Font size
Worksheetsлексикология
Total questions: 100
Worksheet time: 50mins
Лексикологияның ең басты зерттеу нысаны?
сөз тіркесі
сөз
фонема
сөйлем
мәтін
Лексикологияның қарастыратын мәселесі?
сөздердің жасалуы
сөйлемнің түрлері
сөздердің тіркесуі
сөздердің байланысу тәсілдері
сөз және ұғым, мағына және сөздік
Сөз мағынасын зерттейтін сала?
Ономастика
Лексикология
Семасиология
Лексикография
Этимология
Сөздердің шығу төркінін, оның ең алғашқы мағынасын анықтайтын сала?
Этимология
Фонетика
Семасиология
Фразеология
Топонимика
Лексикография, этимология, фразеология, ономасиология, семасиология тіл білімі саласы тармақтары:
Морфология
Синтаксис
Грамматика
Лексикология
Стилистика
Қазақ тілінің лексикологиясы қарастырады:
Сөз формаларын
Сөз және оның мағынасын
Дыбыстық өзгерістерді
Синтаксистік өзгерістерді
Морфологиялық тәсілдерді
Тарихи лексикологияның зерттеу нысаны:
Тұрақты тіркестерді
Сөздердің мағыналық құрылымын
Сөздердің қалыптыасуына, өзгеруі мен дамуына қатысты тарихи заңдылықтар
Тілдегі жалқы есімдерді
Сөздердің жасалуы мен құрылымын
Лексика сөзіне балама сөз:
Сөздік қор
Сөзжасам
Сөз пішін
Сөз тұлғасы
Сөздік құрам
Лексикология байланысатын тіл білімі саласы:
Термин сөздер, кәсіби сөздер
Диалектология, фразеология
Фонетика
Сөз формалары, сөздің жасалуы
Ономастика, антропонимика
Қазақ лексикологиясы зерттеле бастады:
1940-1950
1980-1990
1920-1930
1910-1920
1930-1340
Жеке лексикология қарастыратын нысан:
Лексикология мәселелерін зерттейді
Бір ғана тілдің лексикасы мен оның ерекшеліктерін зерттейді
Сөздік қор мен сөздік құрамды зерттейді
Лексикалық және грамматикалық мағыналардың арақатынасын зерттейді
Тура және ауыспалы мағыналарды зерттейді
Лексикологияның салалары:
Ономасиология
Синтаксис
Грамматика
Сөзжасам
Морфология
Лексикология сөзі шыққан тіл:
Латын сөзі - сөздік туралы ілім
Ағылшын сөзі - сөздік қор туралы ілім
Грек сөзі "lexis" - "сөз" және "logos" - "ілім"
Неміс сөзі - сөз жасау тәсілдері
Француз сөзі - сөз тіркестері туралы ілім
Лексикология саласы:
Сөзжасам
Грамматика
Синтаксис
Ономасиология
Морфология
Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы зерттейді:
Қазақ тілінің дыбыстық жүйесін
Қазақ тілінің синтаксисін
Қазақ тілінің пунктуациясын
Қазақ тілінің сөзжасамын
Қазақ тілінің сөздік құрамы
Сөздердің мағыналық құрылымын зерттейді:
Лексикография
Фразеология
Семасиология
Ономастика
Этимология
Тарихи лексикология қарастырады:
Сөздердің шығу төркінін
Сөздердің жасалу жолдарын
Сөздердің құрылымын
Сөздердің мағынасын
Сөздердің байланысу тәсілдерін
Ұғым
Сөз байланысы
Сөздік құрылым
Лексикалық бірлік
Логикалық категория
Сөзқолданыс
Сөз:
Сөйлемнің құрылымы
Логикалық категория
Морфемалардың жиынтығы
Синтаксистік бірлік
Лингвистикалық категория
Сөздің ішкі семантикалық байланысы тұрады
Жалпыхалықтық сипатынан
Тіркес тиянақтылығы
Мағына тұтастығы
Мағынасы мен ұғымның арақатынасы
Сөздердегі бөлшектерден
Этимология қарастырады:
Сөздің мағыналық тұтастығын
Сөздің формаларын
Сөздің шығу төркінін
Сөздің мағынасын
Сөздің жасалу жолдарын
Жалпы лексикологияның зерттеу объектісі:
Тұрақты тіркестерді қарастырады
Тілдегі лексикологияға қатысты барлық мәселелерді
Сөздердің мағыналық құрылымын
Жекелеген лексикология мәселелері
Тілдегі жалқы есімдерді қарастырады
Кісі есімдерін зерттейтін сала:
Антропонимика
Этимология
Топонимика
Семасиология
Лексикография
Географиялық атауларды қарастыратын сала:
Этимология
Семасиология
Антропонимика
Топонимика
Лексикография
Семасиологияның зерттейтін нысаны:
Сөз тарихы
Сөз байланысы
Сөз формалары
Сөз құрамы
Сөз мағынасының түрлері
Лексикография:
Тұрақты тіркестердің қолданысы
Актив және пассив қабаттардағы сөздер
Сөздік жасаумен және оның теориясымен шұғылданатын тіл білімінің саласы
Тіліміздегі жаңа сөздердің жиынтығы
Сөз мағынасы және оның түрлері
Сөз :
Фонетикалық құбылыс
Морфологиялық тәсіл
Лексикалық бірлік
Синтаксистік байланыс
Грамматикалық құрылым
Төмендегі белгілер сөзге тән:
Қосымшаларды байланыстыруы
Тұрақты тіркестерді байланыстыруы
Даяр қалпында жұмсалмауы
Мағынасының болмауы
Заттар мен құбылыстарға атау болатындығы
Толық мағынаға ие болып тұрған сөз:
Өркениет
Соң
Деп
Шақты
Кейін
Төмендегі сөйлемде ҚОЛ сөзі тура мағынада жұмсалған:
Сөздеріңе қарағанда қолдарың бос көрінеді
Директордың орнына оның оң қолы келді
Сендер болсаңдар мынау,осындайда дұрыстап қол ұшын да бермейсіңдер
Жауап беруге талпынып қолын көтерді
Алыстан самсаған қол көрінді
Лексикалық мағынасы бар сөз:
Өйткені
Адамгершілік
Дейін
Сол себепті
Кейін
Грамматикалық мағынаға ғана ие сөз:
Жайна
Ойыншық
Мәдениет
Мен ,бен ,пен
Қызыл
Ауыспалы мағынадағы сөз:
Адамның есімі
Адамның беті
Есіктің тұтқасы
Қораның есігі
Өмірдің тұтқасы
Тура мағыналы сөз:
Раушан гүлі
Сезімнің гүлі
Махаббат гүлі
Көңілімнің гүлі
Өмірдің гүлі
Ғалым Ғ.Қалиев пен Ә.Болғанбаев сөздерді шығу тегіне байланысты:лексикалық мағына түрлеріне жіктеген:
Түпкі мағына,туынды мағына
Абстрактылы,конкретті мағына
Еркін мағына,фразеологиялық байлаулы мағына
Атауыштық мағына ,ауыс мағына
Туынды мағына,контекстік мағына
Ғалым Ғ.Қалиев пен Ә.Болғанбаев сөздерді тіркесу сипатына байланысты лексикалық мағына түрлеріне жіктеген:
Еркін мағына,фразеологиялық байлаулы мағына
Атауыштық мағына,ауыс мағына
абстрактылы,конкретті мағына
Түпкі мағына,туынды мағына
Туынды мағына,контекстік мағына
Ғалым Ғ.Қалиев пен Ә.Боланбаев сөздерді стилистикалық қызметіне байланысты лексикалық мағына түрлеріне жіктеген:
Туынды мағына,контекстік мағына
Бейтарап мағына,бейнелі мағына
Атауыштық мағына,тура мағына
Түпкі мағына,туынды мағына
Абстрактылы,конкретті мағына
Cөз мағынасының кеңеюі дегеніміз:
Сөздердің бір мағынада қолданылуы
Сөз мағыналарының қарама-қарсы мінде жұмсалуы
Сөздің кейбір мағынасының қолданастан шығып қалуы
Сөздің тұлғасын өзгертпей-ақ бұрыннан белгілі мағынасының үстіне жаңа қосымша мағыналарға ие болуы
Сөз мағынасының тарылуы дегеніміз:
Тарихи,қоғамдық,әлеуметтік жағдайларға байланысты сөздің кейбір мағынасының қолданыстан шығып қалуы
Сөз мағыналарының мәндес жұмсалуы
Сөздердің көп мағынада қолданылуы
Сөз мағыналарының қарсы мәндес жұмсалуы
Сөздің бұрынғы мағынасының үстіне жаңа қосымша мағынаға ие болу
Толық мағыналы сөз:
Соң
Дейін
Рақым
Ғой
Шейін
Ауыспалы мағынада берілген сөз:
Жігіттің иығында аузы торлаған қоржын
Шілтерлі кестені торлап тоқыпты
Торлама кестең әдемі-ақ екен
Жігітті ой торлап ұйқысы шайдай ашылды
Торлама қауынның ғажап иісі аңқиды
Тура мағынадағы сөз:
Үлбіреп тозығы жеткен мата түкке жарамады
Ер адам әйелін үлбіретіп ұстағаны жөн
Ол бұл жолы үлбіреген қыз алыпты
Үлбірейді гүл алаңы
Ақша беті үлбіреп тұр
Мағынасы бар сөздер:
Еді
Ғой
Және
Шабыт
Екен
Ауыспалы мағынада қолданылып тұрған сөз:
Малдың тұяғы
Ақ көйлек
Таудың етегі
Шашты өру
Адамның көзі
Ауыспалы мағыналы сөз:
Адамның құлағы
Есіктің тұтқасы
Адамның құлағы
Құстың құйрығы
Дүниенің кілті
Ауыспалы мағынада жұмсалған сөз:
Үйдің жаны
Өмірдің баспалдағы
Жылқының аяғы
Адамның беті
Құстың қанаты
Төмендегі тіркесте ҰШУ сөзі тура мағынада берілген:
Ұшақпен ұшу
Иманы ұшу
Мұрттай ұшу
Оққа ұшу
Зәресі ұшу
Тіркесте ҚАТУ сөзі тура мағынада:
Түн қату
Су қату
Басы қату
Қабағы қату
Ішегі қату
САЛУ сөзі тура мағынада көрсетілген:
Құлақ салу
Дүние салу
Кісі салу
Сурет салу
Көз салу
Төмендегі тіркесте ҚАҒУ сөзі тура мағынада жұмсалған:
Ым қағу
Шеге қағу
Бебеу қағу
Зар қағу
Қутың қағу
Ғалым І. Кеңесбаев сөз мағынасын жіктеген:
Номинативті мағына, синтаксистік шартты мағына.
Жанама мағына.
Тура мағына, ауыспалы мағына
Фразеологиялық байлаулы мағына, еркін мағына.
Атауыштық мағына, ауыспалы мағына.
Сөйлемдерде ауыспалы мағына метафора арқылы берілген:
Жастықтың оты жалындап, Жас жүректе жанған шақ
Қазан піскенше бәрі машина көруге кетті
Алды-артында қара жоқ.
Енді барлық көз Байжанға қарады.
Асылымнан қалған жалғыз тұяқ – осы
Сөйлемдерде ауыспалы мағынадағы метонимия:
Қазан піскенше бәрі машина көруге кетті.
Сөзінің астарын ол түсінбегендей кейіп танытты.
Барлық оқушы түгел келіпті.
Анау үйдің құдасы келіп жатыр.
Орманда адасып қалып, оларды таба алмады.
Төмендегі сөйлемдердегі синекдоха:
Ол ақшасын қолма-қол санап берді.
Алды-артына қарамай кетіп қалды.
Жастықтың оты жалындап, Жас жүректе жанған шақ.
Асылымнан қалған жалғыз тұяқ – осы
Бұл әңгімені ол түсінбегендей кейіп танытты.
Көп мағыналы сөз:
Асан арамен ағаш аралады
Бүктелген қағазды жазып қойды.
Сыйлы қонаққа малдың басы тартылады.
Алтау ала болса ауыздағы кетеді.
Агроном жұмыс басына келді.
Сөздің материалдық жағы:
Сөйлем.
Дыбыс.
Мәтін.
Сөз тіркесі.
Мағына.
Ауыспалы мағынада қолданылып тұрған сөз:
Елiктiң көзi
Ағаштың жапырағы.
Сөздiң басы.
Пештiң мұржасы
Бөлменiң терезесi.
Метафора қолданылу сипатына қарай:
Ұлттық
Тілдік емес
Халықтық.
Халықаралық
Поэтикалық
Метафора сөзінің мағынасы:
Аудару
Араластыру
Ауыстыру
Айқындау
Анықтау
Метонимия сөзі:
Мәселенiң түйiнi.
Мағынасын өзгерту.
Түпкі мағына.
Алмастырып атау.
Туынды мағына.
Көркем шығармада кездесетін метафора түрі:
Стильдік метафора
Ауыспалы метафора.
Узуальды метафора
Тілдік метафора.
Прозалық метафора
Жақындығы бар екі нәрсенің атын ауыстыру, бірінің орнына бірін айту:
Синекдоха
Метонимия
Метафора
Троптың бірі.
Антоним
Метонимияның тілдік табиғатын зерттеген ғалым:
Б.Сағындықұлы.
Л. Нұржекеева.
Б. Қалиев
Н. Сауранбаев.
М. Белбаева.
Метонимия
Өзеннiң басында жайлау бар екен
Сағаттың тілі тоқтап қалды.
Бұлақтың көзiн аршыдық
Ошақтың басында әжелер отыр.
Абайда жалпы суреттеме тәсілі күшті берілген
Эмоциялық реңкке ие сөз:
Қанағатшыл
Өзімшіл
Адамгершілік
Сәулетай
Рақымшылық
Тура мағыналы сөз:
Ашық мінез.
Ашық терезе
Ашық ой.
Қолы ашық
Ашық әңгіме
Полисемия сөзімен мағыналас сөз:
Контекстік мағына
Бейтарап мағына.
Ауыспалы мағына.
Көп мағына.
Стильдік мағына.
Көп мағыналы сөз:
Бас
Адамгершілік
Көз
Түп
Ақыл
Лексикалық мағына дегеніміз:
Қосымшалар негізінде туындайтын мағына.
Сөздерді бір-бірінен ажыратып танудағы ең негізгі мағына.
Грамматикалық мағынамен байланыста туындаған мағына.
Жалғаулардың байланысы арқылы туындайды.
Сөздердің тұрақты тұлғасы негізінде туындайды.
Жеке қолданыстағы (индивидуалды) метафора:
Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа.
Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе.
Көңілім қалды достан да, дұшпаннан да
Көңілденіп отырып біраз әңгіме айтты.
Көңілім суып кетті.
Синекдохалық қолданыс:
Көпей жеңгемнің қолын сағынып жүрмін.
Елді аралап жүргенде көрген еді.
Әуелгі байлық – денсаулық, екінші байлық – ақ жаулық.
Екеуі бір таса жерге, қалың шөптің арасына барып жатты.
Түс ауа Семейден шыға, тартып кеттік
Сөз мағынасының кеңеюі:
Сөздік құрамдағы барлық сөздердің мағынасы.
Тұрақты тіркестер негізінде туындаған мағына.
Ауыспалы мағынаның берілу жолдары.
Сөз мағынасының көмескіленуі.
Бұрынғы мағынасының үстіне жаңа қосымша мағыналарға ие болуы.
Атауыш мағына дегеніміз:
Тұрақты тіркестен туындайтын мағына.
Зат пен құбылысқа байланысты туындайтын мағына.
Затты немесе құбылысты атайтын мағына.
Негізгі мағынадан жасалады.
E) Ауыспалы мағынадан туындайтын мағына.
Сөйлемдегі ауыспалы мағыналы сөз:
Айман оған жылы лебізін білдірді.
Ол әйеліне алтын алқа сатып алды.
Аппақ қар көзіңді аштырмайды.
Күзгі дала сары жапырақтан көрінбейді.
Бұл мәселе туралы басшылармен ақылдасты.
Ауыспалы мағынаның берілу жолдары:
Метафора, синекдоха.
Омоним, метонимия, идиома.
Метонимия, синоним, фраза.
Антоним, эвфемизм, табу.
Варваризм, дисфемизм, неологизм.
Сөздiң тура немесе номинативтi мағынасы:
Адамның сезiмi мен көңiл-күйiне байланысты айтылатын мағыналары.
Сөздiң сөйлемде дағдылы емес қызмет атқаруынан туатын мағынасы.
Сөздiң затты я құбылысты атап бiлдiретiн мағынасы.
Ғылым мен техника саласындағы арнаулы сөздердiң мағынасы.
Сөздiң тiркесуi арқылы, яғни тұрақты тiркесте берiлетiн мағынасы.
Синтаксистiк шартты мағына:
Сөздiң сөйлемде өзiне дағдылы емес қызмет атқаруынан туатын мағынасы
Сөздердiң тұрақты тiркестерде берiлетiн мағынасы.
Сөздiң затты, құбылысты атап бiлдiретiн мағынасы
Адамның сезiмi мен көңiл-күйiне байланысты айтылатын мағыналары.
Сөздiң ары қарай бөлшектенбей, түбiр ретiнде табылатын мағынасы
Фразеологиялық байлаулы мағына дегенiміз:
Сөздердiң тұрақты тiркестерде берiлетiн мағынасы
Сөздiң белгiлi бір сөзбен тiркесуi, яғни тұрақты тiркестегі мағынасы.
Сөздiң зат пен құбылысты атайтын мағынасы
Сөздiң сөйлемде өздiгінен қызмет атқаруынан туындайтын мағынасы.
Сөздiң түбiр күйiнде берілетін мағынасы.
Метафора тәсiлi арқылы жасалған ауыспалы мағыналы сөз:
Аттан құлау.
Құлыптың кілті
Балапанның қанаты.
Мәселенің кілті.
Сөздің мағынасы.
Бейнелiк мағынаны бiлдiретiн сөз:
Үлкендеу.
Орман іші.
Жап-жақсы
Жалпию.
Тоқсан тоғыз
Тура мағыналы сөз:
Тісін көрсетті.
Тіс жұлу
Тіс қаққан.
Тіс қайрау.
Тісі батпау.
Қырық пышақ, қырғи қабақ тіркестері:
Омоним
Антоним.
Тұрақты тіркес.
Синоним.
Эвфемизм.
Лексикалық мағына:
Сөздің ауыспалы мағынасы.
Сөздің қосымша мағынасы.
Сөздің келтірінді мағынасы
Сөздің ең негізгі мағынасы
Сөздің эмоциялық мағынасы.
В.Виноградов сөздің лексикалық мағынасын бірнеше типке бөледі:
Бес типке
Үш типке
Төрт типке
Екі типке
Алты типке
Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа тіркесі:
Синекдоха.
Метонимия.
Метафора.
Эпитет.
Перифраз.
Сөз мағынасының екі түрі бар:
Фразеологиялық байлаулы мағына.
Лексикалық және грамматикалық мағына
Фразеологиялық байлаулы мағына.
Түпкі мағына және негізгі мағына.
Контекстік мағына
Сөздің затты не болмаса құбылысты атап білдіретін мағынасы :
Туынды мағынасы деп аталады.
Ауыспалы мағынасы деп аталады.
Метафоралық мағынасы деп аталады.
Синтаксистік мағынасы деп аталады.
Негізгі мағынасы деп аталады.
Семасиология терминінің мағынасы:
Сөздің мағынасы, мазмұны дегенді анықтайды .
Көпмағыналылық
Туынды, келтірінді мағына.
Ауыс мағына
Метафора, метонимия
Стилистикалық бояма мағына дегенiміз:
Адамның сезiмiне байланысты айтылатын мағынасы.
Сөздiң затты, құбылысты атап бiлдiретiн мағынасы.
Адамның сезiмiне байланысты айтылатын мағынасы.
Сөздiң антонимдiк мағынасы.
Сөздiң омонимдiк мағынасы
Тiлдiк метафора тәсiлi арқылы жасалған сөз:
Ағашты жон.
Таудың жоны.
Орамал тартқандар
Малдың жоны.
Бөрiк кигендер.
Синекдохалық тәсiл арқылы берілген сөз:
Жер серiгi
Өткiр ой.
Қазанның құлағы
Бөрiк кигендер.
Пештің мойны.
Бейнелiк мағынадағы сөз:
Достық.
Шiркiн.
Заттық.
Шабындық.
Сынап.
Бейнелiк мағынаны бiлдiретiн сөз:
Қаражат.
Едiрею.
Дүниеқоңыз.
Мақтаншақ.
Сарай.
Негізгі сөздік қор:
Сөздік құрамның негізгі ұйытқысы.
Сөйлемнің жасалу жолдары.
Сөйлемнің байланысуы.
Сөз мағынасының кеңеюі.
Сөздік құрамның негізгі ұйытқысы.
Тұрақты сөз тіркестерін зерттейтін сала:
Фразеология
Этимология.
Ономастика.
Топонимика.
Лексикология.
Сөйлемде көз сөзі тура мағынада жұмсалған:
Терезенің көзінен жарық көрінеді.
Күннің көзі жер бетіне жылуын төгіп тұр.
Ернар оның жалғыз көзі.
Оның мөлдір көзін мұң басқан.
Бұлақ көрсең көзін аш.
Сөйлемде бас сөзі тура мағынада берілген:
Жұмыс басынан аяғына дейін дамыл таппады.
Бас жағы шашыраңқы болды.
Басына оюланған тақия киген бейтаныс адам кіріп келді
Сен аяғыңды аңдап бас.
Алатаудың басынан қар кетпейді.
Сөйлемнен ұғымы жоқ сөзді көрсетіңіз: Биылғы күз де халықты күйзелте келді:
Күз.
Де.
Халықты.
Келді.
Күйзелте
Сөйлемде есік сөзі ауыспалы мағынада:
Оқыған жасқа білімнің есігі кең ашылды ғой
Есік сықырлап ашылды.
Балалар есікті ашып кетіпті.
Есіктің құлпы бұзылған.
Үйдің есігі ғана ескі
Негізгі сөздік қорға тән белгі:
Тіркес тиянақтылығы.
Бейтарап мағынада жұмсалуы.
Тұрақтылық.
Мағына жақындығы.
Поэтикалық мағынада жұмсалуы.
