Йеллоустон ұлттық саябағы Миссури өзенінің оң жақ саласы Йеллоустон өзенінің жоғары ағысындағы теңіз деңгейінен 2200 — 2500 м биіктікте жанартаулық үстіртті алқапты алып жатыр. Оның біраз жері жартасты тау жоталарын да қамтиды. Саябаққа қара обсидиан (жанартаулық шыны) тау жыныстарынан құралған тік жартастар мен құздар, Йеллоустон мен Джексон көлдері, саябақтың ең биік шыңы – Электрик (3350 м) ерекше көрік беріп тұрады. Жанартаулық жыныстардың астында тасқа айналған орман – Спесимен тау жотасы да орналасқан. Йеллоустон ұттық саябағының жері қалың қылқан жапырақты орман болып келеді

Йеллоустон ұлттық саябағындағы ерекше жер  

Ырымшыл халқымызда баланы «қырқынан» (туғанына қырық күн толған күн) шығарғаннан кейін оның иткөйлегіне тəтті түйіп, иттің мойнына байлап жіберетін дəстүр бар. Итті балалар қуып жетіп, мойнындағы «иткөйлекті» шешіп алып, тəттісін бөліп жейді. Ал көйлекті баласы жоқ келіншектер ырым қылып алады. Иткөйлек ырымының шығуы иттің мойнына байланғандықтан ғана емес, баламыз көп болсын деген ырыммен (ит жеті қазынаның бірі деп есептейтін халықтың сенімі бойынша, ит өз иесінің үйінде баланың көп болуын тілейді екен)  астасып жатыр.Осы жерде «қырқы» деген сөзге мəн беру керек. Қайтыс болған адамның да «қырқы» беріледі. Бірақ баланы «қырқынан шығарылды» деп, өлген адамға «қырқы берілді» деп 

айтады. Мұны шатастырып алуға болмайды. 

Ойын-тойларда, айт мерекесінде, тағы басқа салт-дəстүрлер кезінде берілетін сыйды немесе алымды «кəде» деп атайды. Кəде – ойын-тойдың гүлі, оның сұрауға əркімнің де еркі бар. Кəде жоралғылары өте көп. Той кəделері (жол-жоралары): тойбастар, шашу, мүше сұрау, тəбəрік, т.б.Құдалық кəделері мен ырымдары: жаушы жіберу, алдынан өту, қалың мал беру, құда түсу, өлі-тірі, батааяқ, той малы, есікашар, атбайлар, тойбастар, құйрық-бауыр, құда тарту, көрімдік, отқа құяр, түйемұрындық, қосақбас, құда аттандырар.Күйеу жолы мен кəделері: ұрын бару, есік көру, ентікпе, көрімдік, күйеу табақ, қалыңдық ойнау, қызқашар, тағы басқа лар. Құда-күйеу келгенде: сүтақы, атбайлар, босаға аттар, күйеу табақ, жеңгетай, отау жабар, қол ұстатар, шаш сипатар, ит ырылдатар, кемпір өлді, бақан салар.   Осыған байланысты «Қалыңсыз қыз болса да, кəдесіз күйеу болмайды» дейді қазақ мақалы. 

Құда-күйеуге байланысты  жасалатын дәстүрлер

Ырымшыл халқымызда баланы «қырқынан» (туғанына қырық күн толған күн) шығарғаннан кейін оның иткөйлегіне тəтті түйіп, иттің мойнына байлап жіберетін дəстүр бар. Итті балалар қуып жетіп, мойнындағы «иткөйлекті» шешіп алып, тəттісін бөліп жейді. Ал көйлекті баласы жоқ келіншектер ырым қылып алады. Иткөйлек ырымының шығуы иттің мойнына байланғандықтан ғана емес, баламыз көп болсын деген ырыммен (ит жеті қазынаның бірі деп есептейтін халықтың сенімі бойынша, ит өз иесінің үйінде баланың көп болуын тілейді екен)  астасып жатыр.Осы жерде «қырқы» деген сөзге мəн беру керек. Қайтыс болған адамның да «қырқы» беріледі. Бірақ баланы «қырқынан шығарылды» деп, өлген адамға «қырқы берілді» деп 

айтады. Мұны шатастырып алуға болмайды. 

Ойын-тойларда, айт мерекесінде, тағы басқа салт-дəстүрлер кезінде берілетін сыйды немесе алымды «кəде» деп атайды. Кəде – ойын-тойдың гүлі, оның сұрауға əркімнің де еркі бар. Кəде жоралғылары өте көп. Той кəделері (жол-жоралары): тойбастар, шашу, мүше сұрау, тəбəрік, т.б.Құдалық кəделері мен ырымдары: жаушы жіберу, алдынан өту, қалың мал беру, құда түсу, өлі-тірі, батааяқ, той малы, есікашар, атбайлар, тойбастар, құйрық-бауыр, құда тарту, көрімдік, отқа құяр, түйемұрындық, қосақбас, құда аттандырар.Күйеу жолы мен кəделері: ұрын бару, есік көру, ентікпе, көрімдік, күйеу табақ, қалыңдық ойнау, қызқашар, тағы басқа лар. Құда-күйеу келгенде: сүтақы, атбайлар, босаға аттар, күйеу табақ, жеңгетай, отау жабар, қол ұстатар, шаш сипатар, ит ырылдатар, кемпір өлді, бақан салар.   Осыған байланысты «Қалыңсыз қыз болса да, кəдесіз күйеу болмайды» дейді қазақ мақалы. 

 Мәтіннің бірінші бөліміне лайықты тақарып 

Ырымшыл халқымызда баланы «қырқынан» (туғанына қырық күн толған күн) шығарғаннан кейін оның иткөйлегіне тəтті түйіп, иттің мойнына байлап жіберетін дəстүр бар. Итті балалар қуып жетіп, мойнындағы «иткөйлекті» шешіп алып, тəттісін бөліп жейді. Ал көйлекті баласы жоқ келіншектер ырым қылып алады. Иткөйлек ырымының шығуы иттің мойнына байланғандықтан ғана емес, баламыз көп болсын деген ырыммен (ит жеті қазынаның бірі деп есептейтін халықтың сенімі бойынша, ит өз иесінің үйінде баланың көп болуын тілейді екен)  астасып жатыр.Осы жерде «қырқы» деген сөзге мəн беру керек. Қайтыс болған адамның да «қырқы» беріледі. Бірақ баланы «қырқынан шығарылды» деп, өлген адамға «қырқы берілді» деп 

айтады. Мұны шатастырып алуға болмайды. 

Ойын-тойларда, айт мерекесінде, тағы басқа салт-дəстүрлер кезінде берілетін сыйды немесе алымды «кəде» деп атайды. Кəде – ойын-тойдың гүлі, оның сұрауға əркімнің де еркі бар. Кəде жоралғылары өте көп. Той кəделері (жол-жоралары): тойбастар, шашу, мүше сұрау, тəбəрік, т.б.Құдалық кəделері мен ырымдары: жаушы жіберу, алдынан өту, қалың мал беру, құда түсу, өлі-тірі, батааяқ, той малы, есікашар, атбайлар, тойбастар, құйрық-бауыр, құда тарту, көрімдік, отқа құяр, түйемұрындық, қосақбас, құда аттандырар.Күйеу жолы мен кəделері: ұрын бару, есік көру, ентікпе, көрімдік, күйеу табақ, қалыңдық ойнау, қызқашар, тағы басқа лар. Құда-күйеу келгенде: сүтақы, атбайлар, босаға аттар, күйеу табақ, жеңгетай, отау жабар, қол ұстатар, шаш сипатар, ит ырылдатар, кемпір өлді, бақан салар.   Осыған байланысты «Қалыңсыз қыз болса да, кəдесіз күйеу болмайды» дейді қазақ мақалы. 

«Кәде» атауына лайықты жауап

Ырымшыл халқымызда баланы «қырқынан» (туғанына қырық күн толған күн) шығарғаннан кейін оның иткөйлегіне тəтті түйіп, иттің мойнына байлап жіберетін дəстүр бар. Итті балалар қуып жетіп, мойнындағы «иткөйлекті» шешіп алып, тəттісін бөліп жейді. Ал көйлекті баласы жоқ келіншектер ырым қылып алады. Иткөйлек ырымының шығуы иттің мойнына байланғандықтан ғана емес, баламыз көп болсын деген ырыммен (ит жеті қазынаның бірі деп есептейтін халықтың сенімі бойынша, ит өз иесінің үйінде баланың көп болуын тілейді екен)  астасып жатыр.Осы жерде «қырқы» деген сөзге мəн беру керек. Қайтыс болған адамның да «қырқы» беріледі. Бірақ баланы «қырқынан шығарылды» деп, өлген адамға «қырқы берілді» деп 

айтады. Мұны шатастырып алуға болмайды. 

Ойын-тойларда, айт мерекесінде, тағы басқа салт-дəстүрлер кезінде берілетін сыйды немесе алымды «кəде» деп атайды. Кəде – ойын-тойдың гүлі, оның сұрауға əркімнің де еркі бар. Кəде жоралғылары өте көп. Той кəделері (жол-жоралары): тойбастар, шашу, мүше сұрау, тəбəрік, т.б.Құдалық кəделері мен ырымдары: жаушы жіберу, алдынан өту, қалың мал беру, құда түсу, өлі-тірі, батааяқ, той малы, есікашар, атбайлар, тойбастар, құйрық-бауыр, құда тарту, көрімдік, отқа құяр, түйемұрындық, қосақбас, құда аттандырар.Күйеу жолы мен кəделері: ұрын бару, есік көру, ентікпе, көрімдік, күйеу табақ, қалыңдық ойнау, қызқашар, тағы басқа лар. Құда-күйеу келгенде: сүтақы, атбайлар, босаға аттар, күйеу табақ, жеңгетай, отау жабар, қол ұстатар, шаш сипатар, ит ырылдатар, кемпір өлді, бақан салар.   Осыған байланысты «Қалыңсыз қыз болса да, кəдесіз күйеу болмайды» дейді қазақ мақалы. 

«Иткөйлек» ырымының туу себебі 

1.Сəлемдесу – амандық білісудегі əдеп жолы. Халқымыздың сəлемдесу əдебі ғасырлар бойы қалыптасқан. Адамдардың бір-бірімен амандық сұрасып, сəлемдесуі игі іс болып саналады. Сəлемдесу адамдардың жас ерекшелігіне, жынысына, байланысты əр түрлі болып келеді. Мысалы, үлкен адам мен жасы кіші адамның сəлемдесуі, аттылы мен жаяудың сəлемдесуі, ер мен əйелдің сəлемдесуі, келіндердің ата-енеге сəлем беруі. 

2.Сəлемдесудің көп түрінің бірі – алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ақсақалдарына, белгілі адамдарға əдейі іздеп келіп сəлем беруі. Қазақта «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сəлем береді» деп жөн білетін үлкендердің өзі барып сəлемдесетін де жол бар. Ал келесі түрі – келіндердің сəлем салуы. Сыйлы ата-ене, қайын ағаларына 

кездескенде, көріп қалғанда келіні оларға иіліп сəлем қылады. Келіннің сəлем салуы əдептілік пен сыйлаудың белгісі ретінде қабылданады.

3.Сəлемдесудің тағы бір түрі – құрдас, құрбылас ер кісілердің сəлемдесуі. Олар бір-бірін көре қалғанда қол беріп, ал көптен көріспеген достар құшақтасып, төс қағыстырып сəлемдеседі. Жасы үлкен адаммен сəлемдескенде жасы кішілер жағы аттан, көліктен түсіп барып жəне əрқашан қос қолын беріп амандасады. 

4.Төрге отырғызу – қазақ халқының күнделікті тұрмысында қадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу əдебі. Халқымыздың тіршілігінде төрдің  маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді.

5.Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады.Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады.Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады.Төрге отырғызудың тағы бір түрі – күнделікті тұрмыс та бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздар ды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. «Төрге шықпаған қыз – төркінін кедейлетеді» деген сенім бар. 

 Мәтін мазмұнына лайықты нақыл сөз

1.Сəлемдесу – амандық білісудегі əдеп жолы. Халқымыздың сəлемдесу əдебі ғасырлар бойы қалыптасқан. Адамдардың бір-бірімен амандық сұрасып, сəлемдесуі игі іс болып саналады. Сəлемдесу адамдардың жас ерекшелігіне, жынысына, байланысты əр түрлі болып келеді. Мысалы, үлкен адам мен жасы кіші адамның сəлемдесуі, аттылы мен жаяудың сəлемдесуі, ер мен əйелдің сəлемдесуі, келіндердің ата-енеге сəлем беруі. 

2.Сəлемдесудің көп түрінің бірі – алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ақсақалдарына, белгілі адамдарға əдейі іздеп келіп сəлем беруі. Қазақта «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сəлем береді» деп жөн білетін үлкендердің өзі барып сəлемдесетін де жол бар. Ал келесі түрі – келіндердің сəлем салуы. Сыйлы ата-ене, қайын ағаларына 

кездескенде, көріп қалғанда келіні оларға иіліп сəлем қылады. Келіннің сəлем салуы əдептілік пен сыйлаудың белгісі ретінде қабылданады.

3.Сəлемдесудің тағы бір түрі – құрдас, құрбылас ер кісілердің сəлемдесуі. Олар бір-бірін көре қалғанда қол беріп, ал көптен көріспеген достар құшақтасып, төс қағыстырып сəлемдеседі. Жасы үлкен адаммен сəлемдескенде жасы кішілер жағы аттан, көліктен түсіп барып жəне əрқашан қос қолын беріп амандасады. 

4.Төрге отырғызу – қазақ халқының күнделікті тұрмысында қадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу əдебі. Халқымыздың тіршілігінде төрдің  маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді.

5.Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады.Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады.Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады.Төрге отырғызудың тағы бір түрі – күнделікті тұрмыс та бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздар ды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. «Төрге шықпаған қыз – төркінін кедейлетеді» деген сенім бар. 

Сәлемдесудің кең тараған түрі  

1.Сəлемдесу – амандық білісудегі əдеп жолы. Халқымыздың сəлемдесу əдебі ғасырлар бойы қалыптасқан. Адамдардың бір-бірімен амандық сұрасып, сəлемдесуі игі іс болып саналады. Сəлемдесу адамдардың жас ерекшелігіне, жынысына, байланысты əр түрлі болып келеді. Мысалы, үлкен адам мен жасы кіші адамның сəлемдесуі, аттылы мен жаяудың сəлемдесуі, ер мен əйелдің сəлемдесуі, келіндердің ата-енеге сəлем беруі. 

2.Сəлемдесудің көп түрінің бірі – алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ақсақалдарына, белгілі адамдарға əдейі іздеп келіп сəлем беруі. Қазақта «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сəлем береді» деп жөн білетін үлкендердің өзі барып сəлемдесетін де жол бар. Ал келесі түрі – келіндердің сəлем салуы. Сыйлы ата-ене, қайын ағаларына 

кездескенде, көріп қалғанда келіні оларға иіліп сəлем қылады. Келіннің сəлем салуы əдептілік пен сыйлаудың белгісі ретінде қабылданады.

3.Сəлемдесудің тағы бір түрі – құрдас, құрбылас ер кісілердің сəлемдесуі. Олар бір-бірін көре қалғанда қол беріп, ал көптен көріспеген достар құшақтасып, төс қағыстырып сəлемдеседі. Жасы үлкен адаммен сəлемдескенде жасы кішілер жағы аттан, көліктен түсіп барып жəне əрқашан қос қолын беріп амандасады. 

4.Төрге отырғызу – қазақ халқының күнделікті тұрмысында қадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу əдебі. Халқымыздың тіршілігінде төрдің  маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді.

5.Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады.Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады.Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады.Төрге отырғызудың тағы бір түрі – күнделікті тұрмыс та бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздар ды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. «Төрге шықпаған қыз – төркінін кедейлетеді» деген сенім бар. 

Үлкен кісімен сәлемдескенде жасалатын әрекет

1.Сəлемдесу – амандық білісудегі əдеп жолы. Халқымыздың сəлемдесу əдебі ғасырлар бойы қалыптасқан. Адамдардың бір-бірімен амандық сұрасып, сəлемдесуі игі іс болып саналады. Сəлемдесу адамдардың жас ерекшелігіне, жынысына, байланысты əр түрлі болып келеді. Мысалы, үлкен адам мен жасы кіші адамның сəлемдесуі, аттылы мен жаяудың сəлемдесуі, ер мен əйелдің сəлемдесуі, келіндердің ата-енеге сəлем беруі. 

2.Сəлемдесудің көп түрінің бірі – алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ақсақалдарына, белгілі адамдарға əдейі іздеп келіп сəлем беруі. Қазақта «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сəлем береді» деп жөн білетін үлкендердің өзі барып сəлемдесетін де жол бар. Ал келесі түрі – келіндердің сəлем салуы. Сыйлы ата-ене, қайын ағаларына 

кездескенде, көріп қалғанда келіні оларға иіліп сəлем қылады. Келіннің сəлем салуы əдептілік пен сыйлаудың белгісі ретінде қабылданады.

3.Сəлемдесудің тағы бір түрі – құрдас, құрбылас ер кісілердің сəлемдесуі. Олар бір-бірін көре қалғанда қол беріп, ал көптен көріспеген достар құшақтасып, төс қағыстырып сəлемдеседі. Жасы үлкен адаммен сəлемдескенде жасы кішілер жағы аттан, көліктен түсіп барып жəне əрқашан қос қолын беріп амандасады. 

4.Төрге отырғызу – қазақ халқының күнделікті тұрмысында қадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу əдебі. Халқымыздың тіршілігінде төрдің  маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді.

5.Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады.Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады.Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады.Төрге отырғызудың тағы бір түрі – күнделікті тұрмыс та бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздар ды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. «Төрге шықпаған қыз – төркінін кедейлетеді» деген сенім бар. 

Төрдің маңызы зор екендігінің белгісі 

1.Сəлемдесу – амандық білісудегі əдеп жолы. Халқымыздың сəлемдесу əдебі ғасырлар бойы қалыптасқан. Адамдардың бір-бірімен амандық сұрасып, сəлемдесуі игі іс болып саналады. Сəлемдесу адамдардың жас ерекшелігіне, жынысына, байланысты əр түрлі болып келеді. Мысалы, үлкен адам мен жасы кіші адамның сəлемдесуі, аттылы мен жаяудың сəлемдесуі, ер мен əйелдің сəлемдесуі, келіндердің ата-енеге сəлем беруі. 

2.Сəлемдесудің көп түрінің бірі – алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ақсақалдарына, белгілі адамдарға əдейі іздеп келіп сəлем беруі. Қазақта «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сəлем береді» деп жөн білетін үлкендердің өзі барып сəлемдесетін де жол бар. Ал келесі түрі – келіндердің сəлем салуы. Сыйлы ата-ене, қайын ағаларына 

кездескенде, көріп қалғанда келіні оларға иіліп сəлем қылады. Келіннің сəлем салуы əдептілік пен сыйлаудың белгісі ретінде қабылданады.

3.Сəлемдесудің тағы бір түрі – құрдас, құрбылас ер кісілердің сəлемдесуі. Олар бір-бірін көре қалғанда қол беріп, ал көптен көріспеген достар құшақтасып, төс қағыстырып сəлемдеседі. Жасы үлкен адаммен сəлемдескенде жасы кішілер жағы аттан, көліктен түсіп барып жəне əрқашан қос қолын беріп амандасады. 

4.Төрге отырғызу – қазақ халқының күнделікті тұрмысында қадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу əдебі. Халқымыздың тіршілігінде төрдің  маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді.

5.Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады.Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады.Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады.Төрге отырғызудың тағы бір түрі – күнделікті тұрмыс та бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздар ды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. «Төрге шықпаған қыз – төркінін кедейлетеді» деген сенім бар. 

Төрге қатысты сенім айтылатын бөлім

1.Сəлемдесу – амандық білісудегі əдеп жолы. Халқымыздың сəлемдесу əдебі ғасырлар бойы қалыптасқан. Адамдардың бір-бірімен амандық сұрасып, сəлемдесуі игі іс болып саналады. Сəлемдесу адамдардың жас ерекшелігіне, жынысына, байланысты əр түрлі болып келеді. Мысалы, үлкен адам мен жасы кіші адамның сəлемдесуі, аттылы мен жаяудың сəлемдесуі, ер мен əйелдің сəлемдесуі, келіндердің ата-енеге сəлем беруі. 

2.Сəлемдесудің көп түрінің бірі – алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ақсақалдарына, белгілі адамдарға əдейі іздеп келіп сəлем беруі. Қазақта «алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сəлем береді» деп жөн білетін үлкендердің өзі барып сəлемдесетін де жол бар. Ал келесі түрі – келіндердің сəлем салуы. Сыйлы ата-ене, қайын ағаларына 

кездескенде, көріп қалғанда келіні оларға иіліп сəлем қылады. Келіннің сəлем салуы əдептілік пен сыйлаудың белгісі ретінде қабылданады.

3.Сəлемдесудің тағы бір түрі – құрдас, құрбылас ер кісілердің сəлемдесуі. Олар бір-бірін көре қалғанда қол беріп, ал көптен көріспеген достар құшақтасып, төс қағыстырып сəлемдеседі. Жасы үлкен адаммен сəлемдескенде жасы кішілер жағы аттан, көліктен түсіп барып жəне əрқашан қос қолын беріп амандасады. 

4.Төрге отырғызу – қазақ халқының күнделікті тұрмысында қадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу əдебі. Халқымыздың тіршілігінде төрдің  маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді.

5.Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады.Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады.Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады.Төрге отырғызудың тағы бір түрі – күнделікті тұрмыс та бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздар ды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. «Төрге шықпаған қыз – төркінін кедейлетеді» деген сенім бар. 

Мәтін мазмұнына лайықты сөйлем

1.XIX ғасырдың соңында Еуропа көшелерінде пайда болған электр шамының тарихы кім-кімді де қызықтырмай қоймас. Алғашында қала көшелері мен орталық алаңдарда орнатылған электр шамдары тез арада әрбір үй мен пәтерге көшіп, халық өмірінің айырылмас бөлшегіне айналды. Бұл – адам баласының ойлап тапқан тағы бір ерекше жаңалығы еді. XIX ғасырда кең қолданылған электр шамдардың екі түрін атап кетуге болады: доғалық және қызу шамы. Доғалық шамдар қызу шамдарына қарағанда бұрын пайда болған. Олардың жарықтануы доғалық кернеу деп аталатын өте қызықты үрдіспен сипатталады. 

2.Екі сым өткізгішті үлкен мәнді тоқ көзіне қосып, бір-бірімен біріктіріп, кейін араларын бірнеше миллиметрге ажыратса, өткізгіштердің шеттерінде жарық сәуле пайда болады. Ал екі сымның орнына ұштары ұшталған көмір өзекше қолданылса, жарықтану одан әрі жарық, әдемі болып шығады. Өткізгіштердің арасындағы кернеу неғұрлым жоғары болса, сәулелену соғұрлым жарық болады. Алғаш рет кернеу доғасы үрдісін орыс ғалымы Василий Петров 1803 жылы байқаған болатын.

3.Ал 1810 жылы осындай ғажайып ашылуды ағылшын физигі Деви жасаған. Екеуі де доғалық кернеуді жарықтандыру мақсатында қолдануға болады деген шешімге келген. Бірақ көмір өзекшелері бірнеше минут қана жұмыс істеп, істен шығып отырғандықтан, күнделікті қолданыс үшін тиімсіз еді. Электрод ретінде басқа материал қажет болатын. Доғалық шамдардың тағы бір кемшілігі – электродтар жанып кеткен сайын оларды бір-біріне жақындату керек. Екеуінің арасы белгіленген минимумнан асқан кезде шамның жарықтануы біртексіз болып, жылт-жылт жанып, істен шығып кетуге дейін баратын. Бұл жағдайда қызу шамдары әлдеқайда тиімдірек болған. Олардың құрылысы баршамызға мәлім: жіңішке өткізгіш жіптен өткен электр тоғы оны белгілі бір температураға дейін қыздырады да, жарық сәуле пайда болады. 

4.1820 жылы француз ғалымы Деларю осындай бірінші шам жасап, құрылғының қызу элементі ретінде платина өзекшесін пайдаланған. Осы жағдайдан кейін қызу шамдары жарты ғасырға дейін қолданыс таппаған, себебі, қызу элементі ретінде лайықты сым табылмады. Алғашында көмір өзекшелері ыңғайлы болып көрінді. 1873 жылы орыс электротехнигі Лодыгин өзекшесі роторлық көмірден жасалған шам құрастырып қана қоймай, оны халық назарына ұсынған. Бірақ Лодыгиннің шамдары әлі де ақаулықтарға толы болған. 1878 жылы американдық электротехниктер Сойер мен Манн картон қағазын графит көмірінде күйдіру арқылы кішкентай көмір доға жасаудың тәсілін ойлап тапқан. Бұл  доғаларды шыны қалпақшалардың ішіне қондырғанымен, шам қысқа мерзім ғана жұмыс істейтін. 

5.1879 жылы электр шамдарын жетілдіруге әйгілі американ өнертапқышы Томас Эдисон атсалысқан. Ол шамның ұзақ әрі біртекті жануы үшін өзекше ретінде лайықты материал тауып, қалпақшаның ішінде разрядталған кеңістік тудыру керектігін түсінген. Әр түрлі материалдармен мыңдаған эксперименттер жүргізген. Оның көмекшілері шам жасау процесінде 6000 жуық материал мен химикалық қосылыстарды тексеріп, 100 мың доллар ақша жұмсаған. Алғашында Эдисон қағаз өзекшені көмір өзекшемен алмастырып, көптеген металлдармен эксперименттер жасаған, кейін келе, күйдірілген бамбук талшықтарын қолдана бастады. Сол жылы Эдисон өз үйін, шеберханасын, көршілес жатқан көшелерді жарықтандырып, өзінің электр шамдарын 3 мың адамның назарына ұсынған. Эдисонның шамы жұмыс істеу уақыты мен өндіру тиімділігі бойынша өте ыңғайлы еді. Бірақ бамбук талшықтарынан жасалған өзекшелер қымбатқа түскендіктен, Эдисон мақтаны арнайы тәсілмен өңдеу арқылы өзекшенің тиімді түрін тапқан. Мақтаны ыстық хлор-цинк ерітіндісіне салып, оны бірте-бірте еріткен. Пайда болған ерітіндіні насостың көмегімен қоюландырып, жіңішке түтікше арқылы спирті бар ыдысқа сыққан. Осы процессте ол жіңішке жіпке айналып, барабанға оралған. Пайда болған өзекше хлор-цинк ерітіндісінен айырылып, құрғатылып, v-типті формаларға кесіп, пеште күйдірген. Осыдан кейін өзекшенің үстін көмір ұнтағының жіңішке қабатымен жалатқан. Бұны ұйымдастыру үшін өзекшені жарық бергіш газы бар қалпақшаның ішіне орнатып, одан тоқ көзін өткізген. Өзекшеден тоқ өткендіктен, газ бөлшектеніп, оның үстінде көміртегінің жұқа қабаты түзілген. Осындай қиын операциялардан кейін пайдаға асар өзекше жарық көрген. Электр шамды жасау да оңай іс емес. Эдисон шамының орташа жұмыс істеу уақыты 800-1000 сағатты құрайтын.

Мәтін мазмұнына лайықты тақырып

1.XIX ғасырдың соңында Еуропа көшелерінде пайда болған электр шамының тарихы кім-кімді де қызықтырмай қоймас. Алғашында қала көшелері мен орталық алаңдарда орнатылған электр шамдары тез арада әрбір үй мен пәтерге көшіп, халық өмірінің айырылмас бөлшегіне айналды. Бұл – адам баласының ойлап тапқан тағы бір ерекше жаңалығы еді. XIX ғасырда кең қолданылған электр шамдардың екі түрін атап кетуге болады: доғалық және қызу шамы. Доғалық шамдар қызу шамдарына қарағанда бұрын пайда болған. Олардың жарықтануы доғалық кернеу деп аталатын өте қызықты үрдіспен сипатталады. 

2.Екі сым өткізгішті үлкен мәнді тоқ көзіне қосып, бір-бірімен біріктіріп, кейін араларын бірнеше миллиметрге ажыратса, өткізгіштердің шеттерінде жарық сәуле пайда болады. Ал екі сымның орнына ұштары ұшталған көмір өзекше қолданылса, жарықтану одан әрі жарық, әдемі болып шығады. Өткізгіштердің арасындағы кернеу неғұрлым жоғары болса, сәулелену соғұрлым жарық болады. Алғаш рет кернеу доғасы үрдісін орыс ғалымы Василий Петров 1803 жылы байқаған болатын.

3.Ал 1810 жылы осындай ғажайып ашылуды ағылшын физигі Деви жасаған. Екеуі де доғалық кернеуді жарықтандыру мақсатында қолдануға болады деген шешімге келген. Бірақ көмір өзекшелері бірнеше минут қана жұмыс істеп, істен шығып отырғандықтан, күнделікті қолданыс үшін тиімсіз еді. Электрод ретінде басқа материал қажет болатын. Доғалық шамдардың тағы бір кемшілігі – электродтар жанып кеткен сайын оларды бір-біріне жақындату керек. Екеуінің арасы белгіленген минимумнан асқан кезде шамның жарықтануы біртексіз болып, жылт-жылт жанып, істен шығып кетуге дейін баратын. Бұл жағдайда қызу шамдары әлдеқайда тиімдірек болған. Олардың құрылысы баршамызға мәлім: жіңішке өткізгіш жіптен өткен электр тоғы оны белгілі бір температураға дейін қыздырады да, жарық сәуле пайда болады. 

4.1820 жылы француз ғалымы Деларю осындай бірінші шам жасап, құрылғының қызу элементі ретінде платина өзекшесін пайдаланған. Осы жағдайдан кейін қызу шамдары жарты ғасырға дейін қолданыс таппаған, себебі, қызу элементі ретінде лайықты сым табылмады. Алғашында көмір өзекшелері ыңғайлы болып көрінді. 1873 жылы орыс электротехнигі Лодыгин өзекшесі роторлық көмірден жасалған шам құрастырып қана қоймай, оны халық назарына ұсынған. Бірақ Лодыгиннің шамдары әлі де ақаулықтарға толы болған. 1878 жылы американдық электротехниктер Сойер мен Манн картон қағазын графит көмірінде күйдіру арқылы кішкентай көмір доға жасаудың тәсілін ойлап тапқан. Бұл  доғаларды шыны қалпақшалардың ішіне қондырғанымен, шам қысқа мерзім ғана жұмыс істейтін. 

5.1879 жылы электр шамдарын жетілдіруге әйгілі американ өнертапқышы Томас Эдисон атсалысқан. Ол шамның ұзақ әрі біртекті жануы үшін өзекше ретінде лайықты материал тауып, қалпақшаның ішінде разрядталған кеңістік тудыру керектігін түсінген. Әр түрлі материалдармен мыңдаған эксперименттер жүргізген. Оның көмекшілері шам жасау процесінде 6000 жуық материал мен химикалық қосылыстарды тексеріп, 100 мың доллар ақша жұмсаған. Алғашында Эдисон қағаз өзекшені көмір өзекшемен алмастырып, көптеген металлдармен эксперименттер жасаған, кейін келе, күйдірілген бамбук талшықтарын қолдана бастады. Сол жылы Эдисон өз үйін, шеберханасын, көршілес жатқан көшелерді жарықтандырып, өзінің электр шамдарын 3 мың адамның назарына ұсынған. Эдисонның шамы жұмыс істеу уақыты мен өндіру тиімділігі бойынша өте ыңғайлы еді. Бірақ бамбук талшықтарынан жасалған өзекшелер қымбатқа түскендіктен, Эдисон мақтаны арнайы тәсілмен өңдеу арқылы өзекшенің тиімді түрін тапқан. Мақтаны ыстық хлор-цинк ерітіндісіне салып, оны бірте-бірте еріткен. Пайда болған ерітіндіні насостың көмегімен қоюландырып, жіңішке түтікше арқылы спирті бар ыдысқа сыққан. Осы процессте ол жіңішке жіпке айналып, барабанға оралған. Пайда болған өзекше хлор-цинк ерітіндісінен айырылып, құрғатылып, v-типті формаларға кесіп, пеште күйдірген. Осыдан кейін өзекшенің үстін көмір ұнтағының жіңішке қабатымен жалатқан. Бұны ұйымдастыру үшін өзекшені жарық бергіш газы бар қалпақшаның ішіне орнатып, одан тоқ көзін өткізген. Өзекшеден тоқ өткендіктен, газ бөлшектеніп, оның үстінде көміртегінің жұқа қабаты түзілген. Осындай қиын операциялардан кейін пайдаға асар өзекше жарық көрген. Электр шамды жасау да оңай іс емес. Эдисон шамының орташа жұмыс істеу уақыты 800-1000 сағатты құрайтын.

Сәулелену жоғары болуының себебі

1.XIX ғасырдың соңында Еуропа көшелерінде пайда болған электр шамының тарихы кім-кімді де қызықтырмай қоймас. Алғашында қала көшелері мен орталық алаңдарда орнатылған электр шамдары тез арада әрбір үй мен пәтерге көшіп, халық өмірінің айырылмас бөлшегіне айналды. Бұл – адам баласының ойлап тапқан тағы бір ерекше жаңалығы еді. XIX ғасырда кең қолданылған электр шамдардың екі түрін атап кетуге болады: доғалық және қызу шамы. Доғалық шамдар қызу шамдарына қарағанда бұрын пайда болған. Олардың жарықтануы доғалық кернеу деп аталатын өте қызықты үрдіспен сипатталады. 

2.Екі сым өткізгішті үлкен мәнді тоқ көзіне қосып, бір-бірімен біріктіріп, кейін араларын бірнеше миллиметрге ажыратса, өткізгіштердің шеттерінде жарық сәуле пайда болады. Ал екі сымның орнына ұштары ұшталған көмір өзекше қолданылса, жарықтану одан әрі жарық, әдемі болып шығады. Өткізгіштердің арасындағы кернеу неғұрлым жоғары болса, сәулелену соғұрлым жарық болады. Алғаш рет кернеу доғасы үрдісін орыс ғалымы Василий Петров 1803 жылы байқаған болатын.

3.Ал 1810 жылы осындай ғажайып ашылуды ағылшын физигі Деви жасаған. Екеуі де доғалық кернеуді жарықтандыру мақсатында қолдануға болады деген шешімге келген. Бірақ көмір өзекшелері бірнеше минут қана жұмыс істеп, істен шығып отырғандықтан, күнделікті қолданыс үшін тиімсіз еді. Электрод ретінде басқа материал қажет болатын. Доғалық шамдардың тағы бір кемшілігі – электродтар жанып кеткен сайын оларды бір-біріне жақындату керек. Екеуінің арасы белгіленген минимумнан асқан кезде шамның жарықтануы біртексіз болып, жылт-жылт жанып, істен шығып кетуге дейін баратын. Бұл жағдайда қызу шамдары әлдеқайда тиімдірек болған. Олардың құрылысы баршамызға мәлім: жіңішке өткізгіш жіптен өткен электр тоғы оны белгілі бір температураға дейін қыздырады да, жарық сәуле пайда болады. 

4.1820 жылы француз ғалымы Деларю осындай бірінші шам жасап, құрылғының қызу элементі ретінде платина өзекшесін пайдаланған. Осы жағдайдан кейін қызу шамдары жарты ғасырға дейін қолданыс таппаған, себебі, қызу элементі ретінде лайықты сым табылмады. Алғашында көмір өзекшелері ыңғайлы болып көрінді. 1873 жылы орыс электротехнигі Лодыгин өзекшесі роторлық көмірден жасалған шам құрастырып қана қоймай, оны халық назарына ұсынған. Бірақ Лодыгиннің шамдары әлі де ақаулықтарға толы болған. 1878 жылы американдық электротехниктер Сойер мен Манн картон қағазын графит көмірінде күйдіру арқылы кішкентай көмір доға жасаудың тәсілін ойлап тапқан. Бұл  доғаларды шыны қалпақшалардың ішіне қондырғанымен, шам қысқа мерзім ғана жұмыс істейтін. 

5.1879 жылы электр шамдарын жетілдіруге әйгілі американ өнертапқышы Томас Эдисон атсалысқан. Ол шамның ұзақ әрі біртекті жануы үшін өзекше ретінде лайықты материал тауып, қалпақшаның ішінде разрядталған кеңістік тудыру керектігін түсінген. Әр түрлі материалдармен мыңдаған эксперименттер жүргізген. Оның көмекшілері шам жасау процесінде 6000 жуық материал мен химикалық қосылыстарды тексеріп, 100 мың доллар ақша жұмсаған. Алғашында Эдисон қағаз өзекшені көмір өзекшемен алмастырып, көптеген металлдармен эксперименттер жасаған, кейін келе, күйдірілген бамбук талшықтарын қолдана бастады. Сол жылы Эдисон өз үйін, шеберханасын, көршілес жатқан көшелерді жарықтандырып, өзінің электр шамдарын 3 мың адамның назарына ұсынған. Эдисонның шамы жұмыс істеу уақыты мен өндіру тиімділігі бойынша өте ыңғайлы еді. Бірақ бамбук талшықтарынан жасалған өзекшелер қымбатқа түскендіктен, Эдисон мақтаны арнайы тәсілмен өңдеу арқылы өзекшенің тиімді түрін тапқан. Мақтаны ыстық хлор-цинк ерітіндісіне салып, оны бірте-бірте еріткен. Пайда болған ерітіндіні насостың көмегімен қоюландырып, жіңішке түтікше арқылы спирті бар ыдысқа сыққан. Осы процессте ол жіңішке жіпке айналып, барабанға оралған. Пайда болған өзекше хлор-цинк ерітіндісінен айырылып, құрғатылып, v-типті формаларға кесіп, пеште күйдірген. Осыдан кейін өзекшенің үстін көмір ұнтағының жіңішке қабатымен жалатқан. Бұны ұйымдастыру үшін өзекшені жарық бергіш газы бар қалпақшаның ішіне орнатып, одан тоқ көзін өткізген. Өзекшеден тоқ өткендіктен, газ бөлшектеніп, оның үстінде көміртегінің жұқа қабаты түзілген. Осындай қиын операциялардан кейін пайдаға асар өзекше жарық көрген. Электр шамды жасау да оңай іс емес. Эдисон шамының орташа жұмыс істеу уақыты 800-1000 сағатты құрайтын.

Платина өзекшесін пайдаланған ғалым

1.XIX ғасырдың соңында Еуропа көшелерінде пайда болған электр шамының тарихы кім-кімді де қызықтырмай қоймас. Алғашында қала көшелері мен орталық алаңдарда орнатылған электр шамдары тез арада әрбір үй мен пәтерге көшіп, халық өмірінің айырылмас бөлшегіне айналды. Бұл – адам баласының ойлап тапқан тағы бір ерекше жаңалығы еді. XIX ғасырда кең қолданылған электр шамдардың екі түрін атап кетуге болады: доғалық және қызу шамы. Доғалық шамдар қызу шамдарына қарағанда бұрын пайда болған. Олардың жарықтануы доғалық кернеу деп аталатын өте қызықты үрдіспен сипатталады. 

2.Екі сым өткізгішті үлкен мәнді тоқ көзіне қосып, бір-бірімен біріктіріп, кейін араларын бірнеше миллиметрге ажыратса, өткізгіштердің шеттерінде жарық сәуле пайда болады. Ал екі сымның орнына ұштары ұшталған көмір өзекше қолданылса, жарықтану одан әрі жарық, әдемі болып шығады. Өткізгіштердің арасындағы кернеу неғұрлым жоғары болса, сәулелену соғұрлым жарық болады. Алғаш рет кернеу доғасы үрдісін орыс ғалымы Василий Петров 1803 жылы байқаған болатын.

3.Ал 1810 жылы осындай ғажайып ашылуды ағылшын физигі Деви жасаған. Екеуі де доғалық кернеуді жарықтандыру мақсатында қолдануға болады деген шешімге келген. Бірақ көмір өзекшелері бірнеше минут қана жұмыс істеп, істен шығып отырғандықтан, күнделікті қолданыс үшін тиімсіз еді. Электрод ретінде басқа материал қажет болатын. Доғалық шамдардың тағы бір кемшілігі – электродтар жанып кеткен сайын оларды бір-біріне жақындату керек. Екеуінің арасы белгіленген минимумнан асқан кезде шамның жарықтануы біртексіз болып, жылт-жылт жанып, істен шығып кетуге дейін баратын. Бұл жағдайда қызу шамдары әлдеқайда тиімдірек болған. Олардың құрылысы баршамызға мәлім: жіңішке өткізгіш жіптен өткен электр тоғы оны белгілі бір температураға дейін қыздырады да, жарық сәуле пайда болады. 

4.1820 жылы француз ғалымы Деларю осындай бірінші шам жасап, құрылғының қызу элементі ретінде платина өзекшесін пайдаланған. Осы жағдайдан кейін қызу шамдары жарты ғасырға дейін қолданыс таппаған, себебі, қызу элементі ретінде лайықты сым табылмады. Алғашында көмір өзекшелері ыңғайлы болып көрінді. 1873 жылы орыс электротехнигі Лодыгин өзекшесі роторлық көмірден жасалған шам құрастырып қана қоймай, оны халық назарына ұсынған. Бірақ Лодыгиннің шамдары әлі де ақаулықтарға толы болған. 1878 жылы американдық электротехниктер Сойер мен Манн картон қағазын графит көмірінде күйдіру арқылы кішкентай көмір доға жасаудың тәсілін ойлап тапқан. Бұл  доғаларды шыны қалпақшалардың ішіне қондырғанымен, шам қысқа мерзім ғана жұмыс істейтін. 

5.1879 жылы электр шамдарын жетілдіруге әйгілі американ өнертапқышы Томас Эдисон атсалысқан. Ол шамның ұзақ әрі біртекті жануы үшін өзекше ретінде лайықты материал тауып, қалпақшаның ішінде разрядталған кеңістік тудыру керектігін түсінген. Әр түрлі материалдармен мыңдаған эксперименттер жүргізген. Оның көмекшілері шам жасау процесінде 6000 жуық материал мен химикалық қосылыстарды тексеріп, 100 мың доллар ақша жұмсаған. Алғашында Эдисон қағаз өзекшені көмір өзекшемен алмастырып, көптеген металлдармен эксперименттер жасаған, кейін келе, күйдірілген бамбук талшықтарын қолдана бастады. Сол жылы Эдисон өз үйін, шеберханасын, көршілес жатқан көшелерді жарықтандырып, өзінің электр шамдарын 3 мың адамның назарына ұсынған. Эдисонның шамы жұмыс істеу уақыты мен өндіру тиімділігі бойынша өте ыңғайлы еді. Бірақ бамбук талшықтарынан жасалған өзекшелер қымбатқа түскендіктен, Эдисон мақтаны арнайы тәсілмен өңдеу арқылы өзекшенің тиімді түрін тапқан. Мақтаны ыстық хлор-цинк ерітіндісіне салып, оны бірте-бірте еріткен. Пайда болған ерітіндіні насостың көмегімен қоюландырып, жіңішке түтікше арқылы спирті бар ыдысқа сыққан. Осы процессте ол жіңішке жіпке айналып, барабанға оралған. Пайда болған өзекше хлор-цинк ерітіндісінен айырылып, құрғатылып, v-типті формаларға кесіп, пеште күйдірген. Осыдан кейін өзекшенің үстін көмір ұнтағының жіңішке қабатымен жалатқан. Бұны ұйымдастыру үшін өзекшені жарық бергіш газы бар қалпақшаның ішіне орнатып, одан тоқ көзін өткізген. Өзекшеден тоқ өткендіктен, газ бөлшектеніп, оның үстінде көміртегінің жұқа қабаты түзілген. Осындай қиын операциялардан кейін пайдаға асар өзекше жарық көрген. Электр шамды жасау да оңай іс емес. Эдисон шамының орташа жұмыс істеу уақыты 800-1000 сағатты құрайтын.

Шам жасауға ең көп қаржы жұмсаған ғалым 

1.XIX ғасырдың соңында Еуропа көшелерінде пайда болған электр шамының тарихы кім-кімді де қызықтырмай қоймас. Алғашында қала көшелері мен орталық алаңдарда орнатылған электр шамдары тез арада әрбір үй мен пәтерге көшіп, халық өмірінің айырылмас бөлшегіне айналды. Бұл – адам баласының ойлап тапқан тағы бір ерекше жаңалығы еді. XIX ғасырда кең қолданылған электр шамдардың екі түрін атап кетуге болады: доғалық және қызу шамы. Доғалық шамдар қызу шамдарына қарағанда бұрын пайда болған. Олардың жарықтануы доғалық кернеу деп аталатын өте қызықты үрдіспен сипатталады. 

2.Екі сым өткізгішті үлкен мәнді тоқ көзіне қосып, бір-бірімен біріктіріп, кейін араларын бірнеше миллиметрге ажыратса, өткізгіштердің шеттерінде жарық сәуле пайда болады. Ал екі сымның орнына ұштары ұшталған көмір өзекше қолданылса, жарықтану одан әрі жарық, әдемі болып шығады. Өткізгіштердің арасындағы кернеу неғұрлым жоғары болса, сәулелену соғұрлым жарық болады. Алғаш рет кернеу доғасы үрдісін орыс ғалымы Василий Петров 1803 жылы байқаған болатын.

3.Ал 1810 жылы осындай ғажайып ашылуды ағылшын физигі Деви жасаған. Екеуі де доғалық кернеуді жарықтандыру мақсатында қолдануға болады деген шешімге келген. Бірақ көмір өзекшелері бірнеше минут қана жұмыс істеп, істен шығып отырғандықтан, күнделікті қолданыс үшін тиімсіз еді. Электрод ретінде басқа материал қажет болатын. Доғалық шамдардың тағы бір кемшілігі – электродтар жанып кеткен сайын оларды бір-біріне жақындату керек. Екеуінің арасы белгіленген минимумнан асқан кезде шамның жарықтануы біртексіз болып, жылт-жылт жанып, істен шығып кетуге дейін баратын. Бұл жағдайда қызу шамдары әлдеқайда тиімдірек болған. Олардың құрылысы баршамызға мәлім: жіңішке өткізгіш жіптен өткен электр тоғы оны белгілі бір температураға дейін қыздырады да, жарық сәуле пайда болады. 

4.1820 жылы француз ғалымы Деларю осындай бірінші шам жасап, құрылғының қызу элементі ретінде платина өзекшесін пайдаланған. Осы жағдайдан кейін қызу шамдары жарты ғасырға дейін қолданыс таппаған, себебі, қызу элементі ретінде лайықты сым табылмады. Алғашында көмір өзекшелері ыңғайлы болып көрінді. 1873 жылы орыс электротехнигі Лодыгин өзекшесі роторлық көмірден жасалған шам құрастырып қана қоймай, оны халық назарына ұсынған. Бірақ Лодыгиннің шамдары әлі де ақаулықтарға толы болған. 1878 жылы американдық электротехниктер Сойер мен Манн картон қағазын графит көмірінде күйдіру арқылы кішкентай көмір доға жасаудың тәсілін ойлап тапқан. Бұл  доғаларды шыны қалпақшалардың ішіне қондырғанымен, шам қысқа мерзім ғана жұмыс істейтін. 

5.1879 жылы электр шамдарын жетілдіруге әйгілі американ өнертапқышы Томас Эдисон атсалысқан. Ол шамның ұзақ әрі біртекті жануы үшін өзекше ретінде лайықты материал тауып, қалпақшаның ішінде разрядталған кеңістік тудыру керектігін түсінген. Әр түрлі материалдармен мыңдаған эксперименттер жүргізген. Оның көмекшілері шам жасау процесінде 6000 жуық материал мен химикалық қосылыстарды тексеріп, 100 мың доллар ақша жұмсаған. Алғашында Эдисон қағаз өзекшені көмір өзекшемен алмастырып, көптеген металлдармен эксперименттер жасаған, кейін келе, күйдірілген бамбук талшықтарын қолдана бастады. Сол жылы Эдисон өз үйін, шеберханасын, көршілес жатқан көшелерді жарықтандырып, өзінің электр шамдарын 3 мың адамның назарына ұсынған. Эдисонның шамы жұмыс істеу уақыты мен өндіру тиімділігі бойынша өте ыңғайлы еді. Бірақ бамбук талшықтарынан жасалған өзекшелер қымбатқа түскендіктен, Эдисон мақтаны арнайы тәсілмен өңдеу арқылы өзекшенің тиімді түрін тапқан. Мақтаны ыстық хлор-цинк ерітіндісіне салып, оны бірте-бірте еріткен. Пайда болған ерітіндіні насостың көмегімен қоюландырып, жіңішке түтікше арқылы спирті бар ыдысқа сыққан. Осы процессте ол жіңішке жіпке айналып, барабанға оралған. Пайда болған өзекше хлор-цинк ерітіндісінен айырылып, құрғатылып, v-типті формаларға кесіп, пеште күйдірген. Осыдан кейін өзекшенің үстін көмір ұнтағының жіңішке қабатымен жалатқан. Бұны ұйымдастыру үшін өзекшені жарық бергіш газы бар қалпақшаның ішіне орнатып, одан тоқ көзін өткізген. Өзекшеден тоқ өткендіктен, газ бөлшектеніп, оның үстінде көміртегінің жұқа қабаты түзілген. Осындай қиын операциялардан кейін пайдаға асар өзекше жарық көрген. Электр шамды жасау да оңай іс емес. Эдисон шамының орташа жұмыс істеу уақыты 800-1000 сағатты құрайтын.

Эдисон алғаш рет жарықтандырған орын

1.XIX ғасырдың соңында Еуропа көшелерінде пайда болған электр шамының тарихы кім-кімді де қызықтырмай қоймас. Алғашында қала көшелері мен орталық алаңдарда орнатылған электр шамдары тез арада әрбір үй мен пәтерге көшіп, халық өмірінің айырылмас бөлшегіне айналды. Бұл – адам баласының ойлап тапқан тағы бір ерекше жаңалығы еді. XIX ғасырда кең қолданылған электр шамдардың екі түрін атап кетуге болады: доғалық және қызу шамы. Доғалық шамдар қызу шамдарына қарағанда бұрын пайда болған. Олардың жарықтануы доғалық кернеу деп аталатын өте қызықты үрдіспен сипатталады. 

2.Екі сым өткізгішті үлкен мәнді тоқ көзіне қосып, бір-бірімен біріктіріп, кейін араларын бірнеше миллиметрге ажыратса, өткізгіштердің шеттерінде жарық сәуле пайда болады. Ал екі сымның орнына ұштары ұшталған көмір өзекше қолданылса, жарықтану одан әрі жарық, әдемі болып шығады. Өткізгіштердің арасындағы кернеу неғұрлым жоғары болса, сәулелену соғұрлым жарық болады. Алғаш рет кернеу доғасы үрдісін орыс ғалымы Василий Петров 1803 жылы байқаған болатын.

3.Ал 1810 жылы осындай ғажайып ашылуды ағылшын физигі Деви жасаған. Екеуі де доғалық кернеуді жарықтандыру мақсатында қолдануға болады деген шешімге келген. Бірақ көмір өзекшелері бірнеше минут қана жұмыс істеп, істен шығып отырғандықтан, күнделікті қолданыс үшін тиімсіз еді. Электрод ретінде басқа материал қажет болатын. Доғалық шамдардың тағы бір кемшілігі – электродтар жанып кеткен сайын оларды бір-біріне жақындату керек. Екеуінің арасы белгіленген минимумнан асқан кезде шамның жарықтануы біртексіз болып, жылт-жылт жанып, істен шығып кетуге дейін баратын. Бұл жағдайда қызу шамдары әлдеқайда тиімдірек болған. Олардың құрылысы баршамызға мәлім: жіңішке өткізгіш жіптен өткен электр тоғы оны белгілі бір температураға дейін қыздырады да, жарық сәуле пайда болады. 

4.1820 жылы француз ғалымы Деларю осындай бірінші шам жасап, құрылғының қызу элементі ретінде платина өзекшесін пайдаланған. Осы жағдайдан кейін қызу шамдары жарты ғасырға дейін қолданыс таппаған, себебі, қызу элементі ретінде лайықты сым табылмады. Алғашында көмір өзекшелері ыңғайлы болып көрінді. 1873 жылы орыс электротехнигі Лодыгин өзекшесі роторлық көмірден жасалған шам құрастырып қана қоймай, оны халық назарына ұсынған. Бірақ Лодыгиннің шамдары әлі де ақаулықтарға толы болған. 1878 жылы американдық электротехниктер Сойер мен Манн картон қағазын графит көмірінде күйдіру арқылы кішкентай көмір доға жасаудың тәсілін ойлап тапқан. Бұл  доғаларды шыны қалпақшалардың ішіне қондырғанымен, шам қысқа мерзім ғана жұмыс істейтін. 

5.1879 жылы электр шамдарын жетілдіруге әйгілі американ өнертапқышы Томас Эдисон атсалысқан. Ол шамның ұзақ әрі біртекті жануы үшін өзекше ретінде лайықты материал тауып, қалпақшаның ішінде разрядталған кеңістік тудыру керектігін түсінген. Әр түрлі материалдармен мыңдаған эксперименттер жүргізген. Оның көмекшілері шам жасау процесінде 6000 жуық материал мен химикалық қосылыстарды тексеріп, 100 мың доллар ақша жұмсаған. Алғашында Эдисон қағаз өзекшені көмір өзекшемен алмастырып, көптеген металлдармен эксперименттер жасаған, кейін келе, күйдірілген бамбук талшықтарын қолдана бастады. Сол жылы Эдисон өз үйін, шеберханасын, көршілес жатқан көшелерді жарықтандырып, өзінің электр шамдарын 3 мың адамның назарына ұсынған. Эдисонның шамы жұмыс істеу уақыты мен өндіру тиімділігі бойынша өте ыңғайлы еді. Бірақ бамбук талшықтарынан жасалған өзекшелер қымбатқа түскендіктен, Эдисон мақтаны арнайы тәсілмен өңдеу арқылы өзекшенің тиімді түрін тапқан. Мақтаны ыстық хлор-цинк ерітіндісіне салып, оны бірте-бірте еріткен. Пайда болған ерітіндіні насостың көмегімен қоюландырып, жіңішке түтікше арқылы спирті бар ыдысқа сыққан. Осы процессте ол жіңішке жіпке айналып, барабанға оралған. Пайда болған өзекше хлор-цинк ерітіндісінен айырылып, құрғатылып, v-типті формаларға кесіп, пеште күйдірген. Осыдан кейін өзекшенің үстін көмір ұнтағының жіңішке қабатымен жалатқан. Бұны ұйымдастыру үшін өзекшені жарық бергіш газы бар қалпақшаның ішіне орнатып, одан тоқ көзін өткізген. Өзекшеден тоқ өткендіктен, газ бөлшектеніп, оның үстінде көміртегінің жұқа қабаты түзілген. Осындай қиын операциялардан кейін пайдаға асар өзекше жарық көрген. Электр шамды жасау да оңай іс емес. Эдисон шамының орташа жұмыс істеу уақыты 800-1000 сағатты құрайтын.

Эдисон шамының орташа жұмыс істеуі қанша уақытты құрағанын белгілеңіз 

1.XIX ғасырдың соңында Еуропа көшелерінде пайда болған электр шамының тарихы кім-кімді де қызықтырмай қоймас. Алғашында қала көшелері мен орталық алаңдарда орнатылған электр шамдары тез арада әрбір үй мен пәтерге көшіп, халық өмірінің айырылмас бөлшегіне айналды. Бұл – адам баласының ойлап тапқан тағы бір ерекше жаңалығы еді. XIX ғасырда кең қолданылған электр шамдардың екі түрін атап кетуге болады: доғалық және қызу шамы. Доғалық шамдар қызу шамдарына қарағанда бұрын пайда болған. Олардың жарықтануы доғалық кернеу деп аталатын өте қызықты үрдіспен сипатталады. 

2.Екі сым өткізгішті үлкен мәнді тоқ көзіне қосып, бір-бірімен біріктіріп, кейін араларын бірнеше миллиметрге ажыратса, өткізгіштердің шеттерінде жарық сәуле пайда болады. Ал екі сымның орнына ұштары ұшталған көмір өзекше қолданылса, жарықтану одан әрі жарық, әдемі болып шығады. Өткізгіштердің арасындағы кернеу неғұрлым жоғары болса, сәулелену соғұрлым жарық болады. Алғаш рет кернеу доғасы үрдісін орыс ғалымы Василий Петров 1803 жылы байқаған болатын.

3.Ал 1810 жылы осындай ғажайып ашылуды ағылшын физигі Деви жасаған. Екеуі де доғалық кернеуді жарықтандыру мақсатында қолдануға болады деген шешімге келген. Бірақ көмір өзекшелері бірнеше минут қана жұмыс істеп, істен шығып отырғандықтан, күнделікті қолданыс үшін тиімсіз еді. Электрод ретінде басқа материал қажет болатын. Доғалық шамдардың тағы бір кемшілігі – электродтар жанып кеткен сайын оларды бір-біріне жақындату керек. Екеуінің арасы белгіленген минимумнан асқан кезде шамның жарықтануы біртексіз болып, жылт-жылт жанып, істен шығып кетуге дейін баратын. Бұл жағдайда қызу шамдары әлдеқайда тиімдірек болған. Олардың құрылысы баршамызға мәлім: жіңішке өткізгіш жіптен өткен электр тоғы оны белгілі бір температураға дейін қыздырады да, жарық сәуле пайда болады. 

4.1820 жылы француз ғалымы Деларю осындай бірінші шам жасап, құрылғының қызу элементі ретінде платина өзекшесін пайдаланған. Осы жағдайдан кейін қызу шамдары жарты ғасырға дейін қолданыс таппаған, себебі, қызу элементі ретінде лайықты сым табылмады. Алғашында көмір өзекшелері ыңғайлы болып көрінді. 1873 жылы орыс электротехнигі Лодыгин өзекшесі роторлық көмірден жасалған шам құрастырып қана қоймай, оны халық назарына ұсынған. Бірақ Лодыгиннің шамдары әлі де ақаулықтарға толы болған. 1878 жылы американдық электротехниктер Сойер мен Манн картон қағазын графит көмірінде күйдіру арқылы кішкентай көмір доға жасаудың тәсілін ойлап тапқан. Бұл  доғаларды шыны қалпақшалардың ішіне қондырғанымен, шам қысқа мерзім ғана жұмыс істейтін. 

5.1879 жылы электр шамдарын жетілдіруге әйгілі американ өнертапқышы Томас Эдисон атсалысқан. Ол шамның ұзақ әрі біртекті жануы үшін өзекше ретінде лайықты материал тауып, қалпақшаның ішінде разрядталған кеңістік тудыру керектігін түсінген. Әр түрлі материалдармен мыңдаған эксперименттер жүргізген. Оның көмекшілері шам жасау процесінде 6000 жуық материал мен химикалық қосылыстарды тексеріп, 100 мың доллар ақша жұмсаған. Алғашында Эдисон қағаз өзекшені көмір өзекшемен алмастырып, көптеген металлдармен эксперименттер жасаған, кейін келе, күйдірілген бамбук талшықтарын қолдана бастады. Сол жылы Эдисон өз үйін, шеберханасын, көршілес жатқан көшелерді жарықтандырып, өзінің электр шамдарын 3 мың адамның назарына ұсынған. Эдисонның шамы жұмыс істеу уақыты мен өндіру тиімділігі бойынша өте ыңғайлы еді. Бірақ бамбук талшықтарынан жасалған өзекшелер қымбатқа түскендіктен, Эдисон мақтаны арнайы тәсілмен өңдеу арқылы өзекшенің тиімді түрін тапқан. Мақтаны ыстық хлор-цинк ерітіндісіне салып, оны бірте-бірте еріткен. Пайда болған ерітіндіні насостың көмегімен қоюландырып, жіңішке түтікше арқылы спирті бар ыдысқа сыққан. Осы процессте ол жіңішке жіпке айналып, барабанға оралған. Пайда болған өзекше хлор-цинк ерітіндісінен айырылып, құрғатылып, v-типті формаларға кесіп, пеште күйдірген. Осыдан кейін өзекшенің үстін көмір ұнтағының жіңішке қабатымен жалатқан. Бұны ұйымдастыру үшін өзекшені жарық бергіш газы бар қалпақшаның ішіне орнатып, одан тоқ көзін өткізген. Өзекшеден тоқ өткендіктен, газ бөлшектеніп, оның үстінде көміртегінің жұқа қабаты түзілген. Осындай қиын операциялардан кейін пайдаға асар өзекше жарық көрген. Электр шамды жасау да оңай іс емес. Эдисон шамының орташа жұмыс істеу уақыты 800-1000 сағатты құрайтын.

Мәтін мазмұынын қорытындылайтын даналық ой

1.XIX ғасырдың соңында Еуропа көшелерінде пайда болған электр шамының тарихы кім-кімді де қызықтырмай қоймас. Алғашында қала көшелері мен орталық алаңдарда орнатылған электр шамдары тез арада әрбір үй мен пәтерге көшіп, халық өмірінің айырылмас бөлшегіне айналды. Бұл – адам баласының ойлап тапқан тағы бір ерекше жаңалығы еді. XIX ғасырда кең қолданылған электр шамдардың екі түрін атап кетуге болады: доғалық және қызу шамы. Доғалық шамдар қызу шамдарына қарағанда бұрын пайда болған. Олардың жарықтануы доғалық кернеу деп аталатын өте қызықты үрдіспен сипатталады. 

2.Екі сым өткізгішті үлкен мәнді тоқ көзіне қосып, бір-бірімен біріктіріп, кейін араларын бірнеше миллиметрге ажыратса, өткізгіштердің шеттерінде жарық сәуле пайда болады. Ал екі сымның орнына ұштары ұшталған көмір өзекше қолданылса, жарықтану одан әрі жарық, әдемі болып шығады. Өткізгіштердің арасындағы кернеу неғұрлым жоғары болса, сәулелену соғұрлым жарық болады. Алғаш рет кернеу доғасы үрдісін орыс ғалымы Василий Петров 1803 жылы байқаған болатын.

3.Ал 1810 жылы осындай ғажайып ашылуды ағылшын физигі Деви жасаған. Екеуі де доғалық кернеуді жарықтандыру мақсатында қолдануға болады деген шешімге келген. Бірақ көмір өзекшелері бірнеше минут қана жұмыс істеп, істен шығып отырғандықтан, күнделікті қолданыс үшін тиімсіз еді. Электрод ретінде басқа материал қажет болатын. Доғалық шамдардың тағы бір кемшілігі – электродтар жанып кеткен сайын оларды бір-біріне жақындату керек. Екеуінің арасы белгіленген минимумнан асқан кезде шамның жарықтануы біртексіз болып, жылт-жылт жанып, істен шығып кетуге дейін баратын. Бұл жағдайда қызу шамдары әлдеқайда тиімдірек болған. Олардың құрылысы баршамызға мәлім: жіңішке өткізгіш жіптен өткен электр тоғы оны белгілі бір температураға дейін қыздырады да, жарық сәуле пайда болады. 

4.1820 жылы француз ғалымы Деларю осындай бірінші шам жасап, құрылғының қызу элементі ретінде платина өзекшесін пайдаланған. Осы жағдайдан кейін қызу шамдары жарты ғасырға дейін қолданыс таппаған, себебі, қызу элементі ретінде лайықты сым табылмады. Алғашында көмір өзекшелері ыңғайлы болып көрінді. 1873 жылы орыс электротехнигі Лодыгин өзекшесі роторлық көмірден жасалған шам құрастырып қана қоймай, оны халық назарына ұсынған. Бірақ Лодыгиннің шамдары әлі де ақаулықтарға толы болған. 1878 жылы американдық электротехниктер Сойер мен Манн картон қағазын графит көмірінде күйдіру арқылы кішкентай көмір доға жасаудың тәсілін ойлап тапқан. Бұл  доғаларды шыны қалпақшалардың ішіне қондырғанымен, шам қысқа мерзім ғана жұмыс істейтін. 

5.1879 жылы электр шамдарын жетілдіруге әйгілі американ өнертапқышы Томас Эдисон атсалысқан. Ол шамның ұзақ әрі біртекті жануы үшін өзекше ретінде лайықты материал тауып, қалпақшаның ішінде разрядталған кеңістік тудыру керектігін түсінген. Әр түрлі материалдармен мыңдаған эксперименттер жүргізген. Оның көмекшілері шам жасау процесінде 6000 жуық материал мен химикалық қосылыстарды тексеріп, 100 мың доллар ақша жұмсаған. Алғашында Эдисон қағаз өзекшені көмір өзекшемен алмастырып, көптеген металлдармен эксперименттер жасаған, кейін келе, күйдірілген бамбук талшықтарын қолдана бастады. Сол жылы Эдисон өз үйін, шеберханасын, көршілес жатқан көшелерді жарықтандырып, өзінің электр шамдарын 3 мың адамның назарына ұсынған. Эдисонның шамы жұмыс істеу уақыты мен өндіру тиімділігі бойынша өте ыңғайлы еді. Бірақ бамбук талшықтарынан жасалған өзекшелер қымбатқа түскендіктен, Эдисон мақтаны арнайы тәсілмен өңдеу арқылы өзекшенің тиімді түрін тапқан. Мақтаны ыстық хлор-цинк ерітіндісіне салып, оны бірте-бірте еріткен. Пайда болған ерітіндіні насостың көмегімен қоюландырып, жіңішке түтікше арқылы спирті бар ыдысқа сыққан. Осы процессте ол жіңішке жіпке айналып, барабанға оралған. Пайда болған өзекше хлор-цинк ерітіндісінен айырылып, құрғатылып, v-типті формаларға кесіп, пеште күйдірген. Осыдан кейін өзекшенің үстін көмір ұнтағының жіңішке қабатымен жалатқан. Бұны ұйымдастыру үшін өзекшені жарық бергіш газы бар қалпақшаның ішіне орнатып, одан тоқ көзін өткізген. Өзекшеден тоқ өткендіктен, газ бөлшектеніп, оның үстінде көміртегінің жұқа қабаты түзілген. Осындай қиын операциялардан кейін пайдаға асар өзекше жарық көрген. Электр шамды жасау да оңай іс емес. Эдисон шамының орташа жұмыс істеу уақыты 800-1000 сағатты құрайтын.

Өзекшенің тиімді түрін тапқан ғалым  

Тымақ - ерлердің қысқы бас киімі. Оны аңның, малдың терісінен тігеді. Тымақтың мынадай түрлері болады: түлкі тымақ, елтірі тымақ, сеңсең тымақ, пұшпақ тымақ. Бұрын қазақ елі қай жүздің, қай рудың адамы екенін тымағына қарап та таныған, яғни арғын, жалайыр мен найман тымағы немесе Торғай, Семей тымағы деген үлгілері болған.

Тымақ - биік төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, желке, жотаны жауып тұратын артқы етегі бар жылы бас киім. Сыртын берік, қымбат маталармен тыстайды. Екі құлағына ызбалы бау тағады. Етегін төбеге қайырып қою үшін, тымақтың артқы жағына тобылғыдан немесе берік ағаштан тиек (құрысқақ) жасап қадайды.

"Ескілік" деген өлеңінде данышпан Абай былай деп жырлаған:
Күләпара бастырған, пұшпақ тымақ,
Ішкі бауын өткізген тесік құлақ.
Тобылғыдан кесіп ап, жіппен қадап,
Артын белге қыстырған бар құрысқақ.

Тымақ - қасиетті бас киім. Оны айырбастауға болмайды, оған аяқ тигізбейді. Жақсы кісілердің тымағы атадан балаға мұра ретінде қалып отырған. Бұрынғы кезде қазақтар шала туған баланы неше күні кем болса, сонша күн тымаққа салып, кереге басына іліп қоятын болған. Бұл - тымақтың қадірі мен қасиетін бейнелейтін көрініс.

Тымақтың құрылымына жататын атау

Тымақ - ерлердің қысқы бас киімі. Оны аңның, малдың терісінен тігеді. Тымақтың мынадай түрлері болады: түлкі тымақ, елтірі тымақ, сеңсең тымақ, пұшпақ тымақ. Бұрын қазақ елі қай жүздің, қай рудың адамы екенін тымағына қарап та таныған, яғни арғын, жалайыр мен найман тымағы немесе Торғай, Семей тымағы деген үлгілері болған.

Тымақ - биік төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, желке, жотаны жауып тұратын артқы етегі бар жылы бас киім. Сыртын берік, қымбат маталармен тыстайды. Екі құлағына ызбалы бау тағады. Етегін төбеге қайырып қою үшін, тымақтың артқы жағына тобылғыдан немесе берік ағаштан тиек (құрысқақ) жасап қадайды.

"Ескілік" деген өлеңінде данышпан Абай былай деп жырлаған:
Күләпара бастырған, пұшпақ тымақ,
Ішкі бауын өткізген тесік құлақ.
Тобылғыдан кесіп ап, жіппен қадап,
Артын белге қыстырған бар құрысқақ.

Тымақ - қасиетті бас киім. Оны айырбастауға болмайды, оған аяқ тигізбейді. Жақсы кісілердің тымағы атадан балаға мұра ретінде қалып отырған. Бұрынғы кезде қазақтар шала туған баланы неше күні кем болса, сонша күн тымаққа салып, кереге басына іліп қоятын болған. Бұл - тымақтың қадірі мен қасиетін бейнелейтін көрініс.

Тымаққа қатысты айтылған ырым  

Хакім Абайдың ғылымның, білім мен өнердің үш қайнар бұлағынан сусындап, азамат, ақын, ойшыл есебінде қалыптасқаны баршаға мәлім. Ең әуелі – қазақ халқының сан ғасырлар бойында қалыптасқан рухани әлемі, екінші – шығыстық бай мәдениеті, үшінші – орыстың, орыс арқылы келген батыстың білім-ғылымы, ой-өрісі. Әсіресе, Абайға шығыс ғұламаларының ықпалы ерекше болғаны аян. 

Өзінің 14 жасында жазған бір шумақ өлеңінде щығыстың ғұламаларының атын атап, олардан медет сұрауы тегін емес. Шығыс мәдениетінің алтын дәуірінде шыққан өшпес жұлдыздары Әбілхасым Фердауси, Низами Ганжеви, Хожа Хафиз, Омар Хаями, Абірахман Жами, Әлішер Науаи, Физули, Сағдилар өз заманының рухани басалқасы, батагөйі, рухани әлемнің қайнар бұлағы болғаны анық. Батыстың Шекспир, Гете, Байрон, Монтескье, Шиллер, орыстың Пушкин, Лермонтов сияқты ақындары мен философтары шығыс жұлдыздарының ықпалын бойларына сіңіріп, шығармалар жазғаны белгілі. Гетенің «шығыстың жеті ақыны бар, олардың ең нашары менен артық жазады» дегені бар. Ал Аристотельді гректердің өзі Әл-Фараби арқылы ғана танып білген.

 Жердің күнді айналуын Коперниктен 500 жыл бұрын Бируни айтқан. Математика, алгебра, астрономия Орта Азияда өріс алып дамығаны белгілі. Ибн-Синаның медициналық канондарын бүкіл әлем мойындаған. Дәлдік ғылымдардың бастауында тұрған әл-Хорезми, әл-Фараби, әл-Бируни, ибн-Сина, ат-Туси, Ұлықбек сынды Тұран ойшылдарының қағидаттары күні бүгінге дейін маңызын жоғалтқан жоқ.

Абай сусындаған шығыс ғұламалары

Хакім Абайдың ғылымның, білім мен өнердің үш қайнар бұлағынан сусындап, азамат, ақын, ойшыл есебінде қалыптасқаны баршаға мәлім. Ең әуелі – қазақ халқының сан ғасырлар бойында қалыптасқан рухани әлемі, екінші – шығыстық бай мәдениеті, үшінші – орыстың, орыс арқылы келген батыстың білім-ғылымы, ой-өрісі. Әсіресе, Абайға шығыс ғұламаларының ықпалы ерекше болғаны аян. 

Өзінің 14 жасында жазған бір шумақ өлеңінде щығыстың ғұламаларының атын атап, олардан медет сұрауы тегін емес. Шығыс мәдениетінің алтын дәуірінде шыққан өшпес жұлдыздары Әбілхасым Фердауси, Низами Ганжеви, Хожа Хафиз, Омар Хаями, Абірахман Жами, Әлішер Науаи, Физули, Сағдилар өз заманының рухани басалқасы, батагөйі, рухани әлемнің қайнар бұлағы болғаны анық. Батыстың Шекспир, Гете, Байрон, Монтескье, Шиллер, орыстың Пушкин, Лермонтов сияқты ақындары мен философтары шығыс жұлдыздарының ықпалын бойларына сіңіріп, шығармалар жазғаны белгілі. Гетенің «шығыстың жеті ақыны бар, олардың ең нашары менен артық жазады» дегені бар. Ал Аристотельді гректердің өзі Әл-Фараби арқылы ғана танып білген.

 Жердің күнді айналуын Коперниктен 500 жыл бұрын Бируни айтқан. Математика, алгебра, астрономия Орта Азияда өріс алып дамығаны белгілі. Ибн-Синаның медициналық канондарын бүкіл әлем мойындаған. Дәлдік ғылымдардың бастауында тұрған әл-Хорезми, әл-Фараби, әл-Бируни, ибн-Сина, ат-Туси, Ұлықбек сынды Тұран ойшылдарының қағидаттары күні бүгінге дейін маңызын жоғалтқан жоқ.

Шығыс ақындары туралы құнды пікірін білдірген ғұлама 

Хакім Абайдың ғылымның, білім мен өнердің үш қайнар бұлағынан сусындап, азамат, ақын, ойшыл есебінде қалыптасқаны баршаға мәлім. Ең әуелі – қазақ халқының сан ғасырлар бойында қалыптасқан рухани әлемі, екінші – шығыстық бай мәдениеті, үшінші – орыстың, орыс арқылы келген батыстың білім-ғылымы, ой-өрісі. Әсіресе, Абайға шығыс ғұламаларының ықпалы ерекше болғаны аян. 

Өзінің 14 жасында жазған бір шумақ өлеңінде щығыстың ғұламаларының атын атап, олардан медет сұрауы тегін емес. Шығыс мәдениетінің алтын дәуірінде шыққан өшпес жұлдыздары Әбілхасым Фердауси, Низами Ганжеви, Хожа Хафиз, Омар Хаями, Абірахман Жами, Әлішер Науаи, Физули, Сағдилар өз заманының рухани басалқасы, батагөйі, рухани әлемнің қайнар бұлағы болғаны анық. Батыстың Шекспир, Гете, Байрон, Монтескье, Шиллер, орыстың Пушкин, Лермонтов сияқты ақындары мен философтары шығыс жұлдыздарының ықпалын бойларына сіңіріп, шығармалар жазғаны белгілі. Гетенің «шығыстың жеті ақыны бар, олардың ең нашары менен артық жазады» дегені бар. Ал Аристотельді гректердің өзі Әл-Фараби арқылы ғана танып білген.

 Жердің күнді айналуын Коперниктен 500 жыл бұрын Бируни айтқан. Математика, алгебра, астрономия Орта Азияда өріс алып дамығаны белгілі. Ибн-Синаның медициналық канондарын бүкіл әлем мойындаған. Дәлдік ғылымдардың бастауында тұрған әл-Хорезми, әл-Фараби, әл-Бируни, ибн-Сина, ат-Туси, Ұлықбек сынды Тұран ойшылдарының қағидаттары күні бүгінге дейін маңызын жоғалтқан жоқ.

Мәтін мазмұнын қорытындылайтын даналық ой 

Хакім Абайдың ғылымның, білім мен өнердің үш қайнар бұлағынан сусындап, азамат, ақын, ойшыл есебінде қалыптасқаны баршаға мәлім. Ең әуелі – қазақ халқының сан ғасырлар бойында қалыптасқан рухани әлемі, екінші – шығыстық бай мәдениеті, үшінші – орыстың, орыс арқылы келген батыстың білім-ғылымы, ой-өрісі. Әсіресе, Абайға шығыс ғұламаларының ықпалы ерекше болғаны аян. 

Өзінің 14 жасында жазған бір шумақ өлеңінде щығыстың ғұламаларының атын атап, олардан медет сұрауы тегін емес. Шығыс мәдениетінің алтын дәуірінде шыққан өшпес жұлдыздары Әбілхасым Фердауси, Низами Ганжеви, Хожа Хафиз, Омар Хаями, Абірахман Жами, Әлішер Науаи, Физули, Сағдилар өз заманының рухани басалқасы, батагөйі, рухани әлемнің қайнар бұлағы болғаны анық. Батыстың Шекспир, Гете, Байрон, Монтескье, Шиллер, орыстың Пушкин, Лермонтов сияқты ақындары мен философтары шығыс жұлдыздарының ықпалын бойларына сіңіріп, шығармалар жазғаны белгілі. Гетенің «шығыстың жеті ақыны бар, олардың ең нашары менен артық жазады» дегені бар. Ал Аристотельді гректердің өзі Әл-Фараби арқылы ғана танып білген.

 Жердің күнді айналуын Коперниктен 500 жыл бұрын Бируни айтқан. Математика, алгебра, астрономия Орта Азияда өріс алып дамығаны белгілі. Ибн-Синаның медициналық канондарын бүкіл әлем мойындаған. Дәлдік ғылымдардың бастауында тұрған әл-Хорезми, әл-Фараби, әл-Бируни, ибн-Сина, ат-Туси, Ұлықбек сынды Тұран ойшылдарының қағидаттары күні бүгінге дейін маңызын жоғалтқан жоқ.

Мәтін мазмұнына лайықты тақырып 

Жігіт қуу - барлығы 10-20 адам қатысатын жігіттердің ат ойыны. Əркім өз атымен қатысады. Жиналғандар екі топқа бөлінеді. Ойын жүргізуші арасы 1-2 шақырымдай жерден екі көмбе белгілейді. Көмбенің біреуіне таяқ шаншып, оның басына тұмақ кигізеді, екінші көмбеде өзі тұрады. Екі топтан екі адамды шақырып біреуіне қолына белбеу немесе орамал береді. Ойын жүргізушінің белгісі бойынша ойыншылар екінші көмбеге қарай шаба жөнеледі. Белбеу алған ойыншы екіншісін көмбеге қуып жетіп ұруы керек те, көмбеге жеткен соң белбеуді тұмақтың үстіне тастап, қайта қашады. Екінші ойыншы белбеуді алып, қарсыласын көмбеге жеткенше қуып жетіп ұруы керек. Енді ойынға келесі екі атты адам шақырылып, олар да соны істейді. Қай топтың ойыншысы қарсыласын көп ұстаса сол топ жеңген болып есептеледі. («Қазақтар» анықтамалығынан)

Екі көмбе арасындағы қашықтық 

Йеллоустон ұлттық саябағы Миссури өзенінің оң жақ саласы Йеллоустон өзенінің жоғары ағысындағы теңіз деңгейінен 2200 — 2500 м биіктікте жанартаулық үстіртті алқапты алып жатыр. Оның біраз жері жартасты тау жоталарын да қамтиды. Саябаққа қара обсидиан (жанартаулық шыны) тау жыныстарынан құралған тік жартастар мен құздар, Йеллоустон мен Джексон көлдері, саябақтың ең биік шыңы – Электрик (3350 м) ерекше көрік беріп тұрады. Жанартаулық жыныстардың астында тасқа айналған орман – Спесимен тау жотасы да орналасқан. Йеллоустон ұттық саябағының жері қалың қылқан жапырақты орман болып келеді

Йеллоустон ұлттық саябағының орналасу жері

Жігіт қуу - барлығы 10-20 адам қатысатын жігіттердің ат ойыны. Əркім өз атымен қатысады. Жиналғандар екі топқа бөлінеді. Ойын жүргізуші арасы 1-2 шақырымдай жерден екі көмбе белгілейді. Көмбенің біреуіне таяқ шаншып, оның басына тұмақ кигізеді, екінші көмбеде өзі тұрады. Екі топтан екі адамды шақырып біреуіне қолына белбеу немесе орамал береді. Ойын жүргізушінің белгісі бойынша ойыншылар екінші көмбеге қарай шаба жөнеледі. Белбеу алған ойыншы екіншісін көмбеге қуып жетіп ұруы керек те, көмбеге жеткен соң белбеуді тұмақтың үстіне тастап, қайта қашады. Екінші ойыншы белбеуді алып, қарсыласын көмбеге жеткенше қуып жетіп ұруы керек. Енді ойынға келесі екі атты адам шақырылып, олар да соны істейді. Қай топтың ойыншысы қарсыласын көп ұстаса сол топ жеңген болып есептеледі. («Қазақтар» анықтамалығынан)

Белбеу алған ойыншының әрекеті   

Жігіт қуу - барлығы 10-20 адам қатысатын жігіттердің ат ойыны. Əркім өз атымен қатысады. Жиналғандар екі топқа бөлінеді. Ойын жүргізуші арасы 1-2 шақырымдай жерден екі көмбе белгілейді. Көмбенің біреуіне таяқ шаншып, оның басына тұмақ кигізеді, екінші көмбеде өзі тұрады. Екі топтан екі адамды шақырып біреуіне қолына белбеу немесе орамал береді. Ойын жүргізушінің белгісі бойынша ойыншылар екінші көмбеге қарай шаба жөнеледі. Белбеу алған ойыншы екіншісін көмбеге қуып жетіп ұруы керек те, көмбеге жеткен соң белбеуді тұмақтың үстіне тастап, қайта қашады. Екінші ойыншы белбеуді алып, қарсыласын көмбеге жеткенше қуып жетіп ұруы керек. Енді ойынға келесі екі атты адам шақырылып, олар да соны істейді. Қай топтың ойыншысы қарсыласын көп ұстаса сол топ жеңген болып есептеледі. («Қазақтар» анықтамалығынан)

Белбеу алған ойыншының әрекеті