Sự liên hệ, tác động thống nhất của các mặt đối lập

Sự liên hệ, tác động đấu tranh của các mặt đối lập

Sự ngăn cản phát triển của các mặt đối lập

Sự cộng tác hài hoà giữa các yếu tố đối lập

Sự thống nhất hữu cơ các thuộc tính của sự vật

Hình thức biểu hiện bên ngoài của sự vật

Tốc độ biến đổi của sự vật

Bởi kết cấu của sự vật

Tạo ra sự vật mới hoàn toàn không liên quan đến cái cũ

Bảo tồn hoàn toàn cái cũ

Giữ lại và cải tạo những yếu tố còn phù hợp của cái cũ

Loại bỏ hoàn toàn cái cũ

Sự tách biệt hoàn toàn giữa các mặt đối lập

Sự đấu tranh của các mặt đối lập dẫn đến chuyển hoá chất

Sự trung hoà giữa các mặt đối lập

Sự tồn tại đồng đều của các mặt đối lập

Chỉ ảnh hưởng đến một số mặt của sự vật

Tác động nhất thời và cục bộ

Là kết quả của các yếu tố bên ngoài sự vật

Quy định bản chất và sự phát triển toàn diện của sự vật từ khi hình thành đến lúc tiêu vong

Một hiện tượng ngẫu nhiên, không theo quy luật, xuất hiện do sự tác động đột ngột từ bên ngoài

Sự thay đổi nhỏ về lượng nhưng có thể làm biến đổi toàn bộ bản chất của sự vật

Một quá trình tích luỹ dần dần, liên tục làm thay đổi chất

Một sự chuyển hoá tất yếu, làm cho chất mới ra đời khi lượng đạt đến giới hạn nhất định

Sự thay đổi về chất diễn ra theo thời gian

Giới hạn mà tại đó chất thay đổi liên tục

Mối liên hệ giữa chất và lượng trong giới hạn chưa làm thay đổi chất

Mức độ biến đổi ngẫu nhiên của sự vật

Luôn luôn thống nhất với nhau

Có lúc hoàn toàn đối lập nhau, có khi hoàn toàn thống nhất với nhau

Luôn luôn đối lập loại trừ nhau

Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Lực lượng sản xuất phải tự điều chỉnh cho phù hợp với quan hệ sản xuất

Quan hệ sản xuất không thể thay đổi được vì nó được bảo vệ bằng quyền lực nhà nước

Quan hệ sản xuất được thay đổi thông qua những cuộc cải cách và các cuộc cách mạng xã hội

Quan hệ sản xuất sẽ tự động thay đổi cho phù hợp với lực lượng sản xuất

Sở hữu

Sở hữu về công cụ lao động

Sở hữu về tư liệu sản xuất

Sở hữu về trí tuệ

Quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất

Người lao động

Công cụ lao động

Phương tiện lao động

Sự biến đổi, phát triển của cách thức sản xuất

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật

Sự biến đổi, phát triển của lực lượng sản xuất

Sự biến đổi, phát triển của kỹ thuật sản xuất

Phải bắt đầu từ phát triển lực lượng sản xuất, đặc biệt chú trọng phát triển công cụ lao động

Phải bắt đầu từ phát triển quan hệ sản xuất, trước hết là xác lập quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất, sau đó phát triển lực lượng sản xuất phù hợp

Phải bắt đầu từ phát triển quan hệ sản xuất, trước hết là xác lập quan hệ tổ chức quản lý sản xuất, sau đó phát triển lực lượng sản xuất phù hợp

Phải bắt đầu từ phát triển lực lượng sản xuất, trước hết là phát triển nguồn lực người lao động

Toàn bộ thiết chế chính trị – xã hội tương ứng

Toàn bộ hệ thống kết cấu các hình thái ý thức xã hội

Toàn bộ thiết chế chính trị và pháp luật của xã hội

Toàn bộ thiết chế chính trị của xã hội

Triết học

Tôn giáo, đạo đức

Văn hóa, nghệ thuật

Nhà nước

Các tổ chức văn hóa – xã hội

Tổ chức tôn giáo

Tổ chức nhà nước

Tổ chức chính đảng

Quan hệ văn hóa

Quan hệ tôn giáo

Quan hệ quyền lực nhà nước

Quan hệ kinh tế

Quan điểm chính trị

Ý thức đạo đức

Quan điểm văn hóa, nghệ thuật

Cơ cấu kinh tế

Tiêu cực là cơ bản còn đôi khi theo chiều hướng tích cực

Có thể diễn ra theo chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực

Luôn luôn diễn ra theo chiều hướng tiêu cực

Luôn luôn diễn ra theo chiều hướng tích cực

Quan hệ giữa kinh tế và chính trị

Quan hệ giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần của xã hội

Quan hệ giữa tồn tại xã hội với ý thức xã hội

Quan hệ giữa vật chất và tinh thần

Tôn giáo

Đạo đức

Văn hóa, nghệ thuật

Nhà nước

Kiến trúc thượng tầng đảm bảo sự thống trị về kinh tế của các giai cấp trong xã hội

Kiến trúc thượng tầng định hướng, tổ chức, xây dựng chế độ kinh tế của kiến trúc thượng tầng

Kiến trúc thượng tầng ngăn chặn cơ sở hạ tầng mới, đấu tranh xóa bỏ tàn dư cơ sở hạ tầng cũ

Kiến trúc thượng tầng sản sinh ra cơ sở hạ tầng mới

Kiến trúc thượng tầng không có sự ảnh hưởng đến sự phát triển của cơ sở hạ tầng

Kiến trúc thượng tầng có tính độc lập tương đối so với cơ sở hạ tầng

Khi cơ sở hạ tầng thay đổi, ngay lập tức mọi bộ phận của kiến trúc thượng tầng thay đổi theo

Cơ sở hạ tầng thay đổi kéo theo sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng

Nền sản xuất được công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở trình độ tiên tiến

Hệ thống điện - đường - trường - trạm hiện đại, rộng khắp cả nước

Nền kinh tế thị trường

Nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư sản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa

Nô lệ, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa

Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại

Nguyên thủy, Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại

Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tồn tại độc lập

Vai trò quyết định của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất

Vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đối với quan hệ hệ sản xuất

Khi lực lượng sản xuất thay đổi thì quan hệ sản xuất cũng thay đổi theo

Nền sản xuất phát triển đúng hướng, quy mô sản xuất được mở rộng

Đối tượng sản xuất phát triển một cách vượt bậc, tạo nên cuộc cách mạng trong quan hệ sản xuất

Người lao động nhiệt tình, hăng hái sản xuất, lợi ích của người lao động được đảm bảo

Những thành tựu khoa học và công nghệ được áp dụng nhanh chóng

Tăng trưởng dân số nhanh chóng

Cơ sở lý luận cho các phát minh khoa học

Phát triển mạnh mẽ của ngành nông nghiệp, công nghiệp

Cải biến về chất các lực lượng sản xuất trên cơ sở tri thức khoa học