Là vận động của các hiện tượng kinh tế

Là vận động của các hệ tư tưởng trong lịch sử

Là vận động của lực lượng sản xuất

Là vận động của các hình thái kinh tế - xã hội

Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán

Biện chứng của tự nhiên

Nhà nước và cách mạng

Bút ký triết học

Tiêu tan dạng tồn tại cụ thể của vật chất

Ý thức tiêu tan

Tiêu tan vật chất nói chung

Tiêu tan giới hạn hiểu biết trước đây về vật chất

Vẫn giữ nguyên giá trị khoa học và triết học

Đã trở nên không còn phù hợp với các phát hiện khoa học mới

Được củng cố thêm bởi những thành tựu của khoa học tự nhiên và xã hội hiện đại

Chỉ có giá trị trong phạm vi triết học mà không có ý nghĩa đối với khoa học thực nghiệm

Nhiều nhà khoa học đã trượt từ chủ nghĩa duy vật máy móc sang chủ nghĩa tương đối rồi rơi vào chủ nghĩa duy tâm

Những phát hiện mới về nguyên tử đã chứng minh tính đúng đắn của chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy vật siêu hình đã đủ khả năng giải thích các phát hiện mới của khoa học tự nhiên

Cuộc khủng hoảng trong vật lý học là minh chứng cho sự sụp đổ của chủ nghĩa duy vật nói chung

Của Hêghen, thuộc lập trường của chủ nghĩa duy tâm khách quan

Của Béc-cơ-li, thuộc lập trường chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Của Pla-tôn, thuộc lập trường chủ nghĩa duy tâm khách quan

Của A-ri-xtốt, thuộc lập trường chủ nghĩa duy vật

Đồng nhất vật chất nói chung với nguyên tử

Đồng nhất vật chất nói chung với một dạng cụ thể hữu hình, cảm tính của vật chất

Đồng nhất vật chất với khối lượng

Đồng nhất vật chất với ý thức

Góp phần hợp nhất chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm

Làm rõ mối liên hệ giữa phép biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

Thống nhất chủ nghĩa duy vật biện chứng với chủ nghĩa duy vật lịch sử thành một hệ thống lý luận

Phân tách rõ ràng giữa tự nhiên và xã hội trong nghiên cứu triết học

Là các yếu tố tinh thần như tư tưởng, tôn giáo và văn hóa

Là các điều kiện sinh hoạt vật chất và các quan hệ vật chất xã hội

Là những chính sách do nhà nước ban hành

Là ý thức và hoạt động có mục đích của con người

Là kết quả của việc tái hiện một cách trung thực hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người nhưng có sự sáng tạo, cải biến của chủ thể nhận thức

Là quá trình phản ánh năng động, sáng tạo hiện thực khách quan thông qua hoạt động nhận thức và thực tiễn

Là hình ảnh phản chiếu trực tiếp thế giới khách quan lên ý thức con người như một tấm gương

Có não người, có sự tác động của thế giới vào não người là có sự hình thành và phát triển ý thức

Không cần sự tác động của thế giới vật chất vào não người vẫn hình thành được ý thức

Có não người, có sự tác động của thế giới bên ngoài vẫn chưa đủ điều kiện để hình thành ý thức

Nguồn gốc tự nhiên là điều kiện cần, còn nguồn gốc xã hội là điều kiện đủ để hình thành ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng động vật bậc cao chưa có ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng động vật bậc cao cũng có ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng chỉ con người mới có ý thức

Chủ nghĩa duy vật đều cho ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào óc con người

Lao động

Ngôn ngữ

Tri thức và ý chí

Kinh tế và văn hóa

Ý thức có nguồn gốc từ mọi dạng vật chất giống như gan tiết ra mật

Ý thức của con người là hiện tượng bẩm sinh

Ý thức con người hình thành từ lao động sản xuất vật chất

Ý thức, tinh thần vốn của con người đã bị trừu tượng hóa, tách khỏi con người hiện thực thành một lực lượng thần bí

Nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội

Nguồn gốc kinh tế và nguồn gốc văn hóa

Nguồn gốc xã hội và nguồn gốc kinh tế

Nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc nhận thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Tiếp thu sự tác động của thế giới bên ngoài

Sáng tạo thuần túy trong tư duy con người

Hoạt động chủ động cải tạo thế giới và phản ánh sáng tạo thế giới

Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Ý thức là sự phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Ý thức là năng lực của mọi dạng vật chất

Ý thức là hình ảnh phản chiếu về thế giới khách quan

Ý thức quyết định vật chất

Vật chất và ý thức tồn tại song song

Tuyệt đối hoá yếu tố vật chất

Vật chất sinh ra ý thức, phủ nhận tính độc lập tương đối của ý thức

Tôn trọng tính khách quan

Phát huy tính năng động chủ quan

Tôn trọng tính khách quan là chính

Tách biệt giữa tính khách quan và tính chủ quan

Ý muốn chủ quan

Thực tế khách quan

Lý thuyết trừu tượng

Kinh nghiệm lịch sử

Chỉ ghi nhận những gì đang tồn tại

Phản ánh máy móc như "soi gương"

Phản ánh có chọn lọc, phân tích, tổng hợp và dự báo

Bắt chước hoàn toàn hiện thực

Luôn đi sát với hiện thực

Có quy luật vận động riêng, không lệ thuộc một cách máy móc vào vật chất

Được sinh ra trực tiếp từ vật chất

Có tính độc lập tương đối, tác động trở lại thế giới vật chất

Xuất phát từ thực tế khách quan

Phát huy tính năng động, sáng tạo của con người

Hành động theo ý chí, cảm tính

Kết hợp hài hòa lợi ích cá nhân và tập thể

Tin tưởng tuyệt đối vào ý thức

Coi trọng lý thuyết hơn thực hành

Dựa vào điều kiện vật chất thực tế, tôn trọng quy luật khách quan

Tập trung vào suy nghĩ cá nhân

Sự phát triển của khoa học tự nhiên

Ý thức và hoạt động thực tiễn của con người

Các hiện tượng siêu nhiên

Di sản văn hóa dân tộc

Làm sai lệch hiện thực

Gây tổn thất cho thực tiễn

Góp phần cải tạo hiện thực

Làm chậm tiến bộ xã hội

Sáng tạo đột phá

Tư duy máy móc, thụ động, trì trệ

Đổi mới mạnh mẽ

Tiến bộ xã hội nhanh chóng