wayground logo

Free Printable Worksheets

NEW

Font size

S
M
L
XL
Worksheets

Алаш 11 сынып оқулығы бойынша

Total questions: 70

Worksheet time: 35mins

Name
Class
Date
1.

1905–1907 жылдары Қазақстан аумағында  құрыла бастаған ұйымдар

a)

A)  социал-демократтар

b)

B)   кадеттер

c)

C)   эсерлер

d)

D)  либерал-демократтар

e)

E)   консерваторлар

2.

Патшаның 1905 жылғы жарлығы бойынша бұрынғы Сібір шекара шебіндегі ені он шақырымдық бейтарап алқап «мәңгілік» пайдалануына берілді:

a)

A)  казак әскерлеріне

b)

B)   жергілікті қазақтарға

c)

C)   саяси жер аударылғандарға

d)

D)  шетел интервенттеріне

e)

E)   Қытай көпестеріне

3.

Патшаның 1905 жылғы жарлығы салдарынан Семей облысында жерсіз қалып, Томск, Тобыл губернияларындағы орыс шаруаларынан, Сібір казактарының жерлерін жалға алып, пайдалануға мәжбүр болған қазақ саны

a)

A)  200 мыңнан астам

b)

B)   300 мыңнан астам

c)

C)   500 мыңнан астам

d)

D)  400 мыңнан астам

e)

E)   100 мыңнан астам

4.

ХХ ғ. басында патша  өкімет билігінің атына жолданған ірі көлемді әрі мазмұнды петициялардың бірі

a)

A)  Қарқаралы петициясы

b)

B)   Семей петициясы

c)

C)   Баянауыл петициясы

d)

D)  Орал петициясы

e)

E)   Атырау петициясы

5.

. ХХ ғ. басында қазақ халқының қоғамдық сана-сезімін арттыруға орасан зор ықпал етті

a)

A)  1916 жылғы көтеріліс

b)

B)   алғашқы орыс революциясы

c)

C)   бірінші дүниежүзілік соғыс

d)

D)  Столыпин реформасы

e)

E)   БК (б)П ХХ съезд

6.

ХХ ғ. басында Жалпыұлттық демократиялық қозғалыстың басында тұрды

a)

A)  Ә. Бөкейхан

b)

B)   Қ. Сәтбаев

c)

C)   Е. Бекмаханов

d)

D)  С.Сейфуллин

e)

E)   М.Жұмабаев

7.

1917 жылға қарай Қазақстанда жергілікті халықтың пайдалануындағы ең шұрайлы жердің тартып алынған мөлшері

a)

A)  15 миллион десятина

b)

В) 25 миллион десятина

c)

C)   35 миллион десятина

d)

D)  55 миллион десятина

e)

E)   45 миллион десятина

8.

ХХ ғ. Қазақстанға Ресейден қоныс аударған шаруалардың жалпы саны

a)

A)  2,3 миллионға жуық

b)

B)   1,5 миллионға жуық

c)

C)   3,8 миллионға жуық

d)

D)  0,7 миллионға жуық

e)

E)   4,8 миллионға жуық

9.

Ұлтты азаттыққа бастаған ХХ ғасырдағы ұлы реформаторлар

a)

A)  Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы

b)

B)   А.Иманов,С.Датұлы, Ж.Нұрмұхамедұлы

c)

C)   Б.Әшекеев, К.Қасымұлы

d)

D)  А.Қалменұлы,  Б.Құлманов,  М.Тынышпаев

e)

E)   Б.Қаратаев, Ш.Қосшығұлов

10.

. ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ зиялыларының өз халқының өмірлік маңызды мәселелерін шешу жолы

a)

A)  петициялар жолдау

b)

B)   көтеріліске шығу

c)

C)   ауа көшу

d)

D)  митинг ұйымдастыру

e)

E)   жекпе-жекке шақыру

11.

ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ жерінде алғашқы петициялар жолдаудың бастамашылары

a)

A)  дін қызметкерлері

b)

B)   мұғалімдер

c)

C)   бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері

d)

D)  болыстар

e)

E)   әскери губернаторлар

12.

ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ жерінде алғашқы петициялар жолдағандардың талаптары арасынан артығын табыңыз

a)

A)  қазақ халқын христиан дініне енгізуді тоқтату

b)

B)   мұсылман оқу орындарын құруға қажетті жағдайлар жасау

c)

C)   молдалардың қызметіне кең жол ашу

d)

D)  мешіттер санын шектеу

e)

E)   қазақтар арасында мұсылман дінін тарату

13.

Қазақ қоғамының сауатты, зиялы өкілдері петиция жазуды өз қолдарына алды

a)

A)  Бірінші орыс революциясы жылдарында

b)

B)   Әскери коммунизм жылдарында

c)

C)   Азамат соғысы жылдарында

d)

D)  Ұжымдастыру жылдарында

e)

E)   Индустрияландыру жылдарында

14.

Отаршыл өкімет билігінің атына жолданған ірі көлемді әрі мазмұнды петициялардың бірі

a)

A)  Қапал петициясы

b)

B)   Ақтау петициясы

c)

C)   Атырау петициясы

d)

D)  Орал петициясы

e)

E)   Қарқаралы петициясы

15.

Қарқаралы қаласына жақын жердегі Қоянды (Ботов) жәрмеңкесінде қазақ халқының атынан император арналған петиция ұйымдастырылды

a)

A)  1908 ж. шілде

b)

B)   1907 ж. шілде

c)

C)   1906 ж. шілде

d)

D)  1905 ж. шілде

e)

E)   1909 ж. шілде

16.

Қарқаралы петициясына қол қойған адам саны

a)

56

b)

70

c)

12

d)

42

e)

30

17.

Алаш қозғалысының жетекшісі, Алашорда автономиялық үкіметінің төрағасы, публицист, ғалым, аудармашы

a)

A)  Ш.Қосшығұлұлы

b)

B)   Ә. Бөкейхан

c)

C)   А.Қалменұлы

d)

D)  Б.Құлманов

e)

E)   М.Тынышпаев

18.

Діни және ағартушылық істерімен шұғылданған қайраткер. І, ІІ Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланған

a)

A)  М.Өтемісұлы

b)

B)   Б.Қаратаев

c)

C)   М.Әуезов

d)

D)  И.Тасмағамбетов

e)

E)Ш.Қосшығұлов

19.

Көне заманда, түркі халықтары бөліне қоймаған қауым кезінде дүниеге келген ұғым

a)

A)  Авеста

b)

B)   Тәңір

c)

C)   Кемеңгер

d)

D)  Ашина

e)

E)   Алаш

20.

Темірғали Нұрекенов жазған Қарқаралы петициясы нұсқасының тармақтар саны

a)

10

b)

22

c)

5 тарау,12

d)

98

e)

47

21.

Қарқаралы петициясының бір нұсқасын орыс тіліне аударып, Ішкі істер министрінің атына жіберді:

a)

A)  Ж.Аймауытов

b)

B)   М.Дулатұлы

c)

C)  Т.Нұрекенов

d)

D)  І.Жансүгүров

e)

E)   О.Исаев

22.

«Тарих – түзетуші және үйретуші. Келешек күннің болашағын білуде тарих анық құрал болады», -деп, ел болашағын болжауда өткен тарихты танып-білу қажеттігі туралы жазды

a)

A) 

Ә. Бөкейхан

b)

B)   А.Иманов

c)

C)   С.Датұлы

d)

D)  Ж.Нұрмұхамедұлы

e)

E)   Б.Әшекеев

23.

«Өзінің тарихын жоғалтқан жұрт, өзінің тарихын ұмытқан ел қайда жүріп, қайда тұрғандығын, не істеп не қойғандығын білмейді, келешектің қандай боларына көзі жетпейді», - деп жазған

a)

A)  Ә. Бөкейхан

b)

B)   А.Иманов

c)

C)   С.Датұлы

d)

D)  Ж.Нұрмұхамедұлы

e)

E)   Б.Әшекеев

24.

Қазақстанда 2016 жылы аталып өткен Ә. Бөкейханның мерейтойы

a)

A)  100 жылдық

b)

B)   250 жылдық

c)

C)   200 жылдық

d)

D)  175 жылдық

e)

E)   150 жылдық

25.

Алаш идеясының өзегі

a)

A)  ұлттық мемлекет құру

 

b)

B)   30 дамыған елдер қатарына қосылу

c)

C)  «Азия жолбарысы» елін құру

d)

D)  Ресейді бағындыру

e)

E)   Алтын Ордана қалпына келтіру

26.

Патша үкіметінің тұсындағы жағдай туралы: «Қазақ орысқа қараған соң би жоғалды. Кім орысқа жағымпаз болса, сол жұртты бір қамшымен айдайтын болды. Бұрынғы шешен билерден келе жатқан әділ билік жорасы парақор билермен аяқасты болды. Пара беріп, ақты қара, қараны ақ қылатын күн туды», - деп жазды

a)

A)  Ә. Бөкейхан

b)

B)   Ш. Құдайбердиев

c)

C)   М. Жұмабаев

d)

D)  С. Сәдуақасов

e)

E)   Ж. Мыңбаев

27.

Қазақтар Қарқаралы петициясында қойған талаптары арасынан артығын табыңыз

a)

A)  мешіттер мен медреселер салуға еркіндік беру

b)

В)   газеттер пен кітаптар, діни әдебиеттер басып шығару үшін баспаханалар ашу

c)

C)   Меккеге қажылыққа емін-еркін бару

d)

D)  қазақ ауылдарына христиан дінін таратушы миссионерлердің баруына рұқсат беру

e)

E)   діни істеріне басшылық етуді Орынбор діни басқармасының қарамағына беру

28.

«Қазақ табиғатынан ақылды және қабілетті. Қазақ халқы болашақта батыс өркениеті жолында іргелі жетістіктерге жетеді», – деген пікір білдірген

a)

A)  Әлихан Бөкейхан

b)

B)   Т. Күзембаев

c)

C)   Ш. Құдайбердиев

d)

D)  М. Жұмабаев

e)

E)   Ж. Мыңбаев

29.

Қазақстанда петициялық қозғалыстың маңызы

a)

A)  қазақтар Ресейдің І және ІІ Мемлекеттік Думаларына депутат болып сайланды

b)

B)   қазақтарға бұрын тартып алынған жерлер қайтарылды

c)

C)   жер-жерлерде мешіттер мен медреселер салына бастады

d)

D)  араб тілі мемлекеттік болып жарияланды

e)

E)   орыс-қазақ мектептері жабылды

30.

Негізгі тармақтары Алаш партиясының бағдарламасына енгізіліп, Алашорда үкіметінің қызметінен көрініс тапқан құжат

a)

A)  Қарқаралы петициясы

b)

B)   Семей петициясы

c)

C)   Баянауыл петициясы

d)

D)  Орал петициясы

e)

E)   Атырау петициясы

31.

«Жер үшін қоныстанушылар мен қырғыздар (қазақтар) арасында күрес күшейе түсті. Кейде тұрпайы түрде көрініс берген бұл күрес онсыз да заңсыздық негізінде орын алып отырған ұлттық қарама-қайшылықты тереңдете және шиеленістіре түсті», - деп жазды

a)

A)  Ә. Бөкейхан

b)

B)   А. Байтұрсынұлы

c)

C)   Ж. Ақбаев

d)

D)  Т. Нұрекенов

e)

E)   А.Құнанбайұлы

32.

«Таяу болашақта, қырғыз (қазақ) арасында қалыптасып келе жатқан екі саяси бағытқа сай екі саяси партия құрылуы мүмкін. Олардың бірі ұлттық-діни атанып, мақсаты – қазақтарды басқа мұсылмандармен біріктіру болмақ. Екіншісі – батыстық бағытта», – деп айтып кетті

a)

A)  Ә. Бөкейхан

b)

B)   А. Байтұрсынұлы

c)

C)   Ж. Ақбаев

d)

D)  Т. Нұрекенов

e)

E)   А.Құнанбайұлы

33.

Қарқаралы петициясының маңызды мәселелерінің бірі

a)

A)  қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейту

b)

B)   мешіттер мен медреселерді салу

c)

C)   исламның сопылық бағытын кеңейту

d)

D)  «отырықшыланған» қазақтарды тегін үймен қамтамасыз ету

e)

Мемлекеттік Думаға қазақ депутаттарын қатыстыру

34.

Дала генерал-губернаторының атына 1905 жылы маусымда: «Қырғыздардың (қазақтардың) петиция жолдап, талап қоюларына жол беруге болмайды», -деп жазған Семей облысы әскери губернаторы

a)

A)  Галкин

b)

B)   Перовский

c)

C)   Горчаков

d)

D)  Вишневский

e)

E)   Эссен

35.

«Жер үшін қоныстанушылар мен қырғыздар (қазақтар) арасында күрес күшейе түсті. Кейде тұрпайы түрде көрініс берген бұл күрес онсыз да заңсыздық негізінде орын алып отырған ұлттық қарама-қайшылықты тереңдете және шиеленістіре түсті», - деп жазды

a)

A)  Ә. Бөкейхан

 

b)

B)   А. Байтұрсынұлы

c)

C)   Ж. Ақбаев

d)

D)  Т. Нұрекенов

e)

E)   А.Құнанбайұлы

36.

Семей округтік сотының прокуроры жазғаны бойынша, «мазмұны бойынша мемлекеттегі қалыптасқан қоғамдық құрылысты құлатуға шақыратын, қырғыз (қазақ) жастарына үндеу болып табылатын» кітапшасы

a)

A)   «Бақытсыз Жамал»

b)

B)   «Терме»

c)

C)   «Азамат»

d)

D) 

«Оян, қазақ

37.

«Үш жүз» партиясының баспасөз органы

a)

A)  «Үш жүз» газеті

b)

B)   «Бірлік туы» газеті

c)

C)   «Сарыарқа» газеті

d)

D)  «Жас азамат» газеті

38.

«Үш жүз» партиясының орталық комитетінің орналасатын жері

a)

A)  Орынбор

b)

B)   Семей

c)

C)   Алматы

d)

D)  Омбы

39.

1917 жылдың соңында құрылған қазақтың ұлттық, демократиялық бағыттағы саяси ұйымы,  «Қазақтың социалистік партиясы»

a)

A)  «Үш жүз» партиясы

b)

B)   «Шура-ислами» партиясы

c)

C)   «Шура-улема» партиясы

d)

D)  «Алаш» партиясы

40.

«Үш жүз» партиясының төрағалары

a)

A)  М. Әйтпенов,  К. Төгісов

b)

B)   У. Танашев, Х. Досмұхамедов

c)

C)   А. Тұрлыбаев, М. Тынышбаев

d)

D)  А. Бірімжанов, Ә. Бөкейхан

41.

Большевиктерді қолдап, оларға өлкеде кеңестік билікті орнатуға көмектескен партия

a)

A)  «Алаш»

b)

B)   «Азат»

c)

C)    «Үш жүз»

d)

D)   «Отан-Ана»

42.

1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін «Қазақ», «Бірлік туы», «Сарыарқа», «Ұран», «Жас азамат» басылымдарында кеңінен насихатталған мәселесі

a)

A)  Алашорда автономиясын жариялау

b)

B)   Кеңес үкіметін құру

c)

C)   Ақтармен қосылу

d)

D)  Уақытша үкіметінің саясатын жалғастыру

43.

«Алаш» партиясынан басқа өлкеде құрылған Түркістанның діни бағыттағы елеулі саяси ұйымдары

a)

A)  «Шура-ислами» және «Шура-улема»

b)

B)   «Отан-ана», «Атамекен»

c)

C)   «Қазақстан социаличтер партиясы»

d)

D)  «Азаттық»

44.

Қазақстанның тәуелсіздікке қол жеткізу барысын анықтаңыз

І. одақтас республика

ІІ. тәуелсіз мемлекет

ІІІ. автономиялық республика

А. 1920 жылы

В. 1936 жылы

С. 1991 жылы

a)

A)  І-А, ІІ-В, ІІI-С

b)

B)   І-В, ІІ-С, ІІI-А

c)

C)   І-С, ІІ- А, ІІI-В

d)

D)  І-А, ІІ-С, ІІI-В

45.

Қазақ мемлекеттілігі туралы мәселе қарастырылған 1917 жылы желтоқсанда Екінші жалпықазақ съезі өткен қала

a)

A)  Орынбор

b)

B)   Орал

c)

C)   Павлодар

d)

Д) Петропавл

46.

Алашорда деген атпен құрылған Уақытша халықтық кеңес өкілдерінің саны

a)

A)  30 адам

b)

B)   45 адам

c)

C)   25 адам

d)

D)  50 адам

47.

Жетісу жерінде Алашорда милициясын құрып, жасақтауда зор еңбек сіңірді

a)

A)  О.Әлжанов

b)

B)   С.Мәуленов

c)

C)   М.Шаханов

d)

D)  І.Жансүгіров

48.

Большевиктермен кескілескен қан майданда 1918 жылы тамыз айында ерлікпен қаза тапқан Алашорда қайраткері

a)

A)  О. Әлжанов

b)

B)   Қ.Аманжолов,

c)

C)   С.Мәуленов

d)

D)  М.Шаханов

49.

1919 жылы алашордалықтарды өздерінің жағына тарту мақсатында Алашордаға рақымшылық жасау туралы шешім қабылдады

a)

A)  меньшевиктер

b)

B)   кадеттер

c)

C)   эсерлер

d)

D)     большевиктер

50.

Алашорда үкіметінің мүшелеріне кешірім жариялаған БОАК қаулысы шықты

a)

A)  1919 жылғы сәуірде

b)

B)   1921 жылғы сәуірде

c)

C)   1917 жылғы сәуірде

d)

D)  1916жылғы сәуірде

51.

1921 жылы күзде «бұрынғы алашордалықтар арасында контрреволюциялық ұйым» анықталды деген хабар таратылып, қудалана бастаған Алаш қайраткерлері

a)

A)  Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы, М. Шоқай

b)

B)   С.Мұқанов, Ә.Әбішев, Қ.Сәтбаев

c)

C)   М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Дулатов

d)

D)  Қ.Аманжолов, С.Мәуленов, М.Шаханов

52.

ХХ ғ. басында қазақ халқының қоғамдық-саяси санасының оянуына ерекше серпін, қуат берген оқиғалар арасынан артығын табыңыз

a)

A)  Ұжымдастыру

b)

B)   1905–1907 жылдардағы оқиғалар

c)

E)   Қазан революциясы

d)

D)  Ақпан революциясы

53.

1906 жылы ақпан айында қазақтардың кезекті ІІ съезі шақырылды

a)

A)  Орынбор қаласында

b)

B)   Павлодар қаласында

c)

C)   Ақтау қаласында

d)

D)  Ақмешіт қаласында

e)

E)   Семей қаласында

54.

1905 жылы желтоқсанда Орал қаласында бес облыстан келген қазақ делегаттары съезінің мақсаты

a)

A)  көтеріліс ұйымдастыру

b)

B)   Автономия құру

c)

C)   Қазақ хандығын қалпына келтіру

d)

D)  Ғалым академиясын құру

e)

E)   қазақтың саяси партиясын құру

55.

1897 жылдан бастап Ресей империясы полициясының бақылауына алынған

a)

A)  Ә. Бөкейханның қызметі

b)

B)   Е.Бекмаханов қызметі

c)

C)   Қ.Сәтбаев қызметі

d)

D)  Б.Қаратаев қызметі

56.

ХХ ғ.30-жылдарынан 80-жылдардың аяғына дейін ғылыми тұрғыдан зерттелмей, жарық көрген жарияланымдарда «ұлтшыл-буржуазияшыл» ретінде бағаланған тақырып

a)

A)  Алаш қозғалысы

b)

B)   Жоңғар шапқыншылығы

c)

C)   Есім мен Қасым хандар саясаты

d)

D)  Қазақ хандығының Ресейге қосылу барысы

57.

«Үш жүз» партиясының мүшелері

a)

A)  Ш. Әлжанов, Ә. Досов, Ы. Көбеков

b)

B)   С.Мұқанов, Ә.Әбішев, А.Байтұрсынұлы

c)

C)   М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Дулатов

d)

D)  Қ.Аманжолов, С.Мәуленов, М.Шаханов

58.

. 1906–1907 жылдары Алаш зиялыларының саяси белсенділігінің нәтижесі

a)

A)  Жаңашеп аумағында қазақтардан тартып алынған жерлер қайтарылды

b)

B)   Қазақ АКСР құрылды

c)

C)   Қазақ КСР құрылды

d)

D)  қазақтар Ресей Мемлекеттік Думасына қатыса алды

59.

Қазақтар сайлау құқығынан айырған реакцияшыл сайлау заңы шықты

a)

A)  1907 жылы

b)

B)   1910 жылы

c)

C)   1912 жылы

d)

D)  1915 жылы

60.

ХХ ғ. басында кадеттік үлгідегі жалпыұлттық қазақ партиясын құруға кедергі келтірді

a)

A)  Ресейде Мемлекеттік Думаға сайлаудың басталуы

b)

B)   Бірінші дүниежүзілік соғыс

c)

C)   Жаңа экономикалық саясат

d)

Алаш партиясының қозғалысы

61.

1917–1918 жылдары «Үш жүз» газеті шығып тұрған қала

a)

A)  Семей

b)

B)   Павлодар

c)

C)   Орынбор

d)

D)    Петропавл

62.

Ақпан революциясы нәтижелерін анықтаңыз

І. Патша үкіметі құлатылды

ІІ. Уақытша үкімет Ресейдегі бүкіл заң шығарушы мен атқарушы билікті қолына алды

ІІІ. Кеңес үкіметі құрылды

ІV. «Алаш партиясы» таратылды

a)

A)  І, ІІ

b)

B)   І, ІІI

c)

C)   І, ІV

d)

D)  ІІ, ІІІ

63.

Уақытша үкімет жүзеге асырған оң шараларды анықтаңыз

І. Бірінші дүниежүзілік соғыстан шығу

ІІ. жергілікті халыққ жерге құқығын қайтару

ІІІ. тыл жұмысына алғандарды елге қайтару

ІV. қазақтардан облыстық комиссарларды тағайындау

V. Қазақстанға жіберілген жазалау отрядтарын кері қайтару

a)

A)  І, ІІ, V

b)

B)   І, ІІI

c)

C)   І, ІІI, ІV

d)

D)    ІІІ, ІV, V

64.

1917 жылы сәуірде қазақ съезі шақырылған қала

a)

A)  Семей

b)

B)   Ақмешіт

c)

C)   Верный

d)

D)  Орынбор

65.

1917 жылы сәуірде Орынборда шақырылған қазақ съезінде қабылданған шешім

a)

A)  Ресей құрамынан шығу

b)

B)   Қазақ хандығын қалпына келтіру

c)

C)  Бүкілқазақ съезін ұйымдастыру

d)

D)  Семей автономиясын құру

66.

1911 жылы болашақ мемлекет Конституциясы «Қазақ елінің жарғысы» деп аталатын жобасын әзірлеген Алаш қозғалысы көрнекті қайраткерлерінің бірі

a)

A)  Б.Сыртанұлы

b)

B)   С.Мұқанов

c)

C)   Ә.Әбішев

d)

D)  Қ.Аманжолов

67.

1918 жылғы қаңтарда «Абай» журналының беттерінде Алаштың әнұранын жариялаған қоғам қайраткері, жазушы

a)

A)  Ж. Аймауытов

b)

B)   М.Әуезов

c)

C)   С.Мұқанов

d)

D)  Ә.Әбішев

68.

1916 жылы желтоқсанда Алаш элитасы Батыс майданның тыл жұмысындағы жігіттермен кездесті

a)

A)  Минск қаласында

b)

B)   Курск қаласында

c)

C)   Харьков қаласында

d)

D)  Мәскеу қаласында

69.

Тыл жұмысындағылардың жағдайы туралы: «Ол жақта қазақ тілін білетін дәрігердің де, фельдшердің де көмегі өте маңызды», - деп жазды

a)

A)  Ә. Бөкейхан

b)

B)   Ш.Құдайбердиев 

c)

C)   М.Жұмабаев

d)

D)  С.Сейфуллин

70.

Орынборда 1917 ж. шілдеде өткен Бірінші жалпықазақ съезінің нәтижесі

a)

A)  Қазақ КСР құрылды

b)

B)   тіл туралы заң қабылданды

c)

C)   «Алаш» ұлттық саяси партиясы құрылды

d)

D)  Жер туралы заң қабылданды