Мәтінде жауабы жоқ сұрақты анықтаңыз

Теңізде аңшылық құрған алғашқы жыртқыштардың бірінің бастапқы пішіні қандай болған?

Рой Колдуэлл зерттеу жүргізген сегізаяқтың түрін анықтаңыз.

Мәтінге сәйкес емес тұжырымды анықтаңыз. 1. Тірі басаяқтылардың 750-ден астам түрі бар. 2. Endoceras giganteum атты ұлудың ұзындығы 5 метрден аспайды. 3. Сегізаяқтылардың ерекшелігі ми құрылысына байланысты.

Сарыарқа – Еуразияның жүрегі
 

Сарыарқа – Қазақстанның ірі физикалық-географиялық және табиғи-тарихи аймақтың бірі. Сарыарқа – халықтық атау. Сарыарқаға Қарағанды, Ақмола аймақтарының жері толықтай, Торғай, Семей, Павлодар облысының біраз жері кіреді. Қарағанды облысының территориясы, негізінен, Сарыарқаның орта бөлігінде орналасқан. Сондықтан да жергілікті халық осы өңірді ежелден Сарыарқа, Арқа даласы деп атаған. 
Сарыарқа атауы «жер бетіндегі өсімдіктері күйгендіктен сарғайып жататын кең де үлкен жон, жалпақ үстірт, сансыз адырлы қырқа» ұғымын білдіреді. Сарыарқа – қазақтың байлығының көзі ғана емес, сонымен қатар өнердің, мәдениеттің және тарихтың кеніші. Сарыарқаның асыл тумалары, сонау Абылай заманындағы Бұқар жырау, Қаз дауысты Қазыбек, ақындар Шөже, Шашубай, Доскей, жазушы С.Сейфуллин және ақын Қ.Аманжолов, композиторлар Тәттімбет, Мәди, Ұлы Отан соғысының қаһарманы Н.Әбдіров, ғалымдар А.Чижевский және Е.Бөкетов, қазақтың тұңғыш ғарышкері Т.Әубәкіров сияқты атақты адамдар Сарыарқаның атын шығарған.
Еліміздің тарихынан орын алған «адамзат ажалының аралындай» КарЛАГ-та жас ғұмырларын «тар жол, тайғақ кешумен» өткізген небір совет және шет елдің жүздеген оқымыстылары, зиялы қауым өкілдері тар қапаста жүрсе де Қарағандыда тұңғыш өнер ошақтарын ашқан «алғашқы қарлығаштар» болып табылады. Бұл өнер қайраткерлерінің артынан ызғарлы, қайғылы сұмдыққа толы жылдары туындаған өнер мұралары қалды. Қазіргі кезде бұл мұралар әлем жұртшылығының қызығушылығын тудырып отыр.
Сарыарқа – «Қазақтың ұсақ шоқысы». Батыстан шығысқа дейін ұзындығы 1200 км, оңтүстіктен солтүстікке дейін 950 км. Батыс жағы біршама тегістеу, Ұлытаудың таулы жерлері (1133 м) және Көкшетау үстірті (947 м, Көкше тауы) ерекшеленеді. Шығыс жағы 1403 метрге (Қарқаралы таулары), 1469 метрге (Шыңғыстау жотасы) және 1566 метрге (Ақсораң тауы) биіктеп, шоқылы жер бедерімен айрықшаланады.
Сарыарқа жері дала, шөлейт және шөл зоналарына кіреді. Көкшетау, Атбасар өңірінде, Есіл өзенінің бойында қара топыраққа тән өсімдік жамылғылары қалыптасқан. Ол жерлерде егіндік өсіріледі. Даланың аласа таулары мен ұсақ шоқыларында шоқ-шоқ қарағай, биші қайың ормандары өседі. Дала зонасының оңтүстігін ала Теңіз бен Сарысу жазықтары, Ұлытау, Қарқаралы, Шыңғыстау бойлары шөлейт зонаға кіреді. Бұл зонаның климаты қуаң, қошқыл қызыл қоңыр топырақ жамылғысында жусанды, бетегелі, көделі, боз өсімдіктер жамылғысы таралған. Өзен бойында, тау баурайларында шабындық шалғындар, терек, қайың, қарағай, арша, тал өседі. 
Шөлейт зона мал жайылымына қолайлы. Шөл зонасы Ұлытаудың оңтүстігі мен Жезқазған маңын, Солтүстік Балқаш жағалауын қамтиды. Мұндағы шөлдің қоңыр топырақ жамылғысында шөл өсімдіктері – тобылғы, қараған, боз, бетеге, ақселеу бұйырғын, қара жусан, көкпек өседі. Жануарлар дүниесі де дала, шөлейт, шөл зоналарының ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан. Қарағайлы ормандарда бұғы, елік кездессе, дала мен шөлейт жерлерді ақбөкен, қасқыр, түлкі мекендейді. Көлдерінде құстар көп. 
Қазіргі уақытта Қарағанды облысы 429 мың шаршы шақырым жерді алып жатыр. Бұл – республикадағы ең үлкен аймақ. Әкімшілік-аумақтық құрылым өзгертілгеннен кейін, бұл аумақта 9 селолық аудан мен 11 қала, 39 жұмысшы кенті мен 171 селолық округ болды. Халық саны 1 миллион 700 мыңнан асты, яғни республика халқының 10 пайызын құрайды.

«Сарыарқа – Қазақстанның ірі физикалық-географиялық және табиғи-тарихи аймақтың бірі» сөйлеміндегі сызықшаның қойылу себебін анықтаңыз.

Төртінші азатжолдағы сөйлем ішінде қойылған тыныс белгілердің қызметін анықтаңыз.

Мәтінде кездесетін бірігу арқылы жасалған жалқы есімді табыңыз.

«Өзен бойында, тау баурайларында шабындық шалғындар, терек, қайың, қарағай, арша, тал өседі» бірыңғай мүшелердің сөйлемдегі қызметін анықтаңыз.

Берілген сөйлемді жай сөйлемнің түрлеріне қарай ажыратыңыз. Сарыарқа – халықтық атау.

Бес нәрседен қашық бол...
Өсек, өтрік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ...- деп Абай атамыз айтқандай, осындай келеңсіз нәрселерден адам баласы өз бойын аулақ ұстау қажет. Мысалы: өтірік, мен ендік, жағымпаздық, мақтаншақтық, надандық, ұятсыздық, тәкәппарлық.
Менмендік – ол тек өзін ғана ойлайтын, бәрі менікі болса дейтін жаман әдет. Ол өзінің ішкі сыры түгілі, өзгенің жанын түсінбейді. Барлық нәрсе өзнде болса, өзгелері соған бағынса дейтін пасық әдет.
Өтірік сөйлеу. Ол тым мақтаншақтыққа да жатады. Өтірік сөйлеу кейбір адамдардың әдетіне айналады. Өсек айту арқылы, мақтану арқылы өтірік сөйлеу пайда болады. Адам кейде өзін-өзі көрсетемін деп артық сөйлейді. Сөйтіп артық сөйлеу арқылы адам бойында өтірік сөйлеу әдеті пайда болады. Бұл өзгеден өзін биік ұстағысы келгендік.
Жағымпаздық бұл қазіргі заманда өте көбейіп бара жатыр. Біреуге жағымпаздансаң ғана жұмыс бітер, - деген пасық ой адамның бойын жайлап барады. «Ішім өлген, сыртым сау» деген жырында күйікті ызалы ақын бүгін дос, ертең жау болып шыға келетін кісімсінген кейбіреулердің құбылмалы, пәтуасыз мінезін, екіжүзділігін ащы да уытты сөздермен шенеп, ұнамсыз бейнесін жасайды. «Өз үйінде күркірейтін» мақтаншақ, кісі алдына барғанда шабан – шардақ және жау, яғни қор күйкі, тайырық, кеше ғана жаны қысылғанда жаутаңдап, жанды еріткен жайдары – бүгін көңілі жайланғанда, кісі танымас, жат мінез, жабырқау. Абай қулық – сұмдық, ұрлық – қорлықта алдына жан салмайтын адамдарға түбінде әлгіндей мінезден таяқ жемей қалмайсың, артын ойла деп ескертеді. Тегінде бұл тәрізді мінез иелерінің Абай заманымен бірге құрып бітпегенін ойласақ, онда ақынның әлгі зілді ескертуі әлі өз күшінде деп білген жөн.
Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек: әуелі – надандық, екіншісі – еріншектік, үшіншісі – залымдық.
Надандық – білім, ғылымның жоқтығы. Дүниеде еш нәрсені оларсыз біліп олмайды. Білімсіздік хайуандық болады.
Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік - бәрі осыдан шығады.
Залымдық – адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеді, бір жыртқыш хайуан.

Күллі дүниедегі өнердің дұшпанынан пайда болатын қасиетке жатпайтын қатарды көрсетіңіз

Өтірік сөйлеу әдетінің қалыптасуына негіз болатын нәрсе?

Абай қулық-сұмдық, ұрлық-қорлықта алдына жан салматын адамдарға қандай қасиеттен аулақ болуын ескертеді?

Мәтінде айтылған ұнамсыз қасиеттерден не себепті адамзат бойын аулақ ұстау керек?

Мәтінде талданған Абай өлеңін белгілеңіз

Қазақтың болмысы Ұлы даланың теңдесіз құндылықтарымен бейнеленеді. Оның тамыры өткен мыңжылдықтарда жатыр. Біздің заманымызға дейін екінші мыңжылдықтың аяғында Еуразияның Ұлы даласының көшпелі мал шаруашылығына өтуі далалық қоғам дамуында түбегейлі бетбұрысқа алып келді. Бұл дәуірде қоғамдық және материалдық мәдениеттің даму деңгейінде маңызды өзгерістер орын алып, ол Дала өркениетінің дамуына негіз болды. 

   Ұлы даланың құндылығы қашанда қоршаған географиялық ортаға байланысты. Көшпелі қоғам өне бойы табиғатпен үйлесімділікте және үндестікте болған. Табиғаттың заңдылықтарына көңіл бөліп, флора мен фаунаны көзінің қарашығындай сақтаған. Жас шөпті үзбеген, суды ластамаған, бұлақтың көзін тазалап, аң, құс, балықты артық ауламаған. Табиғаттың экологиялық тазалығын сақтаған. Қазақ табиғаттың өзінен күш-қуат алып, табынып жүрген, бір қадам жерін ешкімге бермеген. Сонымен бірге табиғаттың тазалығын бойына сіңірген, обал, қанағат ұғымдарымен өскен. Сондықтан сұңғыла болды. Бүгінгі таңда әлемде экологиялық зардап басты проблемаға айналғанда, Дала өркениеті құндылығының теориялық және тәжірибелік мәні баға жетпес қазынаға айналды. 

   Дала өркениетінің бірегей құндылығы ру-тайпалық жүйемен тығыз байланысты. Ру-тайпалық құрылым қоғамдық және мемлекеттік дамудың негізгі діңгегіне айналған. Қазақтың болмысы осы ру-тайпалық жүйеге қатысты. Бұл жүйе туыстық желіде қалыптасқан. Олардың байланысы бауырлардың қарым-қатынастары іспеттес. Жүздердің ара-қатынастары туған бауырдай. Басып айтатын тағы бір жайт, көшпелі қоғамда басты назар адамға бөлінген. Адами фактор бірінші орында болған, адамның құқығы тапталмаған. Ру-тайпалық құрылым – көшпелі қоғамға бейімделген Ұлы даланың өте күрделі өлшемі. 

  Ерте дәуірде Ұлы даланың тұрғындары талай технологиялық табыстарға ие болды. Айталық, метал технологиясын жоғары дәрежеде меңгеруі, жылқытану немесе атқа мііну мәдениеті. Сонымен бірге ертедегі көшпелілер дәуірінен бастап, Дала өркениеті құндылықтарының бірі көшпелі малшылардың отырықшы шаруашылыққа тән техника арқылы даму жолының орнына биологиялық даму жолына түсуі болды. Малдарды будандастыру, сұрыптау, жаңа түрлерін шығару мен асыл тұқымдарын өсіру дәуірдің басты белгісіне айналды.

   Дала өркениетінде ауыз әдебиеті саласындағы шығармашылықтың түрлі формаларының орны мен рөлі ерекше болды. Олар есте сақтау қабылеті мен шешендік өнердің дамуына, көркем шығарманың жоғарғы формалары болып табылатын батырлық эпостар мен лирикалық поэмалардың көптеп пайда болуына жол ашты.

   Сайып келгенде, Ұлы дала құндылықтары Еуразия халықтарының рухани және материалдық асыл қазынасынан орын тапты.

Қыстағы қар – жерге ырыс, Жердегі ылғал – елге ырыс» деген қазақ халқының тағылымды ойымен үндес келетін абзацты анықта.

Берілген тұжырымддардың қайсысы мәтін мазмұнына сәйкес келеді? 1. Көшпелі қоғам үшін адами құндылықтар маңызды болмаған 2. Ұлы дала елінің құндылықтары – мәңгілік ел болудың негізі

Рухани құндылықтар жүйесіне жатады

Ұлы дала халқының зерек, білгір екендігін автор қалай жеткізіп отыр?

Мақала авторының көзқарасын танытатын ойды көрсетіңіз.

«Шынықсаң – шымыр боласың» демекші, дене жаттығуы адам баласына қашан да пайдалы. Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де тәсілі – спорт. Ғалымдар зерттеуіне сүйенер болсақ, спорт адамды шат – шадыман өмір сүруге де жетелейді екен.
Олимпиадалық қозғалыстың белсенді қайраткері Пьер Кубертен: «О, спорт! Сен – түгел ғаламсың!» деп бекер тұжырым жасамағаны анық. Ғалымдар АҚШ – тың Пенсильвания университетінің 200-ге жуық студентіне зерттеу жүргізген. Олар күніне 20 минуттан астам уақытын түрлі дене жаттығуларына арнаған. Ал сегіз күннен кейін қатысушылар өздерінің басынан өткеріп жүрген күйлерін жазып тапсырған. Нәтижесінде көбісі ұйқысыздықтан, әлсіздіктен құтылғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, жаттығу жұмыстарынан кейін көңіл – күйлерінің көтеріліп, өздерін жақсы, сергек сезініп жүргендерін жеткізген.
Дене жаттығулары адамның көңіл-күйін ғана көтеріп қоймайды, қан айналым жүйесін жақсартады. Қан қысымы мен жүрек – қан тамырлары ауруларының алдын алады.
Спорт – адамның рухани әлемі үшін де маңызды. Өйткені, әлсіз әрі қиындыққа көп ретте қарсы тұруға қауқары жете бермейтін жандарға мамандар бір ауық спортпен шұғылдануға кеңес береді екен. Күйзеліске ұшыраған сәттерде дене жаттығуларына ден қойсаңыз, жаңа құлшыныс пен тың серпін арқасында ерекше өмір сүруге ұмтыла түсесіз. Бұл да спорттың, дене жаттығуларының бір құдыреті.
Тағы да ғалымдар зерттеулеріне назар салып көрейік. Адам дене жаттығуларымен айналысқан сәтте оның миында да сан мыңдаған үдерістер орын алады. Ми дене қимылдарының әрекетін күйзеліс ретінде қабылдап, оған қарсы күрес жүргізе бастайды. Ағзадан эндорфин гормоны мен пайдалы ақуыздар бөлініп, жүйке жүйелері мен миға тарайды. Сол арқылы адам ойы ұшқыр әрі есте сақтау қабілеті жақсара түсіп, көңіл – күйге әсер етеді.
Спорттың адам өмірі үшін маңызын бұдан ары айта түсудің өзі де артығырақ секілді. Бірақ алдымен «спортпен шұғылдануға уақыт табылмай жүр» деген сылтаудан құтылғанымыз абзал. Ол үшін не істеу керек? Күніне 20 минут дене жаттығуымен айналысуды да ұмыт қалдырып кететін кездеріңіз болмайды емес, болады? Ендеше, дене жаттығуларымен шұғылдануды қалай әдетке айналдыруға болады?
1. Дене жаттығуы кезінде киетін спорттық киімдеріңізді жатар алдында дайындап жатыңыз. Ұмытпас үшін, оятқышыңызды сол киімдердің үстіне қойыңыз. Өйткені таңертең оянғанда оятқышпен қатар немен айналысатыныңызды да есіңізге түсіретін боласыз. Бастысы, осылайша таңғы жаттығуды әдетке айналдырып алсаңыз ғажап болары сөзсіз.
2. Барлығын аз жаттығудан бастаңыз. Тіпті, аптасына 2 рет 5 минуттан – ақ дене жаттығуларымен шұғылданып жүріңіз. Тапсырма оңай, әрине. Бірақ бастапқыда өзіңізді қинамауыңыз қажет. Алға ә дегеннен биік мақсат қоюға талпынбаңыз. Өйткені өзіңіздің спортпен шұғылдануға деген ерік – жігеріңізді жоғалтып алуыңыз мүмкін.
3. Үйдің қарапайым шаруаларды жаттығу жұмыстарымен үйлестірдіңіз. Мысалы, таймерді 20 минутқа қойып, жұмысыңызды бастаңыз. Қарапайым шаруаларды аса жылдам орындау – жақсы нәтиже береді.
4. Өзіңізге ұнайтын жаттығуларды таңдап алғанның да маңызы жоғары. Өйткені алғашында адам өз қалауымен бастаған жаттығулар уақыт өте келе өз жемісін беретін болады.
Иә, күнделікті өмірде спортты сүйетін жандар көп. Әркімнің санасындағы спорт ұғымы – сан алуан. Расында да, көпшілікті ұлты мен еріне, тілі мен дініне бөлмей өзіне ынтызар етер спорт құдыреті жоғары. Бәріміз білетіндей «Спорт – денсаулық кепілі».

Мәтінде дене жаттығуымен шұғылдануды әдетке айналдырудың қанша жолы көрсетілген?

Мәтін мазмұнына сай мақалды табыңыз.

Мәтінде жауабы жоқ сұрақ

Мәтінде берілген төртінші кеңестің түйінін көрсетіңіз.

Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын сызықшасы бар сөйлемді көрсетіңіз.

«Қазақтай» болсын БАҚ-тың бәрі

     ХХ ғасыр қазақ даласының табалдырығынан түнере аттады. Азаттықтың туы болған «Қазақ» газеті мұны көзіқарақты оқырманына былай сипаттап жеткізді: «Төңірекке қарасақ, түнерген-түнерген бұлттар көрінеді, түбі қандай белгісіз, не боларын білмейміз. Нұр болып жауып, жерімізді көгертіп, несібемізді молайтар ма? Болмаса, дауыл болып соғып, үйімізді жығып, үй ішімізді шашып тастар ма? Көзіміз бұған жетпейді. Жалаң аяқ, жалаң бас, жеңдеріміз киюсіз, етектеріміз жиюсыз, ашылып-шашылып, қамсыз жатқан халықпыз. Күннің не боларына көзіміз жетпей тұр. Дауылды жауын ету қолымыздан келмесе де, үйлеріміз қирамай, үй ішіміз шашылмай қалуына амал ету керек емес пе? Сол амалға кіруге жұртқа мұрындық болатын нәрсенің бірі – газет». Патшалық Ресей монархиясының қатал цензурасы жағдайында осылай астарлап сөйлеп, тұспалдап жеткізуден басқа жол да жоқ еді. Сол себептен де сеңдей соғылысып, қайда барарын, кімге мұң шағарын білмей, теңселіп тұрған халық «Қазақ» газетін құтқарушысы көріп, көш бастаушысын қуана қарсы алды. 

      Ел тарихынан хабары барлар біледі, қазақ ХХ ғасырдың басында ресми «киргиз» атанып тұрды. Оған оқыған Алаш қайраткерлері ретімен қарсылық таныта білді. Алаш жұртын бір жұдырық қылып біріктіруді мақсат тұтып шығарған газеттерінің  атын «Қазақ» қоюының басты себебі сол болатын. Басылымның беташар санында жалпақ елге жария еткен: «Аталы жұртымыздың, ауданды ұлтымыздың әруақты аты деп, газетіміздің есімін «Қазақ» қойдық. Ұлт үшін деген істің  ұлғаюына күшін қосып, көмектесіп, қызмет ету – қазақ баласына міндет. Халыққа қызмет етемін десеңдер, азаматтар, тура жолдың бірі – осы. Жол ұзақ, ғұмыр қысқа, қолдан келгенін ғұмыр жеткенше істеп кетелік. Малша оттап, асап ішіп, халық үшін қам қылмай, қарын тойғанына мәз болып, мал өлімінде өлмейік. Миллет халін ойымызға алып, қызмет етуді мойнымызға алып, арнаған бір ісіміз. Құдай сәтін салсын, «әумин» деп қол жайып, «әуп» деп күш қосып, «Алла» деп іске кіріселік» деген аталы сөздері сол жайынан сыр шертеді. 

     Ұлттық сананың ұйытқысы бола білуі – «Қазақ» газетінің тағы бір құндылығы. Алаш ардақтылары қазақ жұртын бір атаның баласындай бірігіп, бір тудың астында топтаспаса, азаттыққа қол жеткізу қиын екенін ұқты. Сол себепті бірігу идеясын басты орынға қойды. Газет атын «Қазақ» қоюларының тағы бір мақсаты сол болатын. Әр ру басшысын болыс етіп, сол арқылы руларды бір-біріне қарсы қойып, араздықты қоздырып, атыстырып-шабыстырып, қырылыстырып отырған орталықтың империялық саясатына қарсы осылай да күрес жүргізді.

    Ендігі жерде елдің бұқаралық ақпарат құралдары «Қазақ» газетін үлгі тұтып, халқымыздың бірлігі мен берекесін арттыруға, қиындықпен келген азаттығымызды баянды етуге жұмылса, кәсіби деңгейін, мемлекетшілдігін көрсетер еді дегіміз келеді. 

Ұлт өркендеп дамуы үшін қандай шартты орындауы керек?

Қарамен белгіленген сөздің синонимдік қатарын көрсетіңіз.

Төртінші азатжолда қандай негізгі идея көтерілген?

Мәтінді мазмұндауда басымдық танытатын нұсқа

Автордың мәтінді жазудағы басты мақсаты қандай?