Phát triển là phạm trù chỉ quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của các sự vật

Phát triển là phạm trù chỉ sự vận động của các sự vật

Nguyên vọng, ý chí của con người từ nó tác động đến sự phát triển

Phát triển là phạm trù chỉ sự liên hệ giữa các sự vật

Có vai trò và vị trí khác nhau

Không thể thay đổi

Đều có vai trò như nhau

Có thể chuyển hoá lẫn nhau

Sự phát triển là do sự thay đổi về hướng của sự vật gây nên

Sự phát triển không phụ thuộc vào ý thức con người

Nguồn gốc phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật

Sự phát triển do lực lượng siêu nhiên quyết định

Phép duy tâm

Trường phái vô thần

Chủ nghĩa thực dụng

Thuật nguỵ biện

Xem xét sự phát triển của người đó qua các giai đoạn khác nhau của cuộc đời

Nhìn vào thành tích hiện tại

Bỏ qua yếu tố may mắn và hoàn cảnh xã hội

Đánh giá người đó trong mối quan hệ với nhiều khía cạnh của cuộc sống

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

1- Mối liên hệ không bản chất, 2- Hoàn cảnh bên ngoài

1- nguyên nhân, 2- hoàn cảnh bên ngoài

1- mối liên hệ bên ngoài, 2- mối liên hệ bên trong

1- mối liên hệ bên ngoài, 2- mối liên hệ ngẫu nhiên

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Bệnh kinh nghiệm

Bệnh hình thức

Bệnh giáo điều

Bệnh thành tích

Một nguyên nhân có thể gây ra nhiều kết quả khác nhau tuỳ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể

Một kết quả chỉ có thể được gây nên do các nguyên nhân khác nhau

Nguyên nhân giống nhau trong những điều kiện giống nhau thì kết quả về cơ bản giống nhau

Một nguyên nhân nhất định trong những điều kiện hoàn cảnh nhất định chỉ có thể gây ra kết quả nhất định

Điều kiện tự nhiên

Yếu tố khách quan

Hoạt động có ý thức của con người

Các quy luật tự nhiên

Nội dung

Điều kiện

Hình thức

Phương pháp

Tính độc lập tuyệt đối giữa nội dung và hình thức

Mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức

Sự thống nhất hoàn toàn giữa nội dung và hình thức

Mối quan hệ bất biện giữa nội dung và hình thức

Là chỉ sự ảnh hưởng qua lại của các yếu tố, bộ phận trong sự vật và giữa các sự vật, hiện tượng

Là sự tác động lẫn nhau, chi phối, chuyển hoá lẫn nhau một cách khách quan, phổ biến, nhiều vẻ giữa các mặt, quá trình của sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng

Là sự tác động lẫn nhau, có tính khách quan, phổ biến, nhiều vẻ, không thể chuyển hoá cho nhau

Là sự thừa nhận rằng giữa các mặt của sự vật, hiện tượng và giữa các sự vật với nhau trong thực tế khách quan không có mối liên hệ nào cả

Nguồn gốc mối liên hệ là do tính thống nhất về chất của thế giới

Mối liên hệ giữa các sự vật là kết quả của sự tác động qua lại và chuyển hoá lẫn nhau

Mọi sự vật đều tồn tại trong mối liên hệ với các sự vật khác

Chỉ có một số sự vật nhất định mới tồn tại trong mối liên hệ với nhau, còn lại là độc lập

Lực lượng siêu nhiên

Ý thức con người

Nguồn gốc phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật

Sự đấu tranh của các mặt đối lập trong bản thân sự vật

Xem xét sự vật trong trạng thái động

Xem xét sự vật tách rời khỏi mối liên hệ với các sự vật khác

Phủ nhận sự ra đời của cái mới

Tìm ra xu hướng vận động biến đổi chuyển hoá của sự vật

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Những hiện tượng nhận thức được nguyên nhân đều trở thành cái tất yếu

Chỉ có cái tất yếu mới có nguyên nhân

Ngẫu nhiên và tất nhiên đều có nguyên nhân

Những hiện tượng chưa nhận thức được nguyên nhân là cái ngẫu nhiên

Chỉ có hiện thực mới biến thành khả năng

Không thể chuyển hóa cho nhau trong quá trình phát triển của sự vật

Chỉ có khả năng mới biến thành hiện thực

Có thể chuyển hóa cho nhau trong quá trình phát triển của sự vật

(1) cái chung, (2) cái riêng

(1) cái riêng, (2) cái chung

(1) cái riêng, (2) cái riêng

(1) cái chung, (2) cái chung

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Cái riêng tồn tại khách quan nhưng không bao chứa cái chung

Không có cái chung thuần túy tồn tại ngoài cái riêng, cái chung tồn tại thông qua cái riêng

Cái riêng không bao chứa cái chung nào

Cái chung tồn tại khách quan, bên ngoài cái riêng

Vì bản chất dễ thay đổi

Vì bản chất không quan trọng bằng hiện tượng

Vì bản chất là yếu tố bề ngoài

Vì bản chất quy định sự phát triển của sự vật

Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng trong thế giới là biểu hiện của mối liên hệ giữa các ý niệm

Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng con người có thể tự mình xây dựng nên mối liên hệ giữa các sự vật hiện tượng thông qua kinh nghiệm cảm tính

Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng các mối liên hệ giữa sự vật, hiện tượng là kết quả của quá trình vận động và phát triển nội tại của chính bản thân chúng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng các sự vật, hiện tượng không có mối liên hệ với nhau, mà tồn tại một cách độc lập, biệt lập

Chỉ tập trung vào một khía cạnh của vấn đề

Bỏ qua các yếu tố không quan trọng

Bình tĩnh xem xét mọi nhân tố tác động

Tìm kiếm hướng giải quyết hợp lý

Nguyên lý về sự tồn tại khách quan của vật chất

Nguyên lý về sự vận động và đứng im của các sự vật

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và về sự phát triển

Nguyên lý về tính liên tục và tính gián đoạn của thế giới vật chất

Diễn ra theo đường xoáy ốc

Phát triển bao hàm cả trong nó những quanh co phức tạp nhất định

Chỉ là sự tăng, giảm về lượng

Phát triển là tăng, giảm đơn thuần về mặt lượng, mà không có sự biến đổi về chất

Vì cái chung dễ hiểu và dễ áp dụng hơn cái riêng

Vì cái chung là bản chất, sâu sắc, chi phối cái riêng

Vì cái chung luôn đúng trong mọi hoàn cảnh

Vì cái chung mang tính khách quan