Адамның психикалық іс-әрекетінің динамикасын сипаттайтын тұрақы жеке ерекшеліктердің: психикалық процестер мен күйлер ағысы қарқындығының жылдамдығының ырғағының - жиынтығы.

(лат. temperamentum - бөліктердің қажетті арасалмағы деген жиынтық

Төрт элементтің тең болуы немесе бірінің басым түсуі әр адамның ақыл-ой қабілетіне және мінез ерекшелігіне тікелей әсер етеді деген

Тұжырымы бойынша, адамдар төрт «дене шырындарының» - қан, шырыш, өт, запыран - өзара қатынасымен ажыратылады

«ми дегеніміз жан – сезімнің органы» деген ой түйді

Алғашқы рет темперамент түрлеріне ғылымдық сипат берді. Ол біздің заманымызға дейін жеткен темперамент атауларын белгіледі: сангвиник (sangius – қан), флегматик(phlegma – шырыш), холерик( chole - өт), меланхолик(melaschole – запыран).

Ұсынған жан – сезім бөлігіне сәйкес түрліше психикалық қызметке ие болатын еді: айталық, бауыр – құштарлықты, жүрек – ашу мен батылдықты, ми - ақылды тұтады

Галеннің психофизиологиялық іліміне ден қоя бастайды. Ол екі психологияны пайдалана отырып, жан-сезімі туралы екі ілім жасайды

Өзінің «Антропология» деген еңбегінде темпераменттің төрт түрі туралы толық психологиялық сипаттама ұсынды.

Темпераменттердің түрліше болуы жүйке жүйесінің тонусына байланысты деді

темпераменттің әрбір түрін эмоционалдық әрекетіне және олардың тұрақтылық деңгейіне байланысты бейнеледі

Ми қабықшасындағы молекулярлық қозғалыстың жылдамдығы мен біркелкілігіне байланысты деді

темпераменттерді қан сауыттарының жуандығы мен кеңдігіне байланысты деп тұжырымдады.

Темпераменттің негізгі мазмұнын құрайтын психикалық қасиеттердің негізгі топтарын ұсынды: психастезия (психикалық тітіркендіргіштерге қатынасы аса жоғары немесе төменгі сезімталдылық), екіншіден, көңіл-күй фоны (көңіл көтеруге немесе қайғыруға бейім), үшіншіден, психикалық қарқын (психикалық үрдістердің тежелуі немесе тездететуі), төртіншіден, жалпы қозғалыс қарқыны немесе психомоторлық сфера (қозғалыс траекториясының қозғалмалылығы немесе тежелуі)

Сыртқы белгілер мен мінез-құлық сиаптамалардың арасында корреляциондық анализ жүргізіп, жеке тұлғаның 3 типін ұсынды: эндомофорты, мезоморфты, эктоморфты.

Адамның дене құрлымы ерекшеліктерінің темпераментпен байланысын зерттеуді шектемеуді ұсынды, адамның өмірлік жағдайларға және қызметіне бейімделуіндегі темпераменттің қаншалықты маңызды рөл атқаратынын қарастыру керек деп тұжырымдаған

Темпераменттердің физиологиялық негіздерін ғылыми тұрғыдан түсіндірді

И.П.Павлов ілімінің айтуынша, жүйке жүйесінің әрбір типінің үш белгісі болады.

Жоғары психикалық белсенділікпен, қуаттылықпен, жұмысқа қабілеттілікпен, қозғалыс жылдамдығымен, мимиканың молдығымен және әртүрлілігімен, сөйлеудің жылдам қарқынымен сипатталады. Қоршаған оқиғаларға тез араласатын, қарым-қатынасқа жылдам түсетін адам. Эмоциялары – оң болып келеді – тез пайда болып, тез ауысады. Салыстырмалы түрде сәтсіздіктерді жеңіл және тез бастан кешіреді.

Жоғары деңгейдегі психикалық белсенділікпен, әрекеттегі қуаттылықпен, қозғалыстағы күштілікпен, жылдамдықпен, талпыныспен, қарқынмен сипатталады. Көңіл-күйі жылдам алмасады, шыдамсыз, қызба, эмоционалды өзін басқаруы төмен, кей кезде агрессивті болып келеді. Тәрбиедегі кемшіліктер өмірлік күрделі жағдайларда эмоциясын бақылай алмауына әкеледі

Психикалық төмен белсенділікпен, баяулықпен, мимиканың жадаулығымен сипатталады. Бір істен екінші іске алмасуы және жаңа ортаға бейімделуі өте күрделі. Көңіл-күйі қалыпты. Сезімдері мен көңіл-күйі тұрақтылықпен ерекшеленеді. Тәрбиедегі жағымсыз әсерлер эмоциясының жұтаңдығына, бір тектес әдетті әрекеттерді орындауға бейімділігін тудырады

Психикалық белсенділіктің төмен деңгейімен, қозғалыстың баяулығымен, моторика мен сөйлеудегі ұстамдылықпен, тез шаршағыштықпен сипатталады. Осындай типіндегі адамдар жоғары эмоционалды сензитивтілікпен ерекшеленеді. Сыртқы әлсіз әсерге терең күйзелістік теріс эмоциялар көрсетеді. Тәрбиедегі теріс әсерлер осы типіндегі адамдарда жоғары эмоционалды жараланғыштықтың, тұйықтықтың, бөлектенудің қалыптасуына әкеледі

(грек тілінен. χαρακτήρ " белгісі, ерекшелігі») адамның қарым-қатынасы мен мінез-құлқының ерекшеліктерін

анықтайтын тұрақты психикалық қасиеттердің құрылымы.

адами ерекшеліктерді жүйелеп, оның 30 қасиетін көрсеткен;

өзінің «Этические характеры» трактаты арқылы ғылымға «мінез» (грек. character - қасиет, сапа) терминін енгізген.

Ұзақ уақыт бойында зиялы қауымның мінез-қылықтарын бақылай келе, мінездің мыңнан аса типтік қасиеттерін сипаттаған.

Психологияның басты мақсаты тұлға мен мінезді зерттеу деп есептеп, мінездің мәнін, құрылымын, типтерін және дамуын қарастыратын психология ғылымының бір саласы характерологияны жасады.

МІНЕЗ БӨЛІНЕДІ

Мінез типтері

Мінез бітістері

Мінез сапалары

Мінез акцентуациялары

Бұл белгілі бір мінез белгілері шектен тыс күшейетін, нәтижесінде басқаларға жақсы қарсылық көрсете отырып, психогендік әсердің белгілі бір түріне селективті осалдығы анықталатын норманың экстремалды нұсқасы.

«Екпінді тұлға» бұл терминді кім енгізген.