәрбиеленушіге арналған мектеп ашылсын. §2. Мектепті ашудағы басты мақсат – қырғыздар арасында орыс тілі мен жазуын таратудан басқа, билеуші-сұлтандар мен дистанция бастықтарының жанынан ордада басқару жөніндегі хатшылар комитетіне лайықты адамдарды және басқа да тек қырғыздар тағайындалатын орындарға қызметкерлер даярлау болып табылады. §3. Мектеп тікелей шекара комиссиясының басқаруында болады, оның жұмысын тікелей бақылау төрағаның жолдасына, ал ондай қызмет жоқ болса, не ол ұзақ уақыт орнында болмайтын жағдайда, төрағаның қалауы бойынша және Орынбор әскери губернаторының бекітуімен комиссия кеңесшілерінің біреуіне жүктеледі. §4. Мектепте мыналар жұмыс істейді: бақылаушысы (мектеп орналасқан үйде тұратын), орыс тілі, таза жазу және есеп мұғалімі, татар тілінің мұғалімі мен мұсылман дінінің үйретушісі. §5. Жоғарыда аталған қызметкерлерді тағайындау және жұмыстан шығару тәртібі Орынбор қырғыздарын басқару туралы ережеде белгіленген. §6. Мектепте бақылаушы және мұғалім қызметтерін орындау нағыз қызмет болып саналады. 73 §7. Бақылаушыға мектепті тікелей басқару және шәкірттерді бақылау тапсырылады. Бұл қызметті атқаруға қажетті адамгершілік және басқа да қасиеттері бар отставкадағы офицерлер немесе азаматтық қызметтегі шенеуніктер таңдалынады. §12. Мектепке тек қырғыздар қабылданады және үкіметке жәрдемдескен немесе оған өздерінің айрықша берілгендігімен көзге түскен ата-аналардың балалары бірінші кезекте түседі...» Мәтінде сипатталған мектепті алтын медальмен бітірген қазақ халқының ұлы ағартушысын анықтаңыз: