Font size
Worksheetsгеодезия 120 сұрақ
Total questions: 120
Worksheet time: 3600secs
Жер бетінін толық немесе белгілі бір болігін жазықтықтағы картографиялық проекция түріндегі кішірейтілген бейнесі:
Карта
Профиль
План
Сызба
Абрис
Планда сызық узындығы 1,3см, ал жергілікті жердін осы сызыгынын горизонталды салындысы 260 м болса, планнын сандық масштабын есептеніз:
1: 20 000
1: 200
1: 1 000
1: 2 000
1: 10 000
Аталған сандық масштабтардын қайсысынын дәл масштабы 2,5 м тен:
1: 250
1: 2 500
1: 5 000
1: 10 000
1: 25 000
Дирекциондык бурыш 265° болған жағдайда, бағыт румб мынаған тен:
ОБ 85°
СШ 73°
ОБ 57°
СБ 66°
СБ 75°
Жер бетінін пішіні мен көлемдерін және оның жеке боліктерін өлшейтін ғылым:
Геодезия
География
Геология
Геофизика
Геоботаника
Геодезиялық әдіс әрекеттерді келесі тізбекпен өзине қосады:
Өлшеу, есептеу,құрастыру, қолдану
Құрастыру, өлшеу, есептеу, қолдану
Қолдану, өлшеу, есептеу, құрастыру
Өлшеу,құрастыру, есептеу, қолдану
Есептеу, қолдану,өлшеу, құрастыру
Әлемдік мүхит суларынын беті (денгейлік беті ) ойша қурлық арқылы созылған, ол дене бетін құрайды. Дене қалай аталады:
Геоид
Жер шары
Эллипсоид
Сфера
Жер
Қазакстанда геодезиялык жумыстар үшін қабылданған жер бетіндегі геодезиялык өлшеу нәтижесінде эллипсоидтын нақты көлемі аныкталады:
Красовскимен
Даламбермен
Бесселмен
Ждановпен
Кларкпен
Жергілікті өрыннын горизонталды жазықтығына сызықтардын ортогоналды проекциялары арасындағы бұрышты не деп атайды:
Горизонталды бурыш
Көлденен бурыш
Ылди бурышы
Вертикалды бурыш
Румб
Горизонталды жазықтыққа жергілікті орыннын сызығы мен онын ортогоналды проекциясынын арасындагы бұрыш:
Ылди бұрыш
Горизонталды бұрыш
Вертикалды бұрыш
Дирекциялық бұрыш
Азимут
Жер бетінін бөлігінін жазықтығындагы ортогоналды проекциясындағы кішірейтілген бейнесі:
План
Карта
Профиль
Сызба
Абрис
Сызықтардын ортогоналды проекциялары арасындагы бұрышты не деп атайды:
Горизонталды бұрыш
Дирекциялық бұрыш
Ылди бұрышы
Вертикалды бұрыш
Румб
1:25 000 масштабтағы колденен масштабтын кіші болім бағасын табыңыз:
5м
50м
250м
25м
2,5м
Географиялык (астрономиялык) меридианнын солтүстік бағытынан бастап сағат тілін жүрісі бойынша берілген сызыққа дейінгі бұрыш:
Географиялык азимут
Дирекция бұрышы
Ылди бұрышы
Румб
Магниттік азимут
Өстік меридианнын (абсцисс осі) немесе соған паралель сызықтын солтүстік бағытынан сағат тілінін жүрісі бойынша берілген сызыққа дейігі бұрыш:
Дирекциялык бұрыш
Румб
Магниттік азимут
Географиялык азимут
Нүкте бойлығы
Жақын жатқан меридианнан бастап берілген сызыққа дейінгі бұрыш:
Румб
Географиялык азимут
Магниттік азимут
Дирекциялык бұрыш
Нүкте бойлығы
Қай румб 240° дирекция бұрышына сәйкес келеді:
ОБ:60º
ОБ:30º
ОШ:40º
ОШ:20º
СШ:60º
Аталған кері дирекция бурыштардын қайсысы 210° тұра дирекция бұрышына сәйкес келеді:
30º
-30º
60º
150º
-180º
Егер географиялык азимут 30°, ал меридиандардын жакындасуы ( γ) –2º ка тен болса, аталған қай бұрыштын мәні сызықтық дирекция бұрышына сәйкес келеді
32º
28º
60º
-28º
–32º
Нүктелердін биіктік айырмашылығы:
Сызық үзындығы
Горизонталды салынды
Нүкте биіктігі
Өсімше
Салынды
Барлық жер бетінін немесе онын маңызды болігінін жазықтықтағы картографиялық проекциясында құрастырылған кішірейтілген бейнесі:
План
Карта
Профиль
Сызба
Абрис
Жер бетінін әртурлі тегіс еместік жиынтығы қалай аталады:
Жер бедери
Территория(Аумак)
Ареал
Аудан
Дала
Аталғандардын қайсысы жер бедер түріне жатпайды:
Су айрық
Аңғар
Тау
Қазан шұнқыр
Жота
Координаталар өсіндегі ортогоналді проекциянын горизонталь салындысы:
Координаталар өсімшесі (ΔΧ жане ΔΥ).
Нүктелердін биіктігі
Сызықтын үзындығы
Салынды
Үйлесім
Қандай белгілер үшінші шіректе (ОБ) орналасқан нүктенін тік бұрышты координаталарына (Х және У) сәйкес:
-,-
+,-
+,+
-,+
-+
Егер Χа=200м, Χв=300м, Уа=50м, Ув=150м болса, (аАВ) АВ сызығынын дирекциялық бұрышын есептеніз:
45º
315º
225º
135º
-45º
Егер XА=-300м, XВ=-200м, ал дирекциялық бұрыш ( АВ) 240 -ка тен болса, АВ (SАВ) арақашыктығын есептеніз:
200м
100м
50м
150м
300м
Егер А(ХА) нүктесінін координатасы 50м-ге, ал АВ(дельта ХАВ) сызығынын координата өсімшесі 150м-ге тен болса, В(Хв) нуктесінін Х координатасын есептеніз:
200м
-100м
+100м
-150м
+150м
Түсіру геодезиялық торы дегеніміз:
Үшбұрыштар, полигондар, жүрістер торы
Айналымдар және эллипстар жүйесі
Қісық сызықтар жүйесі
Көп нүктелер
Теодолиттік диагональдық жүрістер торы
Теодолиттік түсірісте қолданылатын аспап:
Теодолит
Нивелир
Эклиметр
Эккер
Ленталар, рулеткалар, дальнометр
Полигондармен жүристердегі сызықтарды өлшеу үшін қолданылатын аспаптардын қателіктері аспау керек:
1:2000
1:5000
1:1000
1:400
1:200
Полигондар мен жүрістердегі бұрыштарды өлшейтін теодолиттердін қателиктері мынадан аспау керек:
30
15
10
5
1
Теодолит не өлшеуге арналған:
Горизонталды бұрышты, ылди және ара кашықтық бұрышты.
Кісаю бұрышын, горизонталды бұрышты
Горизонталды және вертикалды бұрышты.
Горизонталды, вертикалды бұрышты және горизонталды салындыны.
Горизонталды, вертикалды бұрышты және горизонталды салындылардын асып түсүін.
Көру дурбісінін қанша геометриялык осі бар:
Екі
Бір
Үш
Төрт
Жоқ
Горизонталды бұрышты толық тәсілмен неше рет өлшейді:
2 рет
1 рет
3 рет
4 рет
5 рет
Аспаптын горизонталды осімен вертикалды осі құрайтын бұрыш:
0°
90°
60°
45°
30°
Үзындығы белгілі өлшеу аспаптарырынын жұмыс лентасынын үзындығымен салыстыру:
Салыстыру(Компарирование)
Бір сызық бойынша бірнеше қаданы орнату
Түсіріс
Түзету
Үйлеспеушілік
“Х” осіндегі координаталар өсімшесі қандай формуламен есептеледі:
дельта Х=S*cosа.
дельта Х=S*sinа.
дельта Х=S*tgа.
дельта Х=S*cosv
дельта Х=Hсонгы-Нбаст
“У” осіндегі координаталар өсімшесі қандай формуламен есептеледі:
дельта У=S*sinа.
дельта У=S*cosа.
дельта У=S*tgа
дельта У=P*cosv
дельта У=Hсонгы-Нбаст.
Теодолиттік жүрістегі дирекция бұрыштары (горизонталь бұрыштардын оң жағында жатқан) қай формуламен есептеледі:
ак+1=аk+180º-в
ак+1=аk-180º+в
ак+1=аn-180º-в
ак+1=аk+180º+в
ак+1=аk-в
Палеткамен контурдын ауданын есептеу қандай тәсілге жатады:
Механикалык
Аналитикалык
Графикалык
Графо –аналитикалык
Автоматтык
Грек тілінде «тахеометр» деген сөзінін мағынасы:
Тез өлшемдер
Нақты өлшемдер
Бұрыштық түсіріс
Жуықты өлшем
Графикалык өлшем
Геодезиялық пландық торлар болінеді:
Мемлекеттік торлар , жиілету торлар және түсіріс торлар
1,2,3,4 кластык мемлекеттік торлар
1,2 разрядты жиілету торлар
Түсіріс торлар
Жиілету торлар және мемлекеттік торлар
Мемлекеттік геодезиялық торлар бөлінеді:
1,2,3,4 кластык торларга
1,2 разрядты жиілету торларға
1және 2 разрядты жиілету торларға және түсіріс торларға.
1,2 ,3,4 кластық торларға және 1,2 разрядты жиілету торларға.
Төрт класқа және түсіріс торларға
Үшбұрыштардын әр бұрыштары өлшеніп және ең аз екі қабырғалары өлшенген үшбұрыштар торларынын тәсілдері:
Триангуляция
Трилатерация
Полигонометрия
Аралас
Техникалык
Үшбұрыштар торларынын әр қабырғаларын өлшенген тәсілді:
Трилатерация
Триангуляция
Полигонометрия
Аралас
Механикалык
Жүріс торларын құрғанда әр бұрыштары және әр қабырғалары өлшенетін тордын тәсілі:
Полигонометрия
Триангуляция
Трилатерация
Аралас
Техникалык
Триангуляцилық торларда бұрышты өлшеу бағыттары қалай есептеледі:
Шенберлі әдіс арқылы
Сол жақ жартылай әдісті (ДС)
Жартылай әдісті
Толық әдісті
Кез-келген әдіс арқылы
>«Шеңберлі тәсіл» әдісінін бағыттарын өлшеу кезінде,(ДС) сол жағынан бастап олшегенде алидаданы қай бағытқа айландырады:
Сағат тілінен
Сағат тіліне қарсы
Кез-келген бағытқа
Алидаданы айналдырмайды
Лимбті айналдырады
Тахеометрлік түсірісте ситуация және жер бедерін түсіретін тәсілдін түрі:
Полярлык тәсіл
Бір сызық бойынша
Бұрыштық кертпе
Сызықтық кертпе
Перпендикулярлық
Қазакстанда геодезиялық жұмыстар үшін қолданылатын жер эллипсоидынын өлшемдерінін нақты шамасын аныктаған ғалым:
Красовский
Даламбер
Жданов
Бессель
Кларк
Планда сызық үзындығы 1,7см, ал жер бетінде осы сызықтын горизонталь үзындығы 34м, қандай планнын сандық масштабы қолданылады:
1:2000
1:500
1:1000
1:5000
1:10 000
Жер бетінін пішіні мен көлемдерін және онын жеке боліктерін өлшейтін ғылым:
Геодезия
География
Геология
Геофизика
Геоботаника
Өстик меридианнын (абсцисс осі) немесе соған паралель сызықтын солтүстік бағытынан сағат тілінін жүрісі бойынша берілген сызыққа дейінгі бұрыш:
Дирекциялык бұрыш
Румб
Магниттік азимут
Географиялық азимут
Нүкте бойлығы
Қандай танбалар екінші шіректе (ОШ) орналасқан нүктенін тік бұрышты координаталарына (Х және У) сәйкес:
-,+
+,-
+,+
-,-
+,0
Жобалық белгілерді натураға шығару аспабы
нивелир
теодолит
тахеометр
жарық дальнометрі
Кипрегель
Картада қолданылатын шартты белгілер мынадай түрлерге бөлінеді
Аудандық, Масштабтан тыс, Сызықтық
Конустық, Проекциялық, Масштабтан тыс
Жергиликти, Проекциялық
Проекциялық, Колденен
Аналитикалық, Аудандық
Топографиялық карталар мен пландарда жер бедерінін мынадай негізгі формалалары көрсетіледі:
Таулар, Қазаншұнкыр, Жазық
Орман, Автокөлік жолдары, Электр желілері
Шабындық, Электр желілері
Автокөлік жолдары, Электр желілері Қазаншұнқыр, Жазық
Электр желілері, Автокөлік жолдары, Электр желілері
Топографиялық карталарда орман, гидрография және жер бедерін кескіндеу үшін сәйкесінше мына түстерді қолданады:
Жасыл, Көк, Қоныр
Ақ, Көк, Қоңыр
Қызыл, Қара, Күлгін
Қара
Сары
1:1000 масштабты пландағы үзындығы 23 см сызықтын жергілікті жердегі горизонталь қойылымы мынаған тең:
230 м
2300м
23м
12м
120м
Жергілікті жерде горизонталь қойылымы 1956 м болатын сызықтын 1:10000 масштабты карталардағы үзындығы мынаған тең:
19,56 см
18,56 см
195,6 см
19560 см
7,824 см
Ара қашықтығы 7800 м болатын екі нүктенін арасы картада 15,6 см-ге тең. Картанын сәйкесінше масштабтарын анықтау қажет.
1:50000
1:500000
1:1000000
1:200000
1:10000
Красовский ғалымы Жердін өлшемдерін мына жылы анықтады:
1940 ж
1756 ж
1785 ж
1841 ж
1900 ж
1:25000 масштабынын дәлдігі мынадай:
2,5 м
0,1 м
1 м
10 м
0,5 м
1:1000 масштабынын дәлдігі мынадай:
0,1 м
0,01 м
0,5 м
1 м
0,05 м
Координата өсімшелерін мына формулалармен анықтауға болады
дельта х=d·cosα, Δх=X2–X1, Δy=d·sinα
дельта х=d·sinα, Δх=d·ctgα, Δy=d·sinα
дельта х=X2–X1, Δх=d·tgα, Δy=d·sinα
дельта х=d·tgα, Δy=Y1–Y2, Δх=d·ctgα
дельта y=Y1–Y2, Δy=d·sinα, Δy=d·sinα
Дирекциондық бұрыштар 237°болған жағдайда, бағыт румбтары мынаган тең:
ОБ 57°
ОШ 57°
СШ 17°
СШ 57°
ОБ 75°
Дирекциондық бұрыш 245° болған жағдайда, бағыт румб мынаған тен:
ОБ 65°
СШ 73°
ОБ 57°
СБ 66°
СБ 75°
Бағыт румбтары СШ 47 болған жағдайда, дирекциондық бұрыш мынаған тең:
47°
133°
56°
73°
107°
Бағыт румб ОШ 34 болған жағдайда, дирекциондық бұрыш мынаған тең
146°
34°
78°
83°
158°
СБ шірегінде румбтын дирекциондық бұрышқа қатысты өзгеруі мынаған тең:
r=360°-α
r=a-180°
r=α-90°
r=α
r=90°-α
1:10 000 масштабты картада 27,6 см кесіндісі алынған. Осы кесіндінін жергілікті жердегі горизонталь қойылымдары мынаған тең:
276 м
135 м
198 м
1350 м
2760 м
1:50 000 масштабты картада 5,9 см кесіндіcі алынған. Осы кесіндінін жергілікті жердегі горизонталь қойылымы мынаған тең:
2950 м
29500 м
840 м
8400 м
295 м
Геометриялық нивелирлеуде аспап горизонтын анықта, егер нүкте биіктігі НА=10.500 м,рейканың қара жағы 1200 м болса
ГП=11.700
ГП=15.400
ГП=9.300
ГП=5.600
ГП=6.100
Рельеф пен картада суреттеу әдісіне жатпайды?
картограмма
окраска
горизонталь
штрих
цифрлік модель
Техникалық теңестіру станцияларындағы орташа квадрат қателігі
5мм
4мм
3мм
6мм
2мм
Трассаны нивилирлеу элементтеріне қолданылмайды
пикет нүктелері
аралық нүктелер
икстік нүктелер
нүкте бойынша
жобалық нүктелер
Тахеометрикалық зерттеу үшін қандай теңестіру қолданылады
геометриялық
фотограмметриялық
тригонометриялық
барометрлік
гидростатикалық
Трассалық жұмыстардың нәтижесі:
пикеттердің журналы
абрис
техникалық нивелирлеу журналы
далалық схема
бұрыштар мен арақашықтар журналы
Трассаның элементтеріне нелер жатады?
тангенс
котангенс
синус
бұрыш еңістігі
қисықтық
Қайсысы нивелирлеу түріне жатпайды?
дальнометрлік
геометриялық
тригонометриялық
барометрлік
механикалық
N-37-144картасының масштабы?
1:100000
1:1000000
1:500000
1:300000
1:200000
Трассалық жұмыстардың қорытындысы:
пикеттер журналы
абрис
техникалық нивелирлеу журналы
далалық схема
бұрыштар мен арақашықтар журналы
Ұзындығы белгілі болған өлшеуіш құрылғысы бар жұмысшы таспаның ұзындығын салыстыру
компарирование
ілулі
түсіру
түзету
невязка
Техникалық дәлдіктің нақтылану дәлдігі 1 км үшін рұқсат етілген ең үлкен қателік
50
5
10
30
40
Төмендегі құралдардың қайсысы жоғары дәлдікті теңестіру жұмыстарына арналған
рулетка
лента
тесемка
жіптік дальнометр
рейка
Көрсетілген ұпайлар асып кету арқылы есептелетін белгілер
пикеттер
көлденең нүктелері
аралық нүктелер
дөңгелек қисық нүктелері
жобалық түзу нүктелері
Айналдырған кезде айналымдық қисық элементтеріне қатысты емес
биіктік бұрыш белгісі
тангенс
қисық ұзындығы
радиус
өлшем
Планның масштабы 1:5000,пландағы қима 2,2 см. Жалпы қима ұзындығы нешеге тең?
110,0м
10,1м
50,0м
55,0м
120,0м
Қайсысы геодезиялық құралдарға жатпайды?
эккер
теодолит
эклиметр
буссоль
тахеометр
Қайсысы проектіні жобалау әдісіне жатпайды?
вертикаль бұрыштар
полярлық координата
тікбұрышты координата
бұрыштар
перпендикуляр
Екі нүктенің арасындағы айырмашылық?
артықтық(превышение)еңістік
еңістік
крутизма
көлденеңқима
бұрыш еңістігі
Ғимараттың симметриялы сызығы аталады...
орталық осьтер
аралық осьтер
негізгі осьтер
вертьикаль осьтер
ауытқу осьтер
Ауытқу сызығының бұрышының тангенсі...
еніс
крутизна ската
горизонтальды
превышение
екі белгінің әртүрлілігі
Пикеттердің арақашықтығы (пикетажды бөлу кезінде) трассаның осьтері бойынша тең...
100м
50м
30м
20м
150м
Құрылыс сеткаларының әдісіне нелер жатады?
осьті әдіс
перпендикуляр әдісі
створлық әдіс
бұрыштық әдіс
способ обхода
Қисықтың бастапқы нүктелеріне нелер жатады?
қисық басы
аралық нүкте
биссектриса
жазық нүкте
х нүкте
Визирдің биіктігі дегеніміз:
аспаптың горизонты
белгі
артықтық
еңістік
биіктік
Геометриялық нивелирлеу мына түрде жүргізіледі:
көлденең сәуле горизонтымен
визирлеу бұрышының еңістігі
радиобиіктік өлшеуіш көмегімен
барометрмен
аэротүсірістермен
Байланысу нүктелері қалай есептелінеді?
горизонт арқылы
асып кету арқылы
көлбеу бұрыш арқылы
көлбеу арқылы
диапазон қашықтығы арқылы
Бөлінетін геодезиялық жұмысты жарды монтаждау кезінде қолданады...
аралық осьтерді бөлу үшін
құрылыс торды бөлу үшін
белгінің орнын ауыстыру үшін
ғимараттың параметрінің орнын ауыстыру үшін
көлбеу шығару
Төмендегі терминдердің қайсысы бас нүктенің қисықтығы ұғымына жатпайды?
қисықтық соңы
радиус қисықтығы
бас қисықтық
орта қисықтық
тізімде жоқ
Жобалық белгілерді алғанда.... есептелінеді...
артқы рейка бойынша есеп алуы
рейкадағы реперден есеп алуы
репер белгісі
құрылыс белгісі
ғимарат бұрышының белгісі
Далалық журнал мен сызбаға қайсысы жатпайды?
сүрет
бұрыштар мен арақашықтар журналы
нивелирлеу журналы
кроки
абрис
Аймақтарды анықтаудың қандай жолдары жоқ...
кувриметр қолдануграфикалық
графикалық
аналитикалық
планиметр
графоаналитикалық
Тахеометрикалық зерттеу үшін қандай дәрежеде теңестіру қолданылады
тригонометриялық
геометриялық
фотограмметриялық
барометрлік
гидростатикалық
Бір келкі биіктікте өтетін нүктелер жиынтығы қалай аталады:
Горизонталь
Вертикаль
Тура сызық
Қисық сызық
Горизонталды салынды
Геодезиядағы) Жазықтықтағы тікбүрышты жүйелі координаталардағы абцисса оси (X) жане ордината оси (Y):
Остік меридиан және экватор
Экватор және остік меридиан
Вертикаль және горизонталь
Горизонталдар және вертикалдар
Узындыктар және биіктіктер
Горизонтал салымындағы визирлык осінін вертикалдық дөнгелек лимбы және вертикалды дөнгелектін алидадасы бойынша есеп:
нолдін орны
вертикалды бұрыш
ылди бұрышы
горизонталды бұрыш
аспап горизонты
Өлшеу кезінде горизонталды бұрыш қалай өлшенеді:
Өлшенетін бұрыштын сол және оң жақ бағыттарынын есептер айырмашылығы
Горизонталды дөнгелек лимбы бойынша есеп
Өлшенетін бұрыштын оң және сол жақ бағыттарынын есептер қосындысы
Өлшенетін бұрыштын оң және сол жақ бағыттарынын есептер айырмашылығы
Горизонталды бұрыш лимбы бойынша екеселеу есеп мәні
Теодолиттін горизонталды осімен жіпше торынын горизонталды сызығы қурайтын бұрыш:
90°
60°
45°
30°
0°
Теодолиттік ашық жүрістегі (оң жақ бұрыштар) бұрыштардын теориялық соммасын қай формуламен есептейді:
суммавm==абаст+180º*n-а сонг
суммавm=180º*n
суммавm==180º(n-2).
сумма вm==асонгы+180º*n-абаст
сумма вm==асонгы+180º-абаст
Теодолиттік түйык жүріс сызықтарынын дирекция бұрыштарынын дурыстығын қалай есептеп тексереді:
Берілген дирекция бұрышымен
Бұрыштардын теориялык соммасымен
Бұрыштардын практикалық соммасымен
Бұрыштық үйлеспеушілікпен
Бірінші горизонталь бұрышынын мәнімен
1 кластық мемлекеттік пландық торларды құрады:
Меридиандар және параллельдер сызыктары бойынша
Өзен бойлары және ірі байланыс жолдар бойынша
Бақылауға жәйлі жерлерге
Мұхит және теніз жиектері бойынша
Ірі аумақты елді-мекен кешендерінде
Геодезиялық тордын бағыт бұрыштары қандай тәсілмен өлшенеді:
Толық әдісті және шенберлі әдіс тәсіл арқылы
Толық әдісті
Жартылай тәсілді
Қайтармалы тәсіл
Әр түрлі әдіс арқылы
Бағана вертикальды жағдайға орнатқан кезде, қандай әдіс қолданылады
Өзіне қарай
Екі нивелир әдісі
Буссоль арқылы
Компас арқылы
Эклиметр арқылы
Жанымен нивелирлеу қайда қолданылады
Қабырға панельдерін орнату
Стақан түрі ірге тас
Сызықтық фундамент
Блоктарды орнату
Белгілерді құрылыстың төбесіне жіберу
Қате көздерінің қайсысы алаңға көшіру мақсаты бұрышты жою дәлдігіне әсер етпейді?
Эксцентриситет алидада
Есептеу қатесі
Орнату қателігі
Центірлеу қателігі
Веханы орнатудын қателігі
Ғимарат және құрылыстардың негізгі осьтері дегеніміз
Құрылыстың қызыл сызықтары
Атық симметриялары
Аралық осьтер
Контур сызықтары
Визирлик осьтер
Қателіктердің қайсысы бұрыштық өлшеу критерийіне жатады?
орташа квадрат қателік
қатыстық қателік
дәл қателік
орташа қателік
абсолют қателік
