Tiếp cận công nghệ số và dữ liệu lớn

Tích lũy kinh nghiệm lao động thủ công lâu dài

Hình thành vốn hiểu biết nhất định, phát triển tư duy trừu tượng

Phân công lao động giữa các ngành nghề hiện đại

Pháp luật quy định hành vi đúng sai trong xã hội

Tri thức dựa trên lý trí, con đường suy ngẫm đến lẽ phải

Khoa học tự nhiên giải thích các hiện tượng vật lý

Tôn giáo thờ phụng hướng tới cứu rỗi linh hồn

Tình yêu mến sự thông thái và khát vọng tìm kiếm chân lý

Quyền lực chính trị của nhà nước và giai cấp

Kỹ thuật sản xuất và thương mại thời cổ

Thực hành nghi lễ tôn giáo theo thần học

Hệ thống quan điểm lí luận chung nhất về thế giới và vị trí con người

Tập hợp các định luật tự nhiên mô tả chuyển động vật chất

Nghệ thuật diễn thuyết và tu từ học phục vụ chính trị

Bộ quy tắc đạo đức điều chỉnh hành vi con người hàng ngày

Các quan hệ phổ biến của tự nhiên

Các quy luật chung nhất của xã hội

Các phương pháp thực nghiệm trong phòng thí nghiệm

Các quy luật chung nhất của tư duy

Vì cung cấp cơ sở lí luận chung nhất định hướng nhận thức và hành vi

Vì thay thế tôn giáo bằng nghi lễ và tín điều mới

Vì mô tả chi tiết mọi hiện tượng tự nhiên bằng công thức

Vì thống trị mọi ngành khoa học bằng quyền lực nhà nước

Chính trị với pháp luật, kinh tế với văn hóa

Vật chất với ý thức, tư duy với tồn tại

Đạo đức với thẩm mỹ, tôn giáo với khoa học

Khoa học tự nhiên với khoa học xã hội

Phủ nhận khả năng nhận thức thế giới

Chỉ nhận thức được một phần nhỏ thế giới

Thừa nhận khả năng nhận thức thế giới

Nghi ngờ khả năng nhận thức thế giới

Ra đời thời cổ đại, trực quan, ngây thơ

Xem ý thức quyết định vật chất, coi tinh thần là nền tảng

Lấy bản thân giới tự nhiên để giải thích thế giới

Đồng nhất vật chất với một hay vài chất cụ thể

Nhấn mạnh mối liên hệ phổ biến và vận động

Nhìn thế giới trong trạng thái biệt lập và tĩnh tại

Khẳng định vai trò của thực tiễn nhận thức

Kết hợp duy vật với phép biện chứng

C.Mác và Ph.Ăngghen, nửa sau thế kỷ XIX

Arixtốt và Platon, thế kỷ IV TCN

Descartes và Spinoza, thế kỷ XVII

V.I.Lênin và Hêghen, đầu thế kỷ XX

Sự đồng tồn tại vật chất và ý thức

Tính thứ nhất của ý thức cá nhân

Tính thứ nhất của vật chất tự thân

Tính thứ nhất của tinh thần khách quan

Thực tiễn quyết định nhận thức

Ý thức cá nhân tạo ra vật chất

Vật chất là nguồn gốc của ý thức

Tồn tại tinh thần khách quan độc lập với con người

Ở trạng thái tĩnh, không vận động

Trong các mối liên hệ phổ biến

Ở trạng thái cô lập, tách rời

Từ toán học và vật lý học cổ điển

Chỉ dùng trực giác để lý giải thế giới

Phủ nhận vai trò của thực tiễn cải tạo

Tách rời sự vật khỏi quan hệ của nó

Mối liên hệ phổ biến, vận động và phát triển

Cổ điển, hiện đại, hậu hiện đại

Hình học, cơ học, điện động

Thần học, kinh nghiệm, thực chứng

Tự phát, duy tâm, duy vật

Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp: các học thuyết cải biến xã hội

Chủ nghĩa thực dụng Mỹ: kinh nghiệm và lợi ích cá nhân

Kinh tế chính trị cổ điển Anh: học thuyết giá trị lao động

Triết học cổ điển Đức: phép biện chứng và duy vật vô thần

Cách mạng công nghiệp và phương thức sản xuất TBCN

Sự hình thành giai cấp vô sản như lực lượng độc lập

Thực tiễn cách mạng của giai cấp vô sản

Sự suy tàn hoàn toàn của phong kiến đầu TCN

Bảo vệ và phát triển trước thế kỷ XX

Đề xuất những nguyên lý nền tảng

Khởi đầu hình thành tư tưởng triết học

Tổng kết kinh nghiệm, bổ sung và hoàn thiện

Đạo đức với mỹ học cổ điển

Tôn giáo với khoa học tự nhiên

Chủ nghĩa duy tâm với siêu hình học

Chủ nghĩa duy vật với phép biện chứng

Hệ tư tưởng duy tâm phê phán khoa học tự nhiên

Hệ quan điểm duy vật biện chứng về tự nhiên xã hội tư duy

Phương pháp thực nghiệm thuần túy trong các khoa học riêng

Hệ thống tôn giáo hướng dẫn đạo đức và tín ngưỡng

Các quy luật của từng khoa học cụ thể

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trên lập trường duy vật biện chứng

Những nghi lễ văn hóa trong xã hội hiện đại

Các phương pháp thực nghiệm của toán học

Giải thích các nghi lễ tôn giáo truyền thống

Cung cấp công thức tính toán vật lý chính xác

Xây dựng hệ chuẩn đạo đức tuyệt đối bất biến

Định hướng nhận thức đúng đắn về thế giới hiện thực

Nêu nguyên tắc xuất phát và vai trò chỉ đạo sử dụng phương pháp

Trang bị hệ thống khái niệm phạm trù quy luật làm công cụ nhận thức khoa học

Hình thành các phương pháp hoạt động nhận thức và thực tiễn đạt kết quả tối ưu

Đưa ra nghi lễ tôn giáo để giải quyết vấn đề đạo đức

Là nền tảng để phân tích xu hướng phát triển của xã hội trong điều kiện cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại

Là cơ sở lý luận khoa học của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và đổi mới

Là thế giới quan phương pháp luận khoa học và cách mạng cho nhận thức và thực tiễn

Là cơ sở định hướng tôn giáo mới thay thế tín ngưỡng truyền thống

Sự phủ định hoàn toàn các quy luật tự nhiên

Sự gắn bó giữa cái chung và cái riêng trong phạm vi nghiên cứu

Sự đồng nhất giữa trực giác và kinh nghiệm

Sự đối lập giữa khái quát và mô tả chi tiết

Khẳng định vật chất là một khái niệm toán học trừu tượng

Đồng nhất vật chất với các vật thể cụ thể hữu hình

Phủ nhận hoàn toàn sự tồn tại của tự nhiên

Đồng nhất vật chất với cảm giác chủ quan

Thực thể tinh thần tồn tại độc lập với ý thức

Tổng hòa hiện tượng do tư duy con người tạo ra

Cấu trúc toán học mô tả vũ trụ ở cấp vi mô

Phạm trù chỉ thực tại khách quan được cảm giác phản ánh

Tồn tại bên ngoài và không lệ thuộc vào ý thức

Luôn biểu hiện dưới dạng năng lượng

Được tư duy khái niệm hóa thành phạm trù

Có thể đo lường bằng các đại lượng vật lý

Làm biến đổi cấu trúc ngôn ngữ

Tạo nên trực giác bẩm sinh

Sinh ra khái niệm thuần lý

Gây ra cảm giác ở con người

Khẳng định tính tự thân tồn tại của ý niệm

Là cơ sở xác định vật chất trong lĩnh vực xã hội

Cung cấp thế giới quan và phương pháp luận khoa học

Giải quyết mặt vấn đề cơ bản của triết học

Sự thay đổi do lực cơ học tác dụng

Dịch chuyển vị trí trong không gian thuần túy

Mọi sự biến đổi, mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ

Chu kỳ lặp lại đều đặn của sự vật

Vận động chỉ xuất hiện trong hệ sinh học

Vận động tạo ra và tiêu diệt vật chất

Vận động chỉ là thuộc tính thứ yếu của ý thức

Vật chất tồn tại bằng vận động, biểu hiện sự tồn tại

Cơ học, vật lý, hoá học, sinh học, xã hội

Xã hội, sinh học, hoá học, cơ học, vật lý

Vật lý, hoá học, cơ học, sinh học, xã hội

Cơ học, hoá học, vật lý, xã hội, sinh học

Tính bất biến tuyệt đối của cấu trúc

Tình trạng không có tương tác nào xảy ra

Sự chấm dứt hoàn toàn mọi dạng vận động

Trạng thái tạm thời, ổn định tương đối của sự vật

Hình thức tồn tại của vật chất về mặt quãng tính và diễn biến

Thực thể độc lập với thế giới vật chất

Khái niệm thuần tuý của toán học

Thuộc tính riêng của ý thức con người

Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất

Thế giới tinh thần quyết định vật chất

Vũ trụ sinh ra rồi mất đi theo ý chí

Các bộ phận thế giới tồn tại rời rạc, không liên hệ

Thế giới khách quan phản ánh qua giác quan vào bộ não

Bẩm sinh từ trực giác con người

Một dạng vật chất đặc biệt linh động

Ý niệm tuyệt đối sinh ra tri thức

Ngôn ngữ lưu giữ và truyền đạt thông tin

Lao động cải biến tự nhiên

Cảm giác sinh học bẩm sinh

Sự cô lập với cộng đồng

Triệt tiêu tính khách quan của thế giới

Thay thế hoàn toàn phản xạ sinh học

Thay đổi cơ thể người, hoàn thiện giác quan

Tạo ra ngôn ngữ từ năng lượng cơ học

Hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức

Dạng phản xạ không điều kiện tự phát

Phương tiện tâm linh siêu hình thuần tuý

Chuỗi ký hiệu chủ quan không gắn thực tiễn

Tiếp nhận và lưu giữ thông tin

Loại bỏ mọi thông tin cảm giác

Xử lý, tìm ra ý nghĩa

Liên kết tri thức cũ, tạo tri thức mới

Bản chất xã hội gắn với thực tiễn lịch sử

Hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Thực thể siêu nhiên tách rời vật chất

Hình thức phản ánh cao nhất, riêng có của óc người

Tri thức, ý chí, tình cảm

Tình cảm, ý chí, tri thức

Tri thức, tình cảm, ý chí

Ý chí, tri thức, tình cảm

Tự ý thức, tiềm thức, vô thức

Tự ý thức, vô thức, bản năng

Tiềm thức, vô thức, siêu thức

Vô thức, tiềm thức, trực giác

Vật chất quyết định ý thức

Ý thức tác động trở lại vật chất

Ý thức tạo ra vật chất từ hư vô

Vật chất phụ thuộc hoàn toàn vào ý thức

Nguồn gốc và nội dung

Bản chất và sự vận động

Phát triển gắn với thực tiễn

Khả năng độc lập tuyệt đối

Sự phân tích cô lập từng bộ phận

Tính tĩnh tại, bất biến tuyệt đối

Nhận thức chủ quan của con người

Quan hệ, vận động, phát triển khách quan

Do tư duy tạo ra các quy luật

Chỉ liên quan đến xã hội loài người

Tồn tại trong thế giới khách quan

Phản ánh vào bộ óc con người

Khoa học về quy luật phổ biến của vận động và phát triển

Phương pháp liệt kê các hiện tượng tự nhiên

Hệ thống đạo đức trong nghiên cứu

Kỹ thuật suy luận hình thức thuần túy

Nguyên nhân – Kết quả

Nội dung – Hình thức

Tất nhiên – Ngẫu nhiên

Cái riêng – Cái chung

Khả năng – Hiện thực

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật đồng nhất tuyệt đối

Quy luật Lượng – Chất

Quy luật bảo toàn hình thức

Quy luật Mâu thuẫn

Khái niệm trừu tượng rời rạc

Điểm xuất phát đầu tiên

Ví dụ minh họa

Kết quả cuối cùng

Sự vật tồn tại cô lập, không ảnh hưởng nhau

Mọi sự vật đều nằm trong quan hệ tác động lẫn nhau

Chỉ có quan hệ trong tư duy chứ không có thực

Quan hệ chỉ xuất hiện ở vài đối tượng đặc biệt

Khách quan – Phổ biến

Đa dạng – Phong phú

Định mệnh – Bất biến

Chủ quan – Cá biệt

Nhất thời – Ngẫu hứng

Nhìn nhận đối tượng trong chỉnh thể thống nhất

Chỉ xem xét hiện tại, không dự báo

Đối lập quan điểm phiến diện, một chiều

Tách rời đối tượng khỏi bối cảnh liên hệ

Rút ra các mối liên hệ tất yếu để nhận thức

Sự vật cũ mất đi, cái mới ra đời

Nguồn gốc phát triển nằm trong mâu thuẫn nội tại

Phát triển là quá trình vận động đi lên

Không có sự thay đổi về chất, không có cái mới

Đứng yên, lặp lại tuần hoàn bất biến

Tồn tại trong vận động, phát triển và chuyển hóa không ngừng

Bị quyết định bởi ý chí chủ quan

Chỉ phát triển do tác động từ bên ngoài

Khách quan – Phổ biến

Kế thừa – Đa dạng phong phú

Thuần tuyến tính – Một chiều

Hoàn toàn do ngoại lực

Ngẫu nhiên – Tạm thời

Đặt đối tượng vào sự vận động, dự báo khuynh hướng

Nhận thức, phát triển là quá trình

Phát hiện và ứng hộ đối tượng mới, chống bảo thủ

Khước từ sáng tạo trong điều kiện mới

Chỉ dựa vào kinh nghiệm quá khứ bất biến

Quá trình tư duy hình thức thuần túy

Một sự vật, hiện tượng nhất định

Những thuộc tính lặp lại trong nhiều sự vật

Các đặc điểm vốn có ở một cái riêng

Cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng

Cái riêng là bộ phận của cái chung

Cái riêng phong phú hơn cái chung

Trong điều kiện nhất định có thể chuyển hóa nhau

Cái chung độc lập hoàn toàn với cái riêng

Xuất phát từ cái riêng để nhận thức cái chung

Chỉ xét cái riêng vì tính cụ thể hơn

Bắt đầu từ cái chung rồi bỏ qua cái riêng

Chỉ dùng cái chung vì tính khái quát cao

Nguyên nhân gây biến đổi nhất định

Điều kiện chính là nguyên nhân bản chất

Nguyên cớ luôn là kết quả trực tiếp

Kết quả là yếu tố sinh ra nguyên nhân

Cùng xuất hiện đồng thời bắt buộc

Nguyên nhân có trước, kết quả có sau

Không liên hệ, chỉ ngẫu nhiên trùng

Kết quả có trước rồi tạo nguyên nhân

Quan hệ hiếm gặp, không phổ biến

Quan hệ phụ thuộc ý chí chủ quan

Quan hệ chỉ tồn tại trong thí nghiệm

Quan hệ mang tính khách quan, phổ biến

Loại bỏ hiện tượng mà không cần nguyên nhân

Bỏ qua quan hệ chuyển hóa nhân–quả

Phải tìm ra nguyên nhân xuất hiện

Chỉ xét một nguyên nhân duy nhất

Ngẫu nhiên là hình thức biểu hiện tất nhiên

Tất nhiên và ngẫu nhiên có thể chuyển hóa

Tất nhiên là quan hệ bản chất, quy định

Ngẫu nhiên quyết định bản chất sự vật

Phụ thuộc hoàn cảnh bên ngoài

Có thể xuất hiện thế này hoặc thế khác

Là hình thức biểu hiện của tất nhiên

Luôn quyết định bản chất sự vật

Tính cảm tính, phụ thuộc ý chí cá nhân của liên hệ

Tính phổ biến, khách quan, bản chất, bền vững của liên hệ

Tính cục bộ, riêng rẽ, dễ thay đổi của liên hệ

Tính ngẫu nhiên, chủ quan, mong manh của liên hệ

Cảm nhận chủ quan về sự vật, hiện tượng

Thuộc tính phụ, không ổn định của sự vật

Tổng hợp thuộc tính cơ bản tạo nên sự vật, tương đối ổn định

Số lượng cụ thể biểu thị quy mô hay tốc độ

Luôn biến đổi liên tục, không có ổn định

Tính ổn định tương đối của sự vật, hiện tượng

Hoàn toàn cố định, bất biến tuyệt đối

Chỉ tồn tại trong tư duy, không có khách quan

Ở cảm xúc thẩm mỹ khi nhìn sự vật

Ở quy mô, trình độ, số lượng, tốc độ, nhịp điệu

Ở bản chất, cấu trúc nền tảng của sự vật

Ở giá trị đạo đức của sự vật

Thống nhất trong một đối tượng, chuyển hóa lẫn nhau

Lượng quyết định tất cả, chất chỉ phụ trợ

Tách rời, không liên quan, độc lập hoàn toàn

Chất quyết định tất cả, lượng chỉ phụ trợ

Ngưỡng mà chất mới bắt đầu ổn định

Giới hạn tồn tại mà trong đó lượng biến đổi chưa làm chất đổi

Khoảng giới hạn tồn tại của lượng mới

Điểm tại đó diễn ra bước nhảy về lượng

Mốc đánh dấu sự cân bằng tuyệt đối giữa chất và lượng

Vị trí mà chất mới tự tiêu biến vì lượng cũ

Khoảnh khắc lượng đạt ngưỡng phá vỡ độ, chất đổi

Khoảng thời gian lượng giảm dần, chất giữ nguyên

Giai đoạn chuyển hóa cơ bản về chất do lượng tích lũy gây ra

Sự thay đổi vi mô không ảnh hưởng chất

Sự tăng lượng đơn thuần, không làm chất đổi

Trạng thái chất mới duy trì mà không cần lượng

Lượng cũ tiếp tục tích lũy vô hạn

Lượng biến mất, chỉ còn chất tồn tại

Xuất hiện một lượng mới phù hợp với chất mới

Lượng giữ nguyên vì chất đã ổn định

Biết tích lũy về lượng để có biến đổi về chất

Thực hiện bước nhảy nóng vội để phá khuôn

Xác định chính xác điểm nút, tránh nôn nóng hoặc bảo thủ

Lựa chọn phương pháp phù hợp với liên kết của đối tượng

Quy luật số lượng tuyệt đối

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật đồng nhất bản thể

Quy luật tuần hoàn lặp lại

Thay thế hoàn toàn quy luật lượng – chất

Hệ quả phụ, không ảnh hưởng đến vận động

Chỉ xuất hiện trong tư duy, không có khách quan

Nguyên nhân, động lực của vận động và phát triển

Vừa thống nhất vừa đấu tranh lẫn nhau

Chỉ thống nhất, không có đấu tranh

Tách biệt, không tương tác, độc lập tuyệt đối

Chỉ đấu tranh, không có thống nhất

Khuynh hướng biến đổi trái ngược nhưng cùng khách quan

Cùng tồn tại, cùng biến đổi, làm tiền đề, điều kiện cho nhau

Luôn bài trừ nhau, không cùng tồn tại

Tác động qua lại theo hướng bài trừ, phủ định nhau

Sự thay thế trạng thái bằng trạng thái khác trong vận động

Sự dừng vận động để duy trì trật tự hiện có

Sự xóa bỏ hoàn toàn cái cũ không kế thừa

Sự phủ nhận do ý chí chủ quan cá nhân quyết định

Tự phủ định do nguyên nhân bên trong

Khách quan và phổ biến trong phát triển

Diễn ra một lần rồi kết thúc vĩnh viễn

Mang tính chu kì và đa dạng, phong phú

Vận động theo đường tròn phẳng quay trở về điểm cũ

Vận động ngẫu nhiên, không có khuynh hướng nhất định

Vận động theo đường thẳng tiến đều không lặp lại

Vận động theo đường xoáy ốc, lặp lại nhưng không quay lại

Giữ nguyên toàn bộ cái cũ không thay đổi

Tuyệt đối hóa cái mới, loại bỏ hết di sản cũ

Phủ nhận cả cái cũ lẫn cái mới để trung hòa

Chọn lọc, tiếp thu yếu tố hợp lý của cái cũ

Có thái độ đúng đối với cái đang khẳng định và cái mới

Nhận thức và phát huy tính kế thừa qua các khâu trung gian

Nhấn mạnh vai trò nguyên nhân bên trong để phát huy nội lực

Tránh xem xét tính phức tạp của quá trình phát triển

Có tính khách quan và phổ biến

Diễn ra theo chu kì và có tự đào thải, sàng lọc

Luôn do ý chí chủ quan chi phối hoàn toàn

Đa dạng, phong phú trong các hình thức

Mâu thuẫn là nguồn gốc trực tiếp của phát triển

Mâu thuẫn làm đình trệ mọi vận động phát triển

Mâu thuẫn chỉ tồn tại khi không có đối lập

Mâu thuẫn không liên quan đến quá trình chuyển hóa

Quá trình phản ánh tích cực, chủ động, sáng tạo

Niềm tin siêu hình mang tính trực giác

Quá trình phản ánh thụ động hiện thực

Cảm giác đơn lẻ về sự vật khách quan

Đồng nhất ý thức với vật chất tự thân

Thừa nhận vật khách quan tồn tại độc lập với ý thức

Ưu tiên tri thức kinh nghiệm hơn thực nghiệm

Phủ nhận sự tồn tại của thế giới khách quan

Hoạt động sáng tạo nghệ thuật thuần túy

Hoạt động chính trị – xã hội

Hoạt động thực nghiệm khoa học

Hoạt động sản xuất vật chất

Thực tiễn là mục đích của nhận thức

Thực tiễn chỉ là hoạt động tinh thần thuần túy

Thực tiễn là cơ sở, động lực của nhận thức

Thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý

Duy tâm khẳng định kinh nghiệm là tuyệt đối đúng

Duy tâm coi ý thức là nguồn gốc cuối cùng

Duy vật coi cảm giác là nguồn gốc duy nhất

Duy vật phủ nhận thế giới khách quan tồn tại

Vì chúng phát sinh từ linh hồn siêu hình

Vì chúng phản ánh hiện thực vào bộ óc người

Vì chúng tạo ra thế giới theo ý muốn cá nhân

Vì chúng chỉ tồn tại trong ngôn ngữ trừu tượng

Quá trình tuyến tính không có mâu thuẫn

Quá trình chứng minh có vận động và phát triển

Quá trình ngưng đọng, giữ nguyên tri thức ban đầu

Quá trình chỉ dựa vào suy đoán chủ quan

Từ lý tính đến cảm tính rồi đến thực tiễn

Từ kinh nghiệm cá nhân đến trực giác rồi đến thực tiễn

Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng rồi đến thực tiễn

Từ thực tiễn đến tư duy trừu tượng rồi về cảm tính

Suy luận quy nạp, diễn dịch

Cảm giác, tri giác, biểu tượng

Khái niệm, phán đoán, suy lý

Trực giác, linh cảm, niềm tin

Hình ảnh trọn vẹn về sự vật

Hình ảnh trực tiếp, giản đơn nhất do tác động lên giác quan

Niềm tin chủ quan không cần kiểm chứng

Kết quả tổng hợp nhiều giác quan

Phản ánh thuộc tính riêng lẻ của sự vật

Phản ánh trọn vẹn về sự vật qua tổng hợp nhiều cảm giác

Là suy luận rút ra kết luận logic

Chỉ là kí ức không còn liên hệ hiện thực

Kết luận lôgic sau suy luận diễn dịch

Hình ảnh phức tạp nhất của nhận thức cảm tính tái hiện trong trí nhớ

Mệnh đề ngôn ngữ khẳng định thuộc tính

Khái quát bản chất sự vật bằng khái niệm

Từ nhận thức cảm tính đã thu nhận

Từ trực giác bẩm sinh của con người

Từ ngôn ngữ và ký hiệu học

Từ thực tiễn lao động xã hội

Trực giác, linh cảm, niềm tin

Cảm giác, tri giác, biểu tượng

Kinh nghiệm, thử nghiệm, tổng kết

Khái niệm, phán đoán, suy lý

Ghi nhớ hình ảnh cụ thể của sự vật

Khẳng định hay phủ định bằng mệnh đề

Phản ánh khái quát, gián tiếp một số thuộc tính chung

Suy luận từ tiền đề rút ra kết luận

Một hình ảnh trực quan

Một sơ đồ hình vẽ

Một mệnh đề ngôn ngữ

Một từ hoặc cụm từ

Các khái niệm để định nghĩa thuật ngữ

Các phán đoán để rút ra kết luận

Các cảm giác để tạo tri giác

Các biểu tượng để tái hiện kí ức

So sánh và đối chiếu

Quy nạp và diễn dịch

Trực giác và linh cảm

Phản biện và bác bỏ

Khác nhau về chất nhưng thống nhất

Liên hệ, bổ sung cho nhau

Cảm tính là cơ sở cho lý tính

Không liên quan, tách rời nhau

Niềm tin cá nhân được cộng đồng chấp nhận

Tri thức phù hợp với hiện thực khách quan và được thực tiễn kiểm nghiệm

Sự khẳng định của nhà khoa học có uy tín

Mệnh đề logic đúng trong mọi hoàn cảnh

Tuyệt đối

Cụ thể

Tương đối

Khách quan

Cách thức phân phối của cải xã hội

Cách thức con người tiến hành sản xuất vật chất

Cách thức con người tiêu dùng hàng hóa

Cách thức tích lũy của cải qua thương mại

Quan hệ sở hữu ruộng đất

Tư liệu sản xuất và công cụ

Người lao động với kỹ năng

Đối tượng lao động tự nhiên

Sở hữu tư liệu sản xuất

Quản lý và phân công lao động

Phân phối sản phẩm lao động

Trình độ tay nghề cá nhân

Quan hệ sản xuất quyết định hoàn toàn lực lượng sản xuất

Hai yếu tố vận động độc lập không ảnh hưởng nhau

Lực lượng sản xuất quyết định nội dung của quan hệ sản xuất

Quan hệ sản xuất luôn vượt trước lực lượng sản xuất

Phân phối sản phẩm bị đình trệ dài hạn

Lực lượng sản xuất suy giảm nhanh chóng

Quan hệ sản xuất có xu hướng biến đổi tương ứng

Quan hệ sản xuất giữ nguyên không đổi

Thay thế mọi tư liệu sản xuất cũ

Xóa bỏ hoàn toàn người lao động

Kiềm hãm lực lượng sản xuất phát triển

Thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển

Muốn thay đổi xã hội chỉ cần mệnh lệnh hành chính

Muốn tăng trưởng phải loại bỏ đối tượng lao động

Muốn phát triển kinh tế phải bắt đầu từ lực lượng sản xuất

Muốn ổn định xã hội cần ngừng phân công lao động

Hình thái kinh tế – xã hội

Kiến trúc thượng tầng xã hội

Cơ sở hạ tầng của xã hội

Lực lượng sản xuất của xã hội

Cơ cấu giai cấp trung gian

Nhà nước của xã hội

Quan hệ sở hữu tư nhân

Lực lượng sản xuất mới

CSHT và KTTT độc lập không liên hệ

KTTT quyết định CSHT tuyệt đối

CSHT quyết định KTTT hoàn toàn

CSHT quyết định KTTT, KTTT tác động CSHT

Làm biến đổi căn bản KTTT sớm hay muộn

Ngăn chặn hoàn toàn sự vận động của KTTT

Quyết định nguồn gốc, cơ cấu, tính chất của KTTT

Xóa bỏ mọi xung đột giai cấp trong KTTT

Chỉ diễn ra trong thời bình

Hoàn toàn vô hiệu với CSHT

Ngược chiều kiềm hãm CSHT

Cùng chiều thúc đẩy CSHT

Tránh tuyệt đối hóa một yếu tố

Khẳng định chính trị độc lập

Phủ nhận vai trò kinh tế

Ưu tiên pháp luật hơn sản xuất

Một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng

Một nhà nước cụ thể

Một phương pháp quản trị

Một tôn giáo chi phối

Tầng lớp tiểu tư sản

Quan hệ sản xuất (CSHT)

Lực lượng sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

QHSX phù hợp trình độ LLSX

KTTT phù hợp ý chí lãnh đạo

CSHT phù hợp tôn giáo chủ đạo

LLSX phù hợp phong tục cổ

Kinh tế hộ gia đình

Kiến trúc thượng tầng – KTTT

Quan hệ sản xuất – CSHT

Lực lượng sản xuất (LLSX)

Nhóm người có địa vị giống nhau

Tập đoàn người chiếm đoạt lao động nhóm khác

Tầng lớp trí thức trong xã hội

Cộng đồng cư dân cùng ngôn ngữ

Phân chia lãnh thổ quốc gia

Tăng dân số nhanh chóng

Phát triển tôn giáo đa dạng

Chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất

Giai cấp tư sản và vô sản

Giai cấp cơ bản và không cơ bản

Giai cấp địa chủ và nông dân

Giai cấp thống trị và bị trị

Xung đột lợi ích căn bản đối lập

Sự khác biệt văn hóa vùng miền

Tranh chấp ngôn ngữ và tôn giáo

Thiếu nguồn lực tự nhiên

Cuộc đấu tranh của quần chúng lao động bị áp bức

Cuộc thảo luận về phân phối tài sản công

Cuộc cạnh tranh giữa các tầng lớp hưởng thụ

Cuộc vận động cải cách văn hóa thuần túy

Biện pháp tình thế không có ảnh hưởng lâu dài

Hoạt động mang tính đạo đức thuần túy

Yếu tố phụ thuộc vào văn hóa bản địa

Động lực trực tiếp và quan trọng của lịch sử

Thị tộc → Dân tộc → Bộ tộc → Bộ lạc

Thị tộc → Bộ lạc → Bộ tộc → Dân tộc

Dân tộc → Bộ tộc → Bộ lạc → Thị tộc

Bộ lạc → Thị tộc → Dân tộc → Bộ tộc

Khối liên minh các bộ lạc

Quốc gia có chủ quyền thống nhất

Cộng đồng tộc người đa số

Nhà nước phong kiến điển hình

Cộng đồng tộc người trong một quốc gia

Quốc gia có lãnh thổ thống nhất

Liên minh chính trị khu vực

Nhà nước đại diện cho giai cấp

Văn hóa và tâm lý thống nhất

Lãnh thổ thống nhất

Ngôn ngữ thống nhất

Nhà nước và pháp luật thống nhất

Kinh tế thống nhất

Cộng đồng có tín ngưỡng duy nhất bắt buộc

Cộng đồng ổn định trên một lãnh thổ thống nhất

Cộng đồng thống nhất về mặt ngôn ngữ

Cộng đồng bền vững về văn hóa, tâm lý

Dân tộc hoàn toàn độc lập khỏi cơ sở kinh tế

Giai cấp chỉ là hiện tượng văn hóa dân tộc

Dân tộc luôn phủ định vai trò của giai cấp

Giai cấp quyết định khuynh hướng phát triển dân tộc

Không có liên hệ về mặt thực tiễn

Ảnh hưởng quan trọng đến vấn đề giai cấp

Ảnh hưởng không đáng kể trong dài hạn

Chỉ ảnh hưởng về mặt nghi lễ lễ hội

Hệ quả tất yếu của phát triển văn hóa

Biện pháp thay thế đấu tranh giai cấp

Điều kiện và tiền đề cho đấu tranh giai cấp

Hoạt động mang tính học thuật thuần túy

Không tách rời và bị chi phối bởi lợi ích giai cấp

Luôn đối lập tuyệt đối trong mọi tình huống

Chỉ liên hệ khi có chiến tranh quốc tế

Hoàn toàn do ý chí cá nhân quyết định

Luôn là tiền đề, điều kiện tái xuất của tộc và giai cấp

Luôn phủ định mọi hình thức giai cấp và tộc người

Chỉ phụ thuộc vào địa lý tự nhiên thuần túy

Không liên quan đến nhà nước và pháp luật

Nhà nước hình thành do thỏa ước thần quyền

Nhà nước xuất hiện từ mâu thuẫn giai cấp

Nhà nước ra đời từ truyền thống lễ nghi

Nhà nước là sản phẩm của ý chí thuần túy

Nhà nước luôn trung lập tuyệt đối với giai cấp

Sự thống nhất dân tộc cần pháp luật thống nhất

Dân tộc tồn tại không cần thiết chế nhà nước

Đấu tranh giai cấp thúc đẩy biến đổi nhà nước

Nhà nước phản ánh lợi ích giai cấp thống trị