Thực tại khách quan - chép lại, chụp lại, phản ánh

Các sự vật, hiện tượng khách quan - chép lại, chụp lại, phản ánh

Thực tại khách quan - nhận thức

Thực tại chủ quan - nhận thức

Vật chất là cái mà khi tác động vào các giác quan con người thì đem lại cho con người cảm giác

Vật chất là cái mà khi tác động vào các giác quan con người thì không đem lại cho con người cảm giác

Vật chất là cái không thể tác động vào các giác quan con người để đem lại cho con người cảm giác

Vật chất là cái được sinh ra từ các giác quan con người, do con người tưởng tượng ra

Vật chất là thực tại khách quan - cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và không lệ thuộc vào ý thức

Vật chất là cái mà khi tác động vào các giác quan con người thì đem lại cho con người cảm giác

Vật chất là cái do phức hợp cảm giác của con người tạo thành

Vật chất là cái mà ý thức chẳng qua chỉ là sự phản ánh của nó

Đơn giản - tất cả mọi sự thay đổi

Khái quát - tất cả mọi sự biến đổi

Chung nhất - tất cả mọi sự chuyển biến

Chung nhất - tất cả mọi sự thay đổi

Vận động của vật chất là tự thân vận động

Vận động của vật chất mang tính phổ biến

Sự tồn tại của vật chất là tồn tại bằng cách vận động

Vận động của vật chất là do có yếu tố tác động từ bên ngoài

Ba hình thức cơ bản

Bốn hình thức cơ bản

Năm hình thức cơ bản

Sáu hình thức cơ bản

Cơ học, vật lý, hóa học, sinh học và xã hội

Vật lý, cơ học, xã hội, hóa học và sinh học

Vật lý, xã hội, cơ học, sinh học và hóa học

Cơ học, sinh học, vật lý, hóa học và xã hội

Cơ học

Hóa học

Vật lý

Sinh học

Sinh học

Xã hội

Vật lý

Hóa học

Vận động là tương đối và đứng im cũng là tương đối

Vận động là tương đối còn đứng im là tuyệt đối

Vận động là tuyệt đối còn đứng im là tương đối

Vận động là tuyệt đối và đứng im cũng là tuyệt đối

Không gian và thời gian là khách quan

Không gian là khách quan, thời gian là chủ quan

Không gian là chủ quan, thời gian là khách quan

Không gian và thời gian là chủ quan

Không gian và thời gian tách rời vật chất vận động

Không gian và thời gian là hình thức tồn tại của vật chất vận động

Không gian và thời gian là do con người tưởng tượng ra

Không gian thời gian của vật chất nói chung là hữu hạn

Khoảng không trống rỗng chứa đầy vật chất bên trong

Cách thức tồn tại của vật chất

Hình thức tồn tại của vật chất

Phương thức tồn tại của vật chất

Độ dài diễn biến - hình thức tồn tại

Hình thức tồn tại - độ dài diễn biến

Cách thức tồn tại - độ dài diễn biến

Phương thức tồn tại - độ dài diễn biến

Vận động, không gian và thời gian

Vận động và đứng im

Không gian và thời gian

Vận động, đứng im, không gian và thời gian

Tính vật chất

Tính hiện thực

Tính khách qua

Tính toàn diện

Tính vật chất

Tính hiện thực

Tính khách quan

Tính toàn diện

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Tính kích thích, tính phản xạ, tâm lý động vật, ý thức

Ý thức, tính kích thích, tính phản xạ, tâm lý động vật

Tính phản xạ, tâm lý động vật, ý thức, tính kích thích

Tâm lý động vật, ý thức, tính kích thích, tính phản xạ

Giới tự nhiên vô sinh

Thực vật

Động vật

Con người

Thực vật

Động vật

Giới tự nhiên vô sinh

Con người

Nguồn gốc tự nhiên

Nguồn gốc xã hội

Nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội

Bản thân con người hiện đại

Sự phát triển của giới tự nhiên tạo ra tiền đề vật chất có năng lực phản ánh

Hoạt động thực tiễn phong phú của loài người

Sự phát triển của sản xuất xã hội

Những phát minh mang tính vạch thời đại

Sự phát triển của giới tự nhiên tạo ra tiền đề vật chất có năng lực phản ánh

Hoạt động thực tiễn của loài người

Sự ra đời của ngôn ngữ

Sự phân công lao động trong xã hội có giai cấp

Một nguồn gốc

Hai nguồn gốc

Ba nguồn gốc

Bốn nguồn gốc

Tồn tại vĩnh viễn, không thể tạo ra và không bị tiêu diệt

Tồn tại tạm thời, không thể tạo ra và không thể bị tiêu diệt

Tồn tại vĩnh viễn, có thể tạo ra và không bị tiêu diệt

Tồn tại vĩnh viễn, có thể tạo ra và có thể bị tiêu diệt

Lao động

Ngôn ngữ

Lao động và ngôn ngữ

Tác động của thế giới khách quan

Hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức

Là hiện thực gián tiếp của ý thức

Phương thức tồn tại của ý thức

Nguồn gốc tự nhiên hình thành ý thức

Điều kiện cần để ý thức hình thành, tồn tại và phát triển

Điều kiện đủ để ý thức hình thành, tồn tại và phát triển

Điều kiện cần và đủ để ý thức hình thành, tồn tại và phát triển

Điều kiện cần và đủ để ý thức, xã hội loài người tồn tại

Điều kiện cần để ý thức hình thành, tồn tại và phát triển

Điều kiện đủ để ý thức hình thành, tồn tại và phát triển

Điều kiện cần và đủ để ý thức hình thành, tồn tại và phát triển

Điều kiện đủ để ý thức và xã hội loài người phát triển

Hình ảnh chủ quan - hiện thực khách quan

Hiện thực khách quan - hình ảnh chủ quan

Hình ảnh - hiện thực khách quan

Hiện thực - hình ảnh chủ quan

Lao động của con người

Ngôn ngữ (tiếng nói và chữ viết)

Hoạt động thực nghiệm

Hoạt động thực tiễn của con người

Phản ánh

Sáng tạo

Phản ánh và sáng tạo

Sao chép

Một là, trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng. Hai là, mô hình hóa đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần. Ba là, chuyển hóa mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan

Một là, mô hình hóa đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần. Hai là, chuyển hóa mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan. Ba là, trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng

Một là, chuyển hóa mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan. Hai là, trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng. Ba là, mô hình hóa đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần

Một là, trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng. Hai là, chuyển hóa mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan. Ba là, mô hình hóa đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần

Sáng tạo

Phản ánh

Sao chép

Phản ánh và sáng tạo

Nhận thức, tình cảm, ý chí

Lý tính, tình cảm, ý chí

Niềm, tình cảm, ý chí

Tri thức, tình cảm, ý chí, niềm tin

Tri thức

Tình cảm

Ý chí

Niềm tin

Tri thức

Tình cảm

Ý chí

Niềm tin

Sự hiểu biết sâu sắc của con người về sự vật

Thái độ của con người đối với đối tượng phản ánh

Những cố gắng, nỗ lực, khả năng huy động mọi tiềm năng trong mỗi con người vào hoạt động để có thể vượt qua mọi trở ngại, đạt mục đích đề ra

Thái độ và năng lực của con người để đạt được mục tiêu đề ra

Tự ý thức là con người tự ý thức về bản thân mình như một thực thể hoạt động có cảm giác, đang tư duy

Tự ý thức là tự ý thức của các nhóm xã hội khác nhau (như một tập thể, một giai cấp, một dân tộc, thậm chí cả xã hội) về địa vị của họ trong hệ thống quan hệ sản xuất, về lợi ích và lý tưởng của mình

Tự ý thức là một thực thể độc lập, tự nó, sẵn có trong cá nhân, là sự tự hướng về bản thân mình, khẳng định cái tôi, tách rời khỏi những quan hệ xã hội, trở thành cái tôi thuần túy, trừu tượng trống rỗng

Tự ý thức là cách thức con người tư duy về chính bản thân mình đối với thế giới xung quanh

Một

Hai

Ba

Bốn

Hai nguyên lý cơ bản

Sáu cặp phạm trù cơ bản

Ba quy luật cơ bản

Hai nguyên lý cơ bản, sáu cặp phạm trù cơ bản và ba quy luật cơ bản.

Quy định và ảnh hưởng

Quyết định và ảnh hưởng

Gắn bó và ảnh hưởng

Quy định và chi phối

Cảm giác

Ý niệm tuyệt đối

Tính thống nhất vật chất của thế giới

Biểu tượng

Cảm giác

Ý niệm tuyệt đối

Tính thống nhất vật chất của thế giới

Niềm tin

Tính khách quan, tính phổ biến, tính đa dạng, phong phú

Tính khách quan, tính đặc thù, tính đa dạng, phong phú

Tính khách quan, tính phổ biến, tính kế thừa

Tính khách quan, tính phổ biến, tính lặp

Chủ nghĩa chiết trung

Thuật ngụy biện

Quan điểm phiến diện

Quan điểm lịch sử - cụ thể

Vận động

Thay đổi

Đổi mới

Vươn lên

Sự phát triển chỉ diễn ra trong lĩnh vực tự nhiên

Sự phát triển chỉ diễn ra trong lĩnh vực xã hội

Sự phát triển chỉ diễn ra trong tư duy

Sự phát triển diễn ra trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy

Thuộc tính và mối liên hệ vốn có

Bản chất và mối liên hệ vốn có

Đặc điểm và mối liên hệ vốn có

Thuộc tính và mối liên hệ

Hai cặp phạm trù

Ba cặp phạm trù

Năm cặp phạm trù

Sáu cặp phạm trù

Phạm trù triết học dùng để chỉ một sự vật, hiện tượng nhất định

Phạm trù triết học dùng để chỉ mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan

Phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính chỉ vốn có ở một sự vật, một hiện tượng nhất định

Phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính không những có ở một sự vật, một hiện tượng nào đó

Phạm trù triết học dùng để chỉ một sự vật, hiện tượng nhất định

Phạm trù triết học dùng để chỉ mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan

Phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính chỉ vốn có ở một sự vật, một hiện tượng nhất định

Phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính không những có ở một sự vật, hiện tượng nào đó mà còn lặp lại trong nhiều sự vật, hiện tượng khác

Phạm trù triết học dùng để chỉ một sự vật, hiện tượng nhất định

Phạm trù triết học dùng để chỉ mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan

Phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính chỉ vốn có ở một sự vật, hiện tượng nhất định nào đó mà không lặp lại ở sự vật, hiện tượng nào khác

Phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính không những có ở một sự vật, hiện tượng nào đó mà còn lặp lại trong nhiều sự vật, hiện tượng khác

Cái chung tồn tại độc lập không phụ thuộc vào cái riêng; còn cái riêng hoặc hoàn toàn không có, hoặc tồn tại phụ thuộc vào cái chung; là cái thứ yếu, tạm thời do cái chung sinh ra

Cái chung không tồn tại thực trong hiện thực khách quan, chỉ có sự vật đơn lẻ, cái riêng mới tồn tại thực

Cái riêng, cái chung, cái đơn nhất đều tồn tại thực; cái riêng tồn tại độc lập; cái chung và cái đơn nhất đều

Cái chung và cái đơn nhất có thể chuyển hóa cho nhau

Cái chung tồn tại độc lập không phụ thuộc vào cái riêng; còn cái riêng hoặc hoàn toàn không có, hoặc tồn tại phụ thuộc vào cái chung; là cái thứ yếu, tạm thời do cái chung sinh ra

Cái chung không tồn tại thực trong hiện thực khách quan, chỉ có sự vật đơn lẻ, cái riêng mới tồn tại thực

Cái riêng, cái chung, cái đơn nhất đều tồn tại thực; cái riêng tồn tại độc lập; cái chung và cái đơn nhất đều chỉ tồn tại trong cái riêng, như là các mặt của cái riêng

Không có cái chung và cái riêng nào tồn tại thực, đó chẳng qua chỉ là những sự vật đơn lẻ tồn tại

Sự mâu thuẫn

Sự tương tác lẫn nhau

Sự chuyển hóa

Sự thống nhất

Những biến đổi

Những thay đổi

Những cái mới

Những sự vật, hiện tượng

Mối liên hệ nhân quả có tính khách quan, phổ biến và kế thừa

Mối liên hệ nhân quả có tính đa dạng, phong phú, phổ biến và tất yếu

Mối liên hệ nhân quả có tính khách quan, phổ biến và tất yếu

Mối liên hệ nhân quả có tính khách quan, kế thừa và t

Mối liên hệ bản chất - điều kiện nhất định

Mối liên hệ khách quan - mọi điều kiện

Mối liên hệ chủ yếu - điều kiện nhất định

Mối liên hệ bên trong - mọi điều kiện

Không bản chất, do nguyên nhân, hoàn cảnh bên trong quy định

Không bản chất, do nguyên nhân, hoàn cảnh bên ngoài quy định

Bản chất, do nguyên nhân, hoàn cảnh bên ngoài quy định

Bản chất, do nguyên nhân, hoàn cảnh bên trong quy định

Các mặt, yếu tố

Các mối quan hệ

Các đặc điểm, thuộc tính

Các tính chất

Đặc điểm, thuộc tính

Phương thức tồn tại, biểu hiện và phát triển

Màu sắc, hình dạng

Các mặt, yếu tố

Chủ quan, tất nhiên, tương đối ổn định bên trong

Khách quan, tất nhiên, tương đối ổn định bên trong

Khách quan, tất nhiên, tương đối ổn định bên ngoài

Khách quan, ngẫu nhiên, tương đối ổn định bên trong

Mối liên hệ tất nhiên tương đối ổn định ở bên ngoài

Mối liên hệ tất nhiên tương đối ổn định ở bên trong

Mối liên hệ ngẫu nhiên tương đối ổn định ở bên trong

Mối liên hệ ngẫu nhiên tương đối ổn định ở bên ngoài

Phổ biến, chủ quan, bản chất

Phổ biến, khách quan, bản chất

Phổ biến, khách quan, bên ngoài

Trực tiếp, khách quan, bản chất

Quy luật riêng, quy luật chung, quy luật phổ biến

Quy luật tự nhiên, quy luật xã hội, quy luật tư duy

Quy luật phổ biến, quy luật tự nhiên, quy luật xã hội, quy luật tư duy

Quy luật đặc thù, quy luật riêng, quy luật chung

Quy luật riêng, quy luật chung, quy luật phổ biến

Quy luật tự nhiên, quy luật xã hội, quy luật tư duy

Quy luật phổ biến, quy luật tự nhiên, quy luật xã hội

Quy luật phổ biến, quy luật chung, quy luật riêng

Cách thức chung nhất của sự vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng

Nguyên nhân, động lực của sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng

Khuynh hướng vận động, phát triển của sự vật hiện tượng

Nguồn gốc sự vận động và phát triển của sự vật

Là sự thống nhất của các thuộc tính, yếu tố tạo nên sự vật, hiện tượng

Là sự thống nhất hữu cơ của các mối liên hệ, yếu tố tạo nên sự vật, hiện tượng

Là sự thống nhất hữu cơ của các thuộc tính, yếu tố tạo nên sự vật, hiện tượng

Là sự thống nhất của các thuộc tính, các mặt tạo nên sự vật, hiện tượng

Phạm vi - cách thức phát triển

Quy mô - cách thức phát triển

Quy mô - trình độ phát triển

Phạm vi - trình độ phát triển

Sự thay đổi về chất chưa dẫn tới thay đổi về lượng

Sự thay đổi về lượng chưa dẫn tới thay đổi căn bản về chất

Sự thay đổi về lượng đã dẫn tới thay đổi về chất

Sự thay đổi về chất đã dẫn tới thay đổi về lượng

Chất là mặt tương đối ổn định, lượng là mặt dễ biến đổi hơn

Lượng là mặt tương đối ổn định, chất là mặt dễ biến đổi hơn

Chất và lượng là là những mặt tương đối ổn định

Chất và lượng là những mặt thường xuyên biến đổi

Căn bản - dần dần

Dần dần - căn bản

Liên tục - đột biến

Đột biến - liên tục

Cách thức chung nhất của sự vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng

Nguyên nhân hay nguồn gốc, động lực của sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng

Khuynh hướng vận động, phát triển của sự vật hiện tượng

Con đường vận động, phát triển của sự vật

Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật phủ định

Quy luật tự nhiên và xã hội

Vừa thống nhất, vừa đấu tranh

Vừa đồng nhất, vừa khác biệt

Vừa tuần tự, vừa nhảy vọt

Vừa trực tiếp, vừa gián tiếp

Bài trừ, phủ định

Liên kết

Hợp tác

Cạnh tranh

Tương đối

Tuyệt đối

Tương đồng

Cân bằng

Mâu thuẫn không cơ bản

Mâu thuẫn chủ yếu

Mâu thuẫn đối kháng

Mâu thuẫn bên trong

Mâu thuẫn thứ yếu

Mâu thuẫn cơ bản

Mâu thuẫn bên trong

Mâu thuẫn đối kháng

Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu

Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản

Mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài

Mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng

Khách quan; kế thừa; phổ biến; đa dạng, phong phú

Khách quan, toàn diện, phát triển, lịch sử - cụ thể

Khách quan; kế thừa; đặc thù; vượt trước

Khách quan; toàn diện; kế thừa; ngẫu nhiên

Phủ định biện chứng diễn ra trong lĩnh vực tự nhiên

Phủ định biện chứng diễn ra trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy

Phủ định biện chứng diễn ra trong lĩnh vực xã hội

Phủ định biện chứng diễn ra trong lĩnh vực tư duy

Sự vật mới ra đời lặp lại sự vật cũ

Sự vật mới ra đời khác hoàn toàn sự vật cũ

Sự vật mới ra đời dường như lặp lại sự vật cũ nhưng trên cơ sở cao hơn

Sự vật mới ra đời theo ý muốn chủ quan của con người

Một lần phủ định

Hai lần phủ định

Nhiều hơn hai lần phủ định

Số lần phủ định tùy thuộc vào sự vật, hiện tượng cụ thể, nhưng ít nhất phải trải qua hai lần phủ định liên tiếp - (phủ định của phủ định)

Sự phát triển của sự vật, hiện tượng diễn ra theo đường vòng tròn khép kín

Sự phát triển của sự vật, hiện tượng diễn ra theo đường thẳng từ thấp đến cao

Sự phát triển của sự vật, hiện tượng diễn ra theo đường xoáy ốc

Sự phát triển của sự vật, hiện tượng diễn ra theo đường thẳng nằm ngang

Sự vật, hiện tượng tự phủ định mình; nguyên nhân của sự phủ định nằm bên ngoài sự vật, hiện tượng

Sự vật, hiện tượng tự phủ định mình; nguyên nhân của sự phủ định nằm trong chính bản thân sự vật, hiện tượng

Nguyên nhân của sự phủ định là do điều kiện tự nhiên tác động lên sự vật, hiện tượng

Nguyên nhân của sự phủ định là do tác động của con người lên sự vật hiện tượng

Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu

Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản

Mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài

Mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng

Mâu thuẫn cơ bản

Mâu thuẫn bên trong

Mâu thuẫn chủ yếu

Mâu thuẫn bên ngoài

Vừa ổn định, vừa phát triển

Vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh với nhau

Chỉ có sự thống nhất với nhau, không có sự đấu tranh với nhau

Chỉ có sự đấu tranh với nhau, không có sự thống nhất với nhau

Bước nhảy làm cho tất cả các mặt, các bộ phận, các yếu tố, … của sự vật, hiện tượng thay đổi

Bước nhảy làm chất của sự vật, hiện tượng biến đổi mau chóng ở tất cả các bộ phận

Bước nhảy chỉ làm thay đổi một số mặt, một số yếu tố, một số bộ phận, … của sự vật, hiện tượng

Là bước nhảy diễn ra trong khoảng thời gian lâu dài

Bước nhảy làm cho tất cả các mặt, các bộ phận, các yếu tố,… của sự vật, hiện tượng thay đổi

Bước nhảy làm chất của sự vật, hiện tượng biến đổi mau chóng ở tất cả các bộ phận

Bước nhảy chỉ làm thay đổi một số mặt, một số yếu tố, một số bộ phận, … của sự vật, hiện tượng

Là bước nhảy diễn ra trong khoảng thời gian lâu dài

Chất và lượng của sự vật, hiện tượng có mối quan hệ thống nhất tuyệt đối

Sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và không có chiều ngược lại

Sự thay đổi về chất dẫn đến sự thay đổi về lượng và không có chiều ngược lại

Lượng và chất của sự vật, hiện tượng có quan hệ biện chứng; những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại

 Bước nhảy kết thúc một giai đoạn biến đổi về lượng, là sự gián đoạn trong quá trình vận động liên tục của sự vật, hiện tượng

Bước nhảy là điểm giới hạn mà tại đó sự thay đổi về lượng đạt tới chỗ phá vỡ độ cũ, làm cho chất của sự vật, hiện tượng thay đổi, chuyển thành chất mới

Bước nhảy là giới hạn cuối cùng của sự phát triển về lượng của sự vật, hiện tượng

Bước nhảy kết thúc sự phát triển của sự vật, hiện tượng

Điểm nút là điểm bất kỳ trong sự thay đổi về lượng của sự vật, hiện tượng

Điểm nút là điểm mà ở đó chất và lượng của sự vật có sự thống nhất với nhau

Điểm nút là điểm giới hạn mà tại đó sự thay đổi về lượng đạt tới chỗ phá vỡ độ cũ, làm cho chất của sự vật thay đổi, chuyển thành chất mới, thời điểm mà tại đó bắt đầu xảy ra bước nhảy

Điểm nút thể hiện sự thay đổi về chất của sự vật

Mỗi sự vật, hiện tượng chỉ có một chất duy nhất

Mỗi sự vật không chỉ có một chất mà có thể có nhiều chất

Chất trong mỗi sự vật, hiện tượng ổn định tuyệt đối

Chất nằm ngoài sự vật, hiện tượng

Hiện thực bao hàm trong mình nhiều khả năng, tất cả các khả năng đó đều được hiện thực hóa

Hiện thực bao hàm trong mình nhiều khả năng, nhưng không phải tất cả các khả năng đó đều được hiện thực hóa

Hiện thực bao hàm trong mình chỉ một khả năng, khả năng đó được hiện thực hóa

Hiện thực bao hàm trong mình chỉ một khả năng, khả năng đó tất yếu được hiện thực hóa

Bản chất và hiện tượng luôn phù hợp với nhau trong mọi điều kiện

Trong những điều kiện nhất định, hiện tượng biểu hiện bản chất dưới hình thức bị cải biến, xuyên tạc bản chất

 Hiện tượng có thể phong phú hay nghèo nàn hơn bản chất

Bản chất luôn là cái tương đối ổn định, ít biến đổi hơn, còn hiện tượng “động” hơn, thường xuyên biến đổi

Bản chất và hiện tượng tồn tại biệt lập, tách rời, giữa chúng không có mối liên hệ qua lại

Bản chất tồn tại thông qua hiện tượng còn hiện tượng phải là sự thể hiện của bản chất

Hiện tượng là ‘sự sao chép lại” bản chất

Hiện tượng luôn luôn xuyên tạc bản chất

Bản chất và hiện tượng tồn tại khách quan trong mối liên hệ hữu cơ. Về cơ bản, bản chất và hiện tượng có xu hướng phù hợp với nhau

Bản chất và hiện tượng tồn tại khách quan trong mối liên hệ hữu cơ. Bản chất và hiện tượng hoàn toàn đồng nhất với với nhau

Bản chất tồn tại khách quan, hiện tượng tồn tại mang tính chủ quan, giữa chúng không có mối liên hệ hữu cơ với nhau

Bản chất và hiện tượng tồn tại khách quan. Về cơ bản bản chất và hiện tượng có xu hướng đối lập nhau

Nội dung và hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại thống nhất chặt chẽ trong mối liên hệ phụ thuộc lẫn nhau, trong đó nội dung giữ vai trò quyết định hình thức

Nội dung và hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại thống nhất chặt chẽ, trong đó hình thức giữ vai trò quyết định nội dung

Nội dung và hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại độc lập không có sự liên hệ, phụ thuộc lẫn nhau

Nội dung và hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại thống nhất chặt chẽ trong mối liên hệ phụ thuộc lẫn nhau, sự tác động qua lại của chúng là như nhau

Hình thức là cái biểu hiện ra bên ngoài sự vật, hiện tượng

Hình thức là cái biểu hiện cấu trúc bên trong sự vật, hiện tượng

Hình thức không chỉ là cái biểu hiện ra bên ngoài, mà còn là cái biểu hiện cấu trúc bên trong của sự vật, hiện tượng

Hình thức của sự vật, hiện tượng là yếu tố bất biến, không có sự thay đổi, phát triển

Trong sự vận động, phát triển của sự vật, tất nhiên và ngẫu nhiên không thể chuyển hóa cho nhau

Trong những điều kiện nhất định của sự vận động, phát triển của sự vật, tất nhiên và ngẫu nhiên có thể chuyển hóa cho nhau

Chỉ có tất nhiên chuyển hóa thành ngẫu nhiên trong quá trình vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng mà không có chiều ngược lại

Chỉ có ngẫu nhiên chuyển hóa thành tất nhiên trong quá trình vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng mà không có chiều ngược lại

Mọi sự vật, hiện tượng đều có tất nhiên và ngẫu nhiên, ranh giới giữa tất nhiên và ngẫu nhiên chỉ có tính tương đối

Mọi sự vật, hiện tượng đều có tất nhiên và ngẫu nhiên, ranh giới giữa tất nhiên và ngẫu nhiên có tính tuyệt đối

Tất nhiên và ngẫu nhiên có vai trò như nhau trong quá trình vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng

Chỉ tất nhiên mới có vai trò trong sự vận động, phát triển của sự vật, ngẫu nhiên không có vai trò gì trong sự vận động, phát triển ấy

Nguyên nhân chủ yếu, nguyên nhân bên trong

Nguyên nhân chủ yếu, nguyên nhân bên ngoài

Nguyên nhân thứ yếu, nguyên nhân bên ngoài

Nguyên nhân thứ yếu, nguyên nhân bên trong

Một nguyên nhân chỉ sinh ra một kết quả

Một kết quả chỉ do một nguyên nhân sinh ra

Một kết quả do nhiều nguyên nhân sinh ra, các nguyên nhân có vai trò như nhau trong việc sinh ra kết quả

Một kết quả do nhiều nguyên nhân sinh ra, các nguyên nhân có vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả

Cái chung và cái đơn nhất là cái toàn bộ

Cái chung và cái đơn nhất là bộ phận

Cái chung là cái toàn bộ và cái đơn nhất là bộ phận

Cái chung là bộ phận và cái đơn nhất là cái toàn bộ

Cái riêng là cái toàn bộ, cái chung chỉ là bộ phận

Cái riêng là cái bộ phận, cái chung là cái toàn bộ

Cả cái chung và cái riêng đều là bộ phận

Cả cái chung và cái riêng đều là cái toàn bộ

Cái đơn nhất và cái chung là những mặt của cái riêng, tồn tại trong cái riêng, gắn bó hữu cơ với nhau, trong những điều kiện xác định chuyển hóa cho nhau

Cái đơn nhất và cái chung là những mặt của cái riêng, tồn tại trong cái riêng, chúng hoàn toàn độc lập với nhau và không có khả năng chuyển hóa cho nhau

Cái chung là cái toàn bộ, có tính hệ thống; cái đơn nhất chỉ là cái bộ phận nằm trong cái chung và là một phần của cái chung

Chỉ có cái chung trong điều kiện xác định có thể chuyển hóa thành cái đơn nhất; cái đơn nhất không thể chuyển hóa thành cái chung

Nguồn gốc của sự phát triển nằm trong chính bản thân sự vật, hiện tượng

Nguồn gốc của sự phát triển là do sự tác động từ bên ngoài sự vật, hiện tượng

Nguồn gốc của sự phát triển là do ý muốn chủ quan của con người

Nguồn gốc của sự phát triển là do nguyên nhân khách quan

Mọi vận động của vật chất

Vận động theo khuynh hướng đi lên

Vận động trong thăng bằng, trong sự ổn định tương đối

Vận động theo khuynh hướng đi xuống

Sự vật, hiện tượng có nhiều mối liên hệ; việc phân loại các mối liên hệ chỉ mang tính tương đối

Sự vật, hiện tượng có nhiều mối liên hệ; việc phân loại các mối liên hệ mang tính tuyệt đối

Sự vật, hiện tượng có nhiều mối liên hệ; việc phân loại các mối liên hệ phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người

Sự vật, hiện tượng có nhiều mối liên hệ; việc phân loại các mối liên hệ mang tính đa dạng

Mối liên hệ tồn tại trong giới tự nhiên

Mối liên hệ tồn tại trong tư duy

Mối liên hệ tồn tại trong xã hội loài người

Mối liên hệ tồn tại trong cả tự nhiên, xã hội loài người và tư duy

Các sự vật, hiện tượng của thế giới tồn tại trong mối liên hệ qua lại với nhau, quy định lẫn nhau, thâm nhập, chuyển hóa lẫn nhau, không tách biệt nhau

Các sự vật, hiện tượng của thế giới tồn tại tách rời nhau, cái này bên cạnh cái kia

Các sự vật, hiện tượng tồn tại cô lập, tách rời, không có sự liên hệ chuyển hóa lẫn nhau; hoặc nếu có thì đó chỉ là mối liên hệ có tính ngẫu nhiên, bên ngoài

Các sự vật, hiện tượng của thế giới không có mối liên hệ tất yếu với nhau

Ý thức do vật chất sinh ra, ý thức lệ thuộc hoàn toàn vào vật chất

Ý thức là một hiện tượng tinh thần, hoàn toàn không có mối quan hệ gì với vật chất

Ý thức một khi ra đời thì có tính độc lập tương đối, tác động trở lại thế giới vật chất

Ý thức có trước, ý thức sinh ra và quyết định vật chất

Vật chất quyết định nguồn gốc; nội dung, bản chất và sự vận động, phát triển của ý thức

Vật chất quyết định nội dung, bản chất và sự phát triển của ý thức

Vật chất quyết định nội dung, bản chất và sự vận động, phát triển của ý thức

Vật chất quyết định hình thành của ý thức

Ý thức là tồn tại duy nhất, tuyệt đối, là tính thứ nhất từ đó sinh ra tất cả; còn thế giới vật chất chỉ là bản sao, biểu hiện khác của ý thức tinh thần, là tính thức hai, do ý thức tinh thần sinh ra

Vật chất và ý thức có mối quan hệ biện chứng, trong đó vật chất quyết định ý thức, còn ý thức tác động tích cực trở lại vật chất

Vật chất sinh ra ý thức, quyết định ý thức, ý thức lệ thuộc hoàn toàn vào vật chất

Vật chất và ý thức tồn tại tách rời, không có mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau

Thế giới khách quan là nguyên bản, là tính thứ nhất. Còn ý thức chỉ là bản sao, là “hình ảnh” về thế giới đó, là tính thứ hai

Ý niệm tuyệt đối là nguyên bản, là tính thứ nhất. Còn thế giới khách quan chỉ là bản sao, là “hình ảnh” về vật chất, là tính thứ hai

Ý thức là nguyên bản, là tính thứ nhất. Còn Thế giới khách quan chỉ là bản sao, là “hình ảnh” của ý thức, là tính thứ hai

Thế giới chủ quan là nguyên bản, là tính thứ nhất. Còn ý thức chỉ là bản sao, là “hình ảnh” về thế giới đó, là tính thứ hai

Xem xét nó trong mối quan hệ qua lại với vật chất, mà chủ yếu là đời sống hiện thực có tính thực tiễn của con người

Coi ý thức cũng chỉ là một dạng vật chất

Coi ý thức chỉ là sự phản ánh giản đơn, thụ động thế giới vật chất, tách rời thực tiễn xã hội rất phong phú, sinh động

Coi ý thức là một thực thể tồn tại độc lập, thực tại duy nhất và là nguồn gốc sinh ra thế giới vật chất

Lao động

Ngôn ngữ

Lao động và ngôn ngữ

Thế giới khách quan

Ý thức là hình thức phản ánh đặc trưng chỉ có ở con người và động vật bậc cao.

Ý thức là hình thức phản ánh đặc trưng chỉ có ở con người

Ý thức là hình thức phản ánh cao nhất của thế giới vật chất

Ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới hiện thực bởi bộ óc con người

Bộ óc người là khí quan vật chất của ý thức

Ý thức là chức năng của bộ óc người hoạt động bình thường

Ý thức là trình độ phản ánh cao nhất của thế giới vật chất

Ý thức chỉ là một dạng vật chất đặc biệt

Ý thức là một dạng vật chất đặc biệt, do vật chất sản sinh ra

Ý thức là thuộc tính phổ biến của mọi dạng vật chất

Ý thức là nguyên thể đầu tiên, tồn tại vĩnh viễn, là nguyên nhân sinh thành, chi phối sự tồn tại, biến đổi của toàn bộ thế giới vật chất

Ý thức là thuộc tính của một dạng vật chất sống có tổ chức cao nhất là bộ óc con người

Ý thức là một dạng vật chất đặc biệt, do vật chất sản sinh ra

Ý thức là thuộc tính phổ biến của mọi dạng vật chất

Ý thức là nguyên thể đầu tiên, tồn tại vĩnh viễn, là nguyên nhân sinh thành, chi phối sự tồn tại, biến đổi của toàn bộ thế giới vật chất

Ý thức là thuộc tính của một dạng vật chất sống có tổ chức cao nhất là bộ óc con người

Con người không thể bằng ý thức của mình sản sinh ra được các đối tượng vật chất

Con người bằng ý thức của mình sản sinh ra được các đối tượng vật chất

Con người chỉ có thể cải biến được thế giới vật chất trên cơ sở nắm vững những thuộc tính khách quan vốn có của các dạng vật chất và những quy luật vận động của thế giới vật chất

Vật chất không tự nhiên sinh ra và không mất đi, mà luôn chuyển hóa từ dạng này sang dạng khác

Thế giới vật chất không do ai sinh ra và cũng không tự mất đi, tồn tại vĩnh viễn, vô hạn và vô tận

Trong thế giới, các sự vật, hiện tượng luôn luôn vận động, biến đổi không ngừng và chuyển hóa lẫn nhau

Trong thế giới, các sự vật, hiện tượng là nguồn gốc, nguyên nhân và kết quả của nhau, về thực chất, đều là những quá trình vật chất

Trong thế giới, các sự vật, hiện tượng tồn tại biệt lập, tách rời, không có mối liên hệ nhân - quả với nhau, về thực chất, đều là những quá trình vật chất

Chỉ có một thế giới duy nhất và thống nhất là thế giới vật chất

Có hai thế giới là thế giới vật chất và thế giới tinh thần

Thế giới vật chất tồn tại khách quan, có trước và độc lập với ý thức của con người, được ý thức con người phản ánh

Mọi bộ phận của thế giới có mối quan hệ vật chất thống nhất với nhau

Vật chất

Tinh thần

Tồn tại

Ý thức

Không gian và thời gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là có tận cùng và hữu hạn

Không gian và thời gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là vô cùng, vô tận, không có giới hạn

Không gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là vô cùng, vô tận; thời gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là hữu hạn

Không gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là hữu hạn; thời gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là vô cùng, vô tận

Vận động là kết quả do “cái hích của Thượng đế” tạo ra

Vận động là một phương thức tồn tại của vật chất, là một thuộc tính cố hữu của vật chất, bao gồm mọi sự biến đổi nói chung từ giản đơn cho đến tư duy

Vận động chỉ là sự thay đổi vị trí của các sự vật, hiện tượng trong không gian và thời gian

Vận động là do sự tác động của những lực cân bằng nhau

Về nguyên tắc, con người không thể nhận thức được thế giới vật chất

Về nguyên tắc, con người có thể nhận thức được thế giới vật chất

Về nguyên tắc, trong thế giới vật chất không có gì là không thể biết

Về nguyên tắc, trong thế giới vật chất chỉ có những cái đã biết và những cái chưa biết

Tồn tại với tư cách là thực tại chủ quan

Tồn tại lệ thuộc vào cảm giác

Tồn tại với tư cách là thực tại khách quan

Tồn tại trừu tượng

Vật chất là thực tại chủ quan - cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và không lệ thuộc vào ý thức

Vật chất là thực tại khách quan - cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và luôn luôn lệ thuộc vào ý thức

Vật chất là thực tại khách quan - cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và không lệ thuộc vào ý thức

Vật chất là thực tại chủ quan - cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và luôn luôn lệ thuộc vào ý thức

Đồng nhất vật chất với khối lượng; xem vật chất, vận động, không gian thời gian như những thực thể khác nhau, không có mối liên hệ nội tại với nhau

Phủ nhận sự tồn tại khách quan của vật chất

Đồng nhất vật chất với nguyên tử

Đồng nhất vật chất với một nhóm vật thể

Được bắt đầu từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn

Được bắt đầu từ thực tiễn đến trực quan sinh động và tư duy trừu tượng

Được bắt đầu từ tư duy trừu tượng, đến trực quan sinh động và thực tiễn

Được bắt đầu từ trực quan sinh động đến thực tiễn và tư duy trừu tượng

Rơi vào chủ nghĩa khách quan

Rơi vào chủ nghĩa chủ quan, duy tâm, duy ý chí

Rơi vào chủ nghĩa xét lại

Rời vào chủ nghĩa duy vật siêu hình

Nguyên tắc tôn trọng tính khách quan kết hợp với phát huy tính năng động chủ quan

Nguyên tắc tôn trọng tính khách quan

Nguyên tắc phát huy tính năng động chủ quan

Nguyên tắc lịch sử - cụ thể

Phủ nhận mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng

Thừa nhận mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng nhưng cho rằng nền tảng của các mối liên hệ đó là cảm giác của con người

Thừa nhận sự vật, hiện tượng tồn tại trong nhiều mối liên hệ; cơ sở của các mối liên hệ là tính thống nhất vật chất của thế giới

Thừa nhận mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng nhưng cho rằng nền tảng của các mối liên hệ đó là ý thức chủ quan của con người

Vai trò của thực tiễn đối với nhận thức

Vai trò của vật chất đối với ý thức

Mối quan hệ giữa chất và lượng

Mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng

Tính năng động sáng tạo của ý thức

Mối liên hệ nguyên nhân và kết quả

Mối liên hệ tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối liên hệ giữa bản chất và hiện tượng

Mối liên hệ nhân quả giữa các sự vật, hiện tượng trong thế giới Hay vật chất nào thì ý thức ấy

Mối liên hệ giữa nguyên nhân và kết quả

Mối liên hệ giữa khả năng và hiện thực

Mối liên hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối quan hệ giữa lượng và chất

Mối quan hệ giữa bản chất và hiện tượng

Mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả

Mối liên hệ giữa khả năng và hiện thực

Mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng

Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức

Sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất của sự vật

Phạm trù ngẫu nhiên

Phạm trù tất nhiên

Phạm trù khả năng

Phạm trù hiện thực

Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật quan hệ sản xuấ phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Nguyên nhân sinh ra kết quả

Sự tích lũy về lượng đạt tới điểm nút dẫn đến sự thay đổi về chất của sự vật

Mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức

Mối quan hệ giữa bản chất và hiện tượng

Nhấn mạnh vai trò của nội dung trong mối quan hệ với hình thức

Mối quan hệ giữa các mặt đối lập

Mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối quan hệ giữa bản chất và hiện tượng

Mối quan hệ giữa khả năng và hiện thực

Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức