Phương thức sản xuất vật chất

Ý chí của các lãnh tụ vĩ đại

Niềm tin tôn giáo tập thể

Quy luật đạo đức phổ quát

Nhấn mạnh cá nhân hay tập thể

Tin vào linh hồn hay cơ thể

Coi trọng đạo đức hay khoa học

Ưu tiên ý thức hay vật chất

Sự hài hòa bất biến

Ngẫu nhiên không liên hệ

Quyền lực điều khiển lịch sử

Mâu thuẫn thúc đẩy biến đổi

Là điều kiện đạo đức xã hội

Tồn tại ngoài và độc lập ý thức

Phù hợp mong muốn chủ thể

Bị quyết định bởi niềm tin cá nhân

Quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất

Thiết chế chính trị và pháp luật

Hệ tư tưởng và tôn giáo

Hệ giá trị văn hóa tinh thần

Tạo ra bước nhảy ngẫu nhiên

Loại bỏ hoàn toàn cái cũ

Quay lại trạng thái ban đầu

Phát triển theo xoáy ốc kế thừa

Bẩm sinh thuần túy tự nhiên

Lao động và ngôn ngữ xã hội

Cảm xúc cá nhân nhất thời

Ân sủng siêu nhiên tôn giáo

Ý niệm thuần túy tuyệt đối

Thực thể tách biệt bất động

Tổng hợp tính ngẫu nhiên rời rạc

Quá trình liên hệ và biến đổi

Con người là sản phẩm tự nhiên

Tự nhiên do ý thức con người tạo

Con người vượt ngoài quy luật tự nhiên

Tự nhiên bị quyết định đạo đức

Khẳng định cơ sở vật chất sự sống

Chứng minh linh hồn bất tử

Bác bỏ tiến hóa sinh học

Nêu vai trò ý niệm điều khiển

Thừa nhận phát triển lịch sử

Nhấn mạnh quan hệ toàn diện

Xem mâu thuẫn tạo biến đổi

Coi sự vật cô lập bất biến

Quy ước theo pháp luật

Điều đa số tán thành

Phù hợp hiện thực độc lập

Niềm tin chủ quan cá nhân

Hình thành kinh nghiệm tập thể

Biến đổi quan hệ với tự nhiên

Tạo nhu cầu giao tiếp bằng ngôn ngữ

Loại bỏ mọi cảm xúc sinh học

Tác động qua đấu tranh lợi ích

Hai mặt tách rời hoàn toàn

Kiến trúc thượng tầng tác động trở lại

Cơ sở hạ tầng quy định cơ bản

Chuyển hóa trong điều kiện nhất định

Liên hệ đa chiều và lịch sử

Luôn cố định không đổi

Phụ thuộc cấu trúc hệ thống

Lượng và chất không liên quan

Tích lũy lượng dẫn đến bước nhảy

Chất quyết định lượng bất biến

Mâu thuẫn bị loại bỏ hoàn toàn

Xóa bỏ ảnh hưởng lịch sử xã hội

Khẳng định chân lý tuyệt đối

Thay thế tư duy lý luận hoàn toàn

Kiểm chứng giả thuyết bằng thực tại

Tất nhiên chi phối khuynh hướng

Ngẫu nhiên tạo biến thiên bề mặt

Cả hai gắn bó và chuyển hóa

Ngẫu nhiên quyết định bản chất

Chịu ảnh hưởng giai cấp và lợi ích

Tác động trở lại đời sống kinh tế

Mang tính độc lập tương đối

Hoàn toàn tự phát phi lịch sử

Khoảng ổn định của chất khi lượng biến đổi

Mức tăng đột ngột làm đổi chất ngay lập tức

Điểm nút nơi chất bắt đầu xuất hiện

Hình thức biểu hiện của chất trong ý thức

Mối liên hệ giữa nội dung và hình thức

Vùng lượng thay đổi nhỏ nhưng chất giữ nguyên

Thời điểm lượng đạt tới giới hạn làm biến đổi chất

Sự phản ánh chủ quan của thế giới

Sự liên kết của nội dung với hình thức

Sự chuyển hóa chất xảy ra nhanh và mang tính bước ngoặt

Hình thức vận động cơ học đơn thuần

Sự tích lũy lượng liên tục không đổi chất

Vận động xã hội có tính ý thức cộng đồng

Vận động cơ học của vật thể

Vận động hóa học của các hợp chất

Vận động vật lý của hạt cơ bản

Thống nhất biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau

Tách rời, không ảnh hưởng qua lại

Hình thức luôn quyết định nội dung

Nội dung phụ thuộc hoàn toàn hình thức

Dữ liệu cảm giác rời rạc không hệ thống

Kinh nghiệm cá nhân thuần túy và chủ quan

Niềm tin bẩm sinh không cần kiểm chứng

Sự phản ánh tích cực, sáng tạo thế giới khách quan

Cơ sở, động lực, mục đích và tiêu chuẩn chân lý

Chỉ là nguồn cảm hứng cho suy nghĩ trừu tượng

Chỉ là giai đoạn sau của nghiên cứu

Hoàn toàn tách rời hoạt động tư duy

Chỉ do ngôn ngữ và giao tiếp tạo ra

Thuần túy từ linh hồn siêu hình bất biến

Chỉ do não bộ hoạt động sinh học

Nguồn gốc tự nhiên và xã hội của lao động

Sự tự phát của cảm giác thuần túy

Khả năng ghi nhớ máy móc không suy luận

Hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Lực siêu nhiên chi phối hiện thực

Phản ánh gián tiếp, khái quát và sáng tạo

Phản xạ tức thời không có khái quát

Bắt chước thụ động các kích thích

Phản ánh sinh học đơn giản của cơ thể

Mâu thuẫn nội tại là nguồn gốc vận động

Mâu thuẫn chỉ có trong tư duy chủ quan

Sự hài hòa tuyệt đối xóa bỏ mâu thuẫn

Nguyên nhân vận động đến từ ngoại lực

Phát triển theo đường xoáy ốc, kế thừa và vượt qua

Lặp lại y nguyên trạng thái ban đầu

Vòng tuần hoàn đóng, không tiến bộ

Phủ định sạch trơn, đoạn tuyệt hoàn toàn

Cơ học và vật lý

Hóa học và sinh học

Xã hội và tư duy

Tôn giáo và mỹ học

Nhận thức lý tính với khái niệm trừu tượng

Thực tiễn cải biến hiện thực khách quan

Nhận thức cảm tính với dữ liệu trực tiếp

Kinh nghiệm truyền thống và niềm tin

Nhận thức lý tính mang tính khái quát

Kinh nghiệm trước khoa học cổ truyền

Thực tiễn sản xuất vật chất hằng ngày

Nhận thức cảm tính mang tính trực quan

Tồn tại xã hội quy định ý thức xã hội

Ý thức sáng tạo ra toàn bộ vật chất

Ý thức độc lập hoàn toàn với thực tại

Vật chất và ý thức tách rời nhau

Nhìn sự vật trong mối liên hệ và vận động

Coi sự vật bất biến, cô lập và rời rạc

Chỉ dựa vào trực giác chủ quan

Phủ nhận mọi quy luật khách quan

Xác định mâu thuẫn chủ yếu để tập trung giải quyết

Bỏ qua mâu thuẫn nhỏ vì không ảnh hưởng

Phân biệt thứ yếu để lựa chọn lộ trình phù hợp

Gộp tất cả mâu thuẫn xử lý đồng thời

Ý thức chi phối toàn bộ vật chất

Chất cũ bị giữ nguyên không thay đổi

Hình thức tách rời khỏi nội dung

Chất mới hình thành qua bước nhảy vọt

Loại bỏ hoàn toàn yếu tố định lượng

Nhận diện mâu thuẫn và động lực phát triển

Chỉ sử dụng quy nạp thuần túy

Phân tích mối liên hệ nội tại và bên ngoài